phần mở đầu: nghiên cứu di chỉ Phùng Nguyên, phần thứ hai: cơ cấu của di chỉ Phùng Nguyên, phần thứ ba: di vật tìm thấy ở Phùng Nguyên và phần thứ tư đề cập tới cuộc sống của người Phùng Nguyên. Trong đó, phần thứ ba là trọng tâm với tập hợp, hệ thống hóa về đồ gốm Phùng Nguyên, nghiên cứu đặc trưng đồ gốm thông qua chất liệu, loại hình đến hoa văn, giai đoạn phát triển đồ gốm Phùng Nguyên. Cuốn sách dày 172 trang trong đó từ trang 96 đến trang 136 đã nhắc đến đồ gốm Phùng Nguyên, loại hình, công cụ sản xuất, hoa văn, chất liệu, kỹ thuật. Đây là công trình khoa học có giá trị giúp NCS tích lũy thêm kiến thức một cách hệ thống về quá trình hình thành và tuyến phát triển của gốm Phùng Nguyên.
Tuy nhiên, mặc dù tác giả đã có những phân tích, miêu tả về thể loại, hoa văn trang trí đồ gốm này, nhưng chưa đề cập sâu đến kiểu dáng, lối bố cục tạo hình của gốm Phùng Nguyên một cách rõ nét, vì vậy đây sẽ là phần NCS để tâm nghiên cứu 12 kỹ lưỡng vấn đề còn bỏ ngỏ trên. Năm 1983, tác giả Nguyễn Văn Y trong bài viết “Những kết quả về sưu tầm, nghiên cứu gốm cổ Việt Nam trong mấy chục năm gần đây” [170] đã nhận xét: “Gốm thời kỳ phong kiến, việc nghiên cứu còn nhiều mò mẫm và lầm lẫn không ít. Lầm lẫn lớn nhất và khá phổ biến là coi gốm cổ Việt Nam vốn phỏng theo Trung Quốc qua từng triều vua, tuy có ít nhiều mang sắc thái và vẻ đẹp riêng” [170, tr. Nhận định trên giúp NCS có lý do để tìm hiểu, làm rõ vai trò giá trị đồ gốm Phùng Nguyên mang vẻ đẹp thuần Việt.
Đây chính là khoảng trống cần giải thích rõ hơn trên phương diện kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên trong luận án. Năm 1983, nhóm tác giả Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh trong cuốn Lịch sử Việt Nam (tập 1) [79] đã đề cập mô tả chi tiết đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên: Cư dân Phùng Nguyên cũng là những người thợ gốm có tài. Họ đã dùng bàn xoay để nặn đồ gốm. Độ nung chưa cao lắm nhưng đồ gốm đã khá tốt.
Kiểu dáng đồ gốm rất đẹp, có nhiều loại như nồi, bình, vò, vại, mâm bồng, cốc chân cao, bát, đĩa. Đồ gốm được trang trí nhiều đồ án đẹp. Kiểu hoa văn đặc trưng cho văn hóa Phùng Nguyên là giữa hai đường kẻ vạch chìm, có những đường chấm nhỏ được tạo nên bằng cách lăn một cái trục tròn có khắc ô vuông nhỏ hay là ấn một cái que có nhiều răng [79, tr. Đây là nhận xét giúp NCS có cơ sở để khẳng định cư dân thời kỳ Phùng Nguyên là người thợ gốm giỏi, tạo ra nhiều kiểu dáng và hoa văn trang trí gốm đẹp, ngoài ra cũng đưa ra nhận định giúp NCS kiểm chứng thủ pháp tạo hoa văn trên diện gốm thời kỳ này.
Năm 1996, trong công trình nghiên cứu khoa học Đồ gốm Tiền sử và sơ sử ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam: loại hình, hoa văn và kỹ thuật chế tạo 13 [70], tác giả Hán Văn Khẩn đã tổng hợp nghiên cứu đồ gốm Tiền sơ sử trên các mặt chính: Loại hình, hoa văn trang trí và kỹ thuật chế tạo. Tác giả khẳng định đây là những mặt cốt yếu nhất đối với việc nghiên cứu của mọi thời đại, bởi chúng có đầy đủ diện mạo của nghề gốm. Từ trang 45 đến trang 56, tác giả đã phân tích một số nét đặc trưng chính về chất liệu, loại hình, hoa văn, kỹ thuật của gốm văn hóa Phùng Nguyên. Theo NCS, tuy tác giả đã có những nhận định đáng chú ý về loại hình, hoa văn và kỹ thuật, nhưng chưa đề cập sâu đến đặc điểm, ngôn ngữ tạo hình, đường nét, bố cục và không gian bố trí các mảng diện trên thể loại gốm này.
Đây chính là vấn đề NCS sẽ phân tích ở chương 2 trong luận án. Năm 2001, bài viết “Đôi điều về trung tâm gốm Phùng Nguyên” của tác giả Phạm Lý Hương in trong Kỷ yếu Hội thảo 40 năm phát hiện và nghiên cứu văn hóa Phùng Nguyên [59], đã có những phân tích, so sánh, khu biệt về đồ gốm Phùng Nguyên, Đông Sơn vùng châu thổ sông Hồng, nhận định văn hoá Phùng Nguyên là giai đoạn bắt đầu hình thành một truyền thống văn hoá riêng và ổn định, dựa trên họa tiết hoa văn Phùng Nguyên. Từ trang 82 đến trang 87 đã khẳng định đa số đồ gốm Phùng Nguyên được trang trí hoa văn. Thông qua bài viết, NCS nhận thấy hướng nghiên cứu mới về hoa văn trang trí trên đồ gốm Phùng Nguyên dưới góc độ mỹ thuật một cách rõ nét hơn.
Năm 2005, trong bài viết “Vài nét về hoa văn và kỹ thuật tạo hoa văn đồ gốm di chỉ Xóm Rền” [97] của tác giả Bùi Thị Thu Phương đã có nhận định bóc tách hai vấn đề: một là phân tích đồ gốm văn hoá Phùng Nguyên trong mối quan hệ đồng đại, hai là phân tích kỹ thuật tạo dáng trên đồ gốm Phùng Nguyên, đồ án trang trí, họa tiết hoa văn trên đồ gốm Phùng Nguyên với mối quan hệ đồ gốm văn hoá Hà Giang, Mai Pha, Hạ Long… đây là bài viết gợi ý cho NCS xác định rõ thêm đồ gốm Phùng Nguyên không chỉ có giá trị kiểu dáng và hoa văn trang trí mà còn có vai trò quan trọng tác động, ảnh hưởng đến các nền gốm 14 khác cùng đồng đại và lịch đại. Năm 2005, hai tác giả Nguyễn Anh Tuấn và Trịnh Sinh đã xuất bản cuốn Cổ vật Phú Thọ [126], đây là cuốn tài liệu quan trọng tổng hợp toàn bộ những hình ảnh chụp các cổ vật của Phú Thọ đang được trưng bày và lưu trong kho của Bảo tàng Hùng Vương, Bảo tàng Đền Hùng, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Viện khảo cổ học. Ngoài ra nhóm tác giả còn tập hợp được sưu tập cổ vật tư nhân ở thành phố Việt Trì. Trong cuốn tài liệu này, nhóm tác giả đã xác định niên đại cổ vật bằng phương pháp khảo cổ học so sánh, chủ yếu là các cổ vật nằm trong các mộ táng có niên đại rõ ràng, từ trang 64 đến trang 74, nhóm tác giả đã chọn lọc những hình ảnh cổ vật gốm điển hình thời kỳ Phùng Nguyên, phân loại niên đại, mô tả tóm tắt hoa văn, kích thước, chiều cao và địa điểm phát hiện cũng như là nơi hiện đang lưu giữ.
Đây là những thông tin quan trọng giúp NCS xác định các đồ án hoa văn, kiểu dáng cũng như tìm hiểu nơi đang lưu giữ những cổ vật trên. Điều này đem lại tính chính xác cho từng loại hình gốm và tránh được sự nhầm lẫn không đáng có trong quá trình phân tích di vật. Năm 2008, tác giả Nguyễn Sỹ Toản, với bài viết “Hoa văn đồ gốm Phùng Nguyên - nguồn sử liệu độc đáo” [130], đã đề cập: Hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên không chỉ chứa đựng nội dung về khoa học và nghệ thuật, mà đó còn là nguồn sử liệu đặc biệt quan trọng khi chúng ta chưa tìm thấy chữ viết thời kỳ Hùng Vương và tiền Hùng Vương. Qua diễn biến hoa văn đồ gốm Phùng Nguyên, các nhà nghiên cứu đã sử dụng như một nguồn tài liệu chính để nghiên cứu phân loại các giai đoạn văn hóa [130, tr.
Thông qua nhận định trên, NCS có cơ sở để xác nhận gốm Phùng Nguyên là một nguồn sử liệu đại diện cho thời kỳ Tiền sơ sử. Năm 2009, cuốn sách Xóm Rền, một di chỉ khảo cổ đặc biệt quan trọng của thời đại đồ đồng Việt Nam [74] tác giả Hán Văn Khẩn đã tập hợp, sắp xếp, 15 hệ thống và phân tích đời sống vật chất tinh thần, nguồn gốc, diện mạo, niên đại di tích khảo cổ xóm Rền trong văn hóa Phùng Nguyên. Đây là tài liệu có những thông tin hữu ích giúp NCS phân loại được nhóm hoa văn gốm Phùng Nguyên một cách rõ nét. Có thể nói, những công trình nêu trên phần nào giới thiệu khái quát về đồ gốm Phùng Nguyên, trong đó có đề cập đến kiểu dáng và hoa văn trang trí.
Việc tổng hợp một cách bài bản có hệ thống sẽ giúp cho NCS nghiên cứu đồ gốm thời Tiền sử nói chung và kiểu dáng, hoa văn trang trí đồ gốm Phùng Nguyên nói riêng có được hướng tiếp cận tổng thể mạch lạc, rõ nét. Năm 2012, dưới góc nhìn văn hóa học, trong cuốn Văn hóa gốm của người Việt vùng đồng bằng sông Hồng [45] tác giả Trương Minh Hằng đã phân tích lịch sử hình thành, không gian phân bố, quy trình sáng tạo, đặc trưng cơ bản của văn hóa gốm đồng bằng sông Hồng. Tài liệu đã cung cấp cho NCS những thông tin hữu ích về văn hóa gốm Phùng Nguyên cũng như vai trò của nó trong nền văn hóa gốm cổ vùng đồng bằng sông Hồng. Năm 2015, với công trình mới công bố đáng chú ý Đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên [100], tác giả Bùi Thị Thu Phương đã nhận xét về đặc trưng đồ gốm văn hóa Phùng Nguyên, giá trị biểu hiện và tính giai đoạn trong hệ thống gốm tiền sử miền Bắc Việt Nam, bước đầu lý giải nguồn gốc bản địa và con đường phát triển từ hoa văn gốm văn hóa tiền Đông Sơn đến hoa văn đồ đồng Đông Sơn.
Trong mục IV của chương 2 [100, tr.122-151], tác giả đề cập đến “Đặc trưng về hoa văn” và đây cũng là đối tượng nghiên cứu trong luận án của NCS. Tuy nhiên, tác giả chưa đi sâu nghiên cứu đặc điểm, hình thức bố cục, đường nét hoa văn trang trí của đồ gốm Phùng Nguyên dưới góc độ mỹ thuật. Có thể coi đây là một trong những cuốn sách thiết yếu bổ trợ thêm nguồn tư liệu cho NCS trong quá trình nghiên cứu kỹ thuật kiểu dáng và hoa văn trang trí đồ gốm thời kỳ Phùng Nguyên trong bình tuyến gốm tiền sử Việt Nam. Năm 2020, cuốn Theo dấu các văn hóa cổ [119] của tác giả Hà Văn Tấn 16 đã tổng hợp toàn bộ các bài viết tiêu biểu cho việc nghiên cứu từng thời kỳ khảo cổ học: thời đại đồ đá, thời đại kim khí và thời đại lịch sử của văn hóa Phùng Nguyên.
Trong đó, bài viết “Một số vấn đề về văn hóa Phùng Nguyên” tác giả đã khẳng định văn hóa Phùng Nguyên có vai trò không nhỏ đối với việc phát triển của các văn hóa sau này như văn hóa Đông Sơn rực rỡ. Văn hóa Phùng Nguyên cũng đã tỏa những ánh sáng của nó ở khu vực Đông Nam Á [119, tr. Đây là nhận định quan trọng giúp ích cho những kiến giải về vấn đề văn hóa thời kỳ Phùng Nguyên của luận án.