chương 1 Điêu khắc tượng tròn chất liệu gỗ là một trong những thể loại của nghệ thuật tạo hình điêu khắc. Chúng có những đặc điểm chung với các tác phẩm điêu khắc tượng tròn nói chúng như: đều là các tác phẩm được người nghệ sỹ tạo nên trong không gian thực đa chiều : Chiều cao – Chiều rộng – Chiều sâu và đều bao gồm ba yếu tố đặc trưng: Khối – chất liệu – Không gian. Tùy theo ý muốn tạo hình và đặc điểm của tác phẩm mà các nghệ sỹ điêu khắc sẽ có những phương thức khai thác chất liệu, tạo hình sản phẩm riêng. Các phương pháp chế tác cơ bản của điêu khắc tượng tròn chất liệu gỗ là: khắc, tạc, chạm, cưa, cắt, lắp ghép… Nghệ thuật điêu khắc tượng tròn bằng chất liệu gỗ cũng xuất hiện khá sớm ở Việt Nam với hình thức tượng tròn thủ công mỹ nghệ phục vụ chủ yếu cho sinh hoạt tâm linh.
Nền nghệ thuật điêu khắc Hiện đại ra đời dựa trên sự kết hợp hài hòa của tư duy thẩm mỹ truyền thống và tư duy thẩm mỹ hàn lâm phương Tây. Cho đến nay, điêu khắc tượng tròn chất liệu gỗ vẫn tiếp tục được phát triển với những tinh thần mới, hình hài mới thỏa mãn nhu cầu sáng tạo của người nghệ sỹ và nhu cầu thưởng lãm của xã hội. 19 Chương 2 NGHIÊN CỨU NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC BIỂU ĐẠT ĐIÊU KHẮC TƯỢNG TRÒN CHẤT LIỆU GỖ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000 – 2015 Có đánh giá cho rằng vì nhiều yếu tố khách quan cũng như chủ quan mà con tàu nghệ thuật Việt Nam từ khi trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương xuất hiện hầu như vẫn chỉ giao động trong giai đoạn nghệ thuật Tân Cổ Điển và Tượng trưng. Tuy nhiên, nhìn nhận lại thì có thể thấy rằng: nghệ thuật điêu khắc nói chung và đặc biệt là điêu khắc tượng tròn chất liệu gỗ nói riêng đã đạt được nhiều đánh giá cao trong giai đoạn 2000 - 2015.
Đây là kết quả của quá trình học hỏi những thành tựu nghệ thuật đi trước, kết hợp với những sáng tạo của các nghệ sỹ. Giai đoạn 2000 – 2015 ghi nhận nhiều biến động trong đời sống xã hội. Hệ thống thông tin điện tử toàn cầu phát triển bùng nổ, xây dựng nên một thế giới thông tin mới mang tên “thế giới mạng”. Mô hình kinh tế - sản xuất - thương mại lớn mạnh và lan rộng.
Những biến động trên diện rộng đó đã có ảnh hưởng lớn tới cấu trúc xã hội, tác động đến từng cá thể con người trong mọi góc độ sinh hoạt vật chất cũng như tinh thần. Đời sống nghệ thuật tạo hình cũng khó nằm ngoài dòng chảy mới mẻ của cuộc sống đó. Chính sự mở cửa, đón nhận thông tin và hội nhập văn hóa quốc tế đã giúp cho người nghệ sỹ có thêm nhiều cơ hội học hỏi, tìm hiểu về những nền văn hóa, nền nghệ thuật, các tác phẩm của các đồng nghiệp quốc tế. Những điều mới mẻ trong đời sống đã góp phần quan trọng trong việc hình thành đổi mới trong não trạng con người, giúp người nghệ sỹ có những góc nhìn mới, tư duy thẩm mỹ mới trong quá trình sáng tác, góp phần xây đắp nên sự đa dạng và phong phú cho thế giới nghệ thuật.
Nội dung các tác phẩm điêu khắc tượng tròn chất liệu gỗ So với thời kỳ trước đó, một trong những sự chuyển biến mới nhất của các tác phẩm tượng tròn bằng gỗ gian đoạn này 2000 - 2015 là sự phong phú hóa đề tài. Nội dung các tác phẩm đa dạng: chia sẻ những tâm sự cá nhân, tái hiện hoạt cảnh đời sống sinh hoạt xã hội và đời sống tinh thần cũng như nói về các vấn đề trong đời sống xã hội: môi trường, kinh tế, chính trị… Mỗi người nghệ sỹ có những góc nhìn, những đánh giá và cảm nhận riêng 2. Nội dung về sinh hoạt, lao động Đề tài sinh hoạt, lao động từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng cho các nghệ sỹ. Những hoạt cảnh đời sống luôn thay đổi đa dạng nên cũng luôn mang đến những cảm nhận mới mẻ.
Với nhiều người, những hình ảnh thường ngày đó vốn không có nhiều dấu ấn hay sự thu hút đặc biệt bởi nó diễn ra thường xuyên và cũng không mấy ai quan tâm, để ý. Tuy nhiên, bằng tâm hồn nhạy cảm và tài năng nghệ thuật, người nghệ sỹ đã nắm bắt được những vẻ đẹp phong phú đó mà khai thác, tạo nên những tác phẩm sống động. Các tác phẩm tượng tròn chất liệu gỗ khai thác đề tài này chiếm số lượng khá lớn. Nghệ sỹ Trần Văn Đức (Quảng Nam) được ghi nhận với hai tác phẩm điêu khắc tượng tròn bằng gỗ mang tên: Phía thượng nguồn (2013) và Cái chữ vùng cao (2001).
Tác giả tái hiện hình ảnh con người lao động bình dị miền thôn quê, miền núi: em bé và con trâu miền cao trong tác phẩm Phía thượng nguồn (2013) (H2.1); em bé trong tác phẩm Cái chữ vùng cao (2001) (H2. Đó là những hình ảnh bình dị mà người ta thường thấy khi về những miền thôn quê hay bắt gặp trong các câu ca dao, những bức tranh dân gian Đông Hồ khắc họa hình em bé chăn trâu thổi sáo. Ở tác phẩm Phía thượng nguồn, người xem có thể nhận thấy sự dung dị qua cách thể hiện mộc mạc của những khối hình được đơn giản hóa. Trên khối gỗ hình trụ, nghệ sỹ phát triển bố cục theo trục dọc, chia làm hai nhóm chính: em bé và con trâu.
Tuy hạn chế về chiều rộng về mặt nhưng 21 tác giả lại gợi tả thành công chiều sâu của không gian được tạo nên bởi khoảng cách, vị trí trước – sau gắn bó của em bé và con trâu. Tới một miền không gian khác, tác phẩm Chợ vùng cao (2011) của Vũ Văn Hợp (Vũng Tàu) (H2.5) mô tả lại hình ảnh người dân tộc H’mông sinh động trong phiên chợ miền cao. Hình ảnh cô gái người H’Mông trong chiếc váy xòa độc đáo của dân tộc mỹ được nhà điêu khắc miêu tả khá chi tiết. Những đường nét được thể hiện tỉ mỷ hơn nhưng không quá chau chuốt nuột nà để giữ được đúng tinh thần giản dị, mộc mạc của đồng bào dân tộc.
Tới không gian của những thành phố lớn, đối lập với những gì người ta hay hình dung về vẻ rực rỡ, nhộn nhịp và giàu có, hình ảnh những người lao động chân tay vất vả trong tác phẩm Công nhân vét cống (2010) của Nguyễn Hữu Thiện (Bến Tre) (H2.2) và tác phẩm Dưới lòng thành phố (2005) của Lương Văn Nghĩa (Tp.6) đưa ta đến với một thế giới khác mà ít ai để ý. Tác giả tái hiện hình ảnh những người công nhân làm việc trong tư thế cúi rạp người. Tư thế đó đã gợi tả không gian làm việc chật hẹp, tối tăm dưới lòng thành phố khiến không ít người cảm động xót xa. Dù công việc vô cùng vất vả, thậm chí là độc hại, nhưng vì mưu sinh mà những con người đó không ngại nề hà, luôn chăm chỉ làm việc.
Để có những thành phố đẹp đẽ, phát triển, luôn có sự đóng góp thầm lặng của những con người như vậy. Khai thác mảng đề tài sinh hoạt, lao động này luôn mang đến cho người nghệ sỹ lợi thế trong sáng tác. Đó là sự phong phú trong hình dáng của mỗi con người (cao, thấp, gầy, béo…), mỗi lứa tuổi (trẻ em, thanh niên, người trung niên, người cao tuổi…), giới tính (nam, nữ), tính cách (hồn hậu, linh hoạt, vui vẻ, ngây thơ…), tâm trạng (lạc quan, lo âu, hối hả…), nghề nghiệp (học sinh, giáo viên, nông dân, thợ làm đường…) và đặc điểm nhận dạng (khuôn mặt, chiều cao, tỷ lệ cơ thể, màu da, mái tóc…)… Những câu chuyện thường nhật luôn dễ dàng tạo nên những xúc cảm trong lòng người thưởng 22 thức, gợi lên trong họ những hình ảnh quen thuộc mà họ vô tình quên lãng hay không để ý đến. Ở mảng đề tài này còn có thể kể đến các tác phẩm điêu khắc tượng tròn gỗ như: tác phẩm Mùa gặt (2012) Lê Quốc Tiến (TP.3) và tác phẩm Mùa gặt (2008) của Nguyễn Hữu Thiện (Bến Tre) ( H2.7) diễn tả hình ảnh hổi hả của bà con nông dân gặt lúa ngày mùa; Hay tác phẩm Đấu vật (2012) của Đỗ Bá Quang (HN) (H2.16) mô tả những hình ảnh khỏe khoắn của người dân trong buổi đấu vật – một bộ môn thể thao truyền thống được ưa chuộng ở các làng quê, trong các dịp hội hè… Những tác phẩm điêu khắc tượng tròn bằng chất liệu gỗ khai thác đời sống sinh hoạt, lao động giai đoạn 2000 - 2015 chiếm số lượng khá lớn và đạt được những thành công nhất định bởi các tác giả có rất nhiều hình ảnh thực tế để khai thác và rất đa dạng ngôn ngữ thể hiện.
Ở thời kỳ đầu nghệ thuật Hiện đại những đề tài này đã nhận được sự chú ý đặc biệt. Cuộc sống vốn đa dạng sắc màu và luôn biến đổi muôn hình vạn trạng. Cùng một đối tượng thực tế, mỗi người nghệ sỹ sẽ có những cảm nhận khác nhau và thậm chí chính người nghệ sỹ đó cũng sẽ có những xúc cảm, nhìn nhận không giống nhau khi hoàn cảnh thay đổi. Bản thân mỗi cá nhân nghệ sỹ lại luôn có nhân sinh quan, thế giới quan và tư duy thẩm mỹ riêng nên cách thức thể hiện, ngôn ngữ biểu đạt trong các tác phẩm nghệ thuật họ cũng có nhiều nét khác biệt.
Có những tác phẩm ưa thích ngôn ngữ tả thực nhưng cũng có những tác phẩm thiên hướng theo hình thức đơn giản hóa, cách điệu hay trừu tượng. Nhưng dù được lựa chọn thể hiện theo hình thức nào, những khối hình kể về những câu chuyện thực tế đó cũng khiến người xem cảm động và gợi nên nhưng suy tư nhất định trong mỗi con người. Nội dung thể hiện đời sống tinh thần, tình cảm Khai thác khía cạnh đời sống tinh thần, tình cảm của con người, các nghệ sỹ đã tạo nên rất nhiều tác phẩm có giá trị biểu đạt nhất định. Thế giới đời sống tinh thần, tình cảm của con người tuy trừu tượng nhưng cũng vô cùng thực tế.
Đây là nguồn hứng vô tận cho người nghệ sỹ làm nên các tác phẩm của mình, dễ dàng tạo nên xúc cảm trong lòng khán giả nhưng cũng rất khó để nắm bắt và diện đạt ra hình khối hữu hình.