chương 1 Qua chương một, chúng ta đã hiểu thêm về các khái niệm “Nghệ thuật”, “Điêu khắc”, “Nghệ thuật điêu khắc” và “Nghệ thuật điêu khắc tượng đài” và một số khái niệm liên quan. Bên cạnh đó, chúng ta cũng làm rõ những đặc trưng của chất liệu đá trong các tác phẩm điêu khắc tượng đài ở Việt Nam giai đoạn 2000 – 2015. Nghệ thuật điêu khắc tượng đài là một hoạt động nghệ thuật liên quan đến các công trình văn hóa nghệ thuật. Đó là sự sáng tạo của con người nhằm tôn vinh các vị lãnh tụ, anh hùng, những người có công,…Thông qua các hình tượng đó thể hiện những suy nghĩ, tư tưởng và thái độ xã hội.
Bên cạnh đó, nghệ thuật điêu khắc tượng đài còn tô điểm thêm cho các công trình kiến trúc, không gian kiến trúc quanh nó và tạo nên một môi trường văn hóa nghệ thuật cho quần chúng nhân dân. Không những vậy, các tượng đài thường được đặt ở những nơi đông đảo quần chúng nhân dân sinh hoạt như một cách giáo dục gián tiếp về truyền thống dân tộc uống nước nhớ nguồn. Bên cạnh vị trí đặt các tượng đài thì chất liệu tạo nên tác phẩm cũng vô cùng quan trọng. Đá là chất liệu bền vững tạo sự vững chãi, trang nghiêm nên các tác phẩm tượng đài của ta luôn có phong thái uy nghi, trang nghiêm và linh thiêng.
Với những đặc tính của đá, dù được chế tác bằng loại đá nào thì các tác phẩm tượng đài của nước ta nói lên phần nào lịch sử nhân loại, giai đoạn hào hùng, bi tráng của dân tộc thông qua các phương pháp tạo hình phù hợp. 21 Tóm lại, nghệ thuật điêu khắc tượng đài đã và đang là một trong những vấn đề cần được quan tâm của xã hội. Bởi thông qua các tác phẩm điêu khắc tượng đài như một cách giáo dục gián tiếp đến các thế hệ sau về truyền thống tốt đẹp của cha ông.Không những vậy, nó còn tạo nên một không gian văn hóa nghệ thuật cho quần chúng nhân dân. Mặt khác, nó là một sự tri ân tới những người có công đối với quê hương đất nước.
22 Chương 2 NGHIÊN CỨU NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT CỦA ĐIÊU KHẮC TƯỢNG ĐÀI CHẤT LIỆU ĐÁ Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000 – 2015 2. Nội dung các công trình tiêu biểu của điêu khắc tượng đài chất liệu đá ở Việt Nam giai đoạn 2000 – 2015 2. Nội dung phản ánh chiến tranh cách mạng Chiến tranh cách mạng là một trong những chủ đề thường thấy trong các sáng tác điêu khắc tượng đài. Cuộc chiến bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của đất nước Việt Nam là một trong những trang lịch sử hào hùng của nhân loại.
Cùng với sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc, Việt Nam đã và đang xây dựng những công trình tượng đài đáp ứng những công trình nghệ thuật mang nội dung chủ đề phản ánh cuộc chiến tranh cách mạng của dân tộc và nhiều chủ đề khác nhằm cổ vũ tới đông đảo quần chúng. Trước đó, trong thời kì chiến tranh, dù bị bom đạn Mĩ bắn phá nhưng tượng đài vẫn được xây dựng, đáp ứng nhanh ý nghĩa cổ vũ ngay trong thời chiến. Khi đất nước thống nhất, nghệ thuật điêu khắc bước vào giai đoạn mới, tượng đài được xây dựng ở nhiều địa phương. Sự kết hợp giữa điêu khắc và kiến trúc xây dựng các công trình một phần nhằm ca ngợi, một phần phản ánh cuộc kháng chiến của dân tộc.
Điều đó được thể hiện rõ nhất ở các khu nghĩa trang liệt sĩ. Chẳng hạn như: nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn xây dựng tại Vĩnh Trường, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị. Các tác phẩm điêu khắc ở nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn gồm tượng đài, phù điêu, tượng tròn của các nhà điêu khắc. Sự có mặt của nghệ thuật điêu khắc tượng đài tại các khu tưởng niệm, nghĩa trang hay bảo tàng truyền thống có vai trò quan trọng và rất ý nghĩa.
Đề tài thường gặp trong các công trình điêu khắc tôn vinh là những 23 người anh hùng có công xây dựng và bảo vệ đất nước. Hình ảnh thể hiện có thể là một nhân vật lịch sử cụ thể, cũng có thể là một nhóm người đại diện cho một tầng lớp hay một ngành nghề trong xã hội như chiến sĩ, công nhân, nông dân… Các tác phẩm do đó phải khắc họa được tinh thần hiên ngang, ý chí chiến đấu, sự dũng cảm, kiên cường của nhân vật qua bố cục và hình khối. Tác phẩm điêu khắc tượng đài Bất khuất (H1.1) là một trong nhiều tượng đài ở Việt Nam phản ánh cuộc chiến tranh cách mạng giải phóng đất nước. Tượng đài được làm bằng chất liệu đá, đặt tại nghĩa trang liệt sĩ thành phố Cà Mau, tỉnh Cà Mau.
Tượng khánh thành vào ngày 27/07/2007 nhân dịp kỉ niệm 60 năm ngày Thương binh liệt sĩ, tưởng niệm 74 liệt sĩ đã hy sinh năm Mậu Thân (1968) và được an táng tập thể tại nghĩa trang của tỉnh Cà Mau. Toàn bộ tượng đài là khối đá Granit nặng trên 40 tấn, đặt phía sau phần mộ tập thể, mặt trên của phần mộ là nền cờ Tổ quốc, phía trước là nơi dâng hoa, tưởng niệm. Phần mộ được xây dựng bằng đá đen kim sa và đá rubi đỏ. Tượng đài thể hiện hình ảnh ba người chiến sĩ anh dũng, bất khuất hy sinh vì độc lập tự do của dân tộc.
Hình ảnh các anh đều được nhà điêu khắc Trần Thanh Phong khắc họa một cách hiện thực, rõ nét, bố cục chặt chẽ từ tư thế đứng cho đến tư thế các anh ngã xuống. Các anh hy sinh trong tư thế và niềm tin của người chiến thắng. Điều này được thể hiện rõ nhất trên khuôn mặt của nhân vật trong tác phẩm. Các nhân vật đều có kết nối với nhau như tinh thần tương thân tương ái của dân tộc.
Tất cả những hình ảnh đó tuy bi tráng nhưng đầy khí phách hào hùng, anh dũng. Công trình điêu khắc tượng đài Bất Khuất phản ánh nội dung của cuộc chiến tranh khốc liệt của dân tộc, tưởng niệm các chiến sĩ, đồng bào đã hy sinh trong chiến dịch Mậu Thân. Không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ mà qua đó công trình cũng có ý nghĩa to lớn là giáo dục truyền 24 thống, động viên các thế hệ tiếp bước sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ để cuộc kháng chiến đi đến ngày thắng lợi. Tượng đài Bất khuất những người tử tù Chín hầm (H1.7) được làm bằng chất liệu đá, khánh thành năm 2001 do nhà điêu khắc Lê Đình Quỳ lên ý tưởng và sáng tác.
Phù điêu do nhà điêu khắc Trần Lê Quang thực hiện. Tác phẩm được đặt tại khu di tích Chín hầm, thôn Ngũ Tây, xã Thủy An, thành phố Huế. Khu di tích Chín Hầm là khu vực kho vũ khí chiến tranh được thực dân Pháp xây dựng năm 1941. Đến năm 1944, Nhật hất cẳng Pháp lấy hết vũ khí, khu hầm đã bỏ trống.
Khi Pháp quay lại đánh chiếm Việt Nam, chúng đã cải tạo lại khu hầm này thành nơi giam giữ những người hoạt động cách mạng, học sinh, sinh viên và phật tử yêu nước. Nơi đây được mệnh danh là “địa ngục trần gian” - nhà giam Chín hầm do Ngô Đình Cẩn cải tạo từ một nơi vũ khí đạn dược do người Pháp để lại. Tượng đài Bất khuất khắc lại hình ảnh ba đồng chí còn sống sót ở hầm số 8, căn hầm quái quỷ và khốn khổ nhất. Bên dưới là phù điêu tái hiện lại cảnh những người chiến sĩ yêu nước đã bị giam cầm và những cực hình tra tấn dã man.
Tác phẩm tái hiện lại một cách hiện thực về hình ảnh ba chiến sĩ tình báo kiên cường và sống sót trong hầm. Hình ảnh ba chiến sĩ gầy guộc chỉ còn da bọc xương, mái tóc dài do không được cắt đang dìu nhau đứng lên. Trang phục hết sức đơn giản đó là bộ quần áo sờn bạc, chiếc quần đùi sờn rách. Khuôn mặt của ba người luôn hướng về phía trước, con mắt nhìn thẳng thể hiện ý chí và lòng quyết tâm của họ.
Mặc dù trông họ gầy guộc và yếu đuối nhưng sâu thẳm trong con người họ là ý chí mạnh mẽ, quật cường của người con đất Việt, dù bị giam cầm nhưng vẫn hướng về Đảng và Nhà nước, hướng về ánh sáng của cuộc sống tự do. Tác phẩm tượng đài và phù điêu Bất khuất những người tử tù Chín hầm đã tái hiện lại một phần cuộc chiến tranh của dân tộc. Cuộc chiến vinh quang không phải trên chiến trận mà là cuộc chiến khốc liệt, khốn khổ nhất của những người 25 kiên cường trong song sắt của kẻ thù xâm lược. Những hình ảnh tác phẩm đã thể hiện được nỗi đau, sự mất mát của dân tộc, ý chí tự lực tự cường của các chiến sĩ cách mạng, qua đó tỏ lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh vì độc lập tự do của dân tộc.
Đồng thời, tác phẩm là một hình thức giáo dục nghệ thuật, giáo dục tuyên truyền về truyền thống quý báu của cha anh. Nói chung, các tác phẩm điêu khắc góp phần làm khơi gợi lại cuộc chiến tranh bi tráng của dân. Cuộc đấu tranh chống quân xâm lược dành lại toàn vẹn lãnh thổ Việt Nam. Qua đó, mỗi tác phẩm là một tấm gương, một bài học quý báu cho thế hệ sau.
Nội dung ngợi ca nhân vật lịch sử (lãnh tụ, danh nhân, anh hùng liệt sĩ) Chủ đề, nội dung ca ngợi các nhân vật lịch sử (lãnh tụ, danh nhân, anh hùng liệt sĩ) là một trong những chủ đề chính mà điêu khắc tượng đài thể hiện như một sự minh họa về các nhân vật lịch sử. Mỗi tác phẩm điêu khắc tượng đài có ý nghĩa lịch sử và nghệ thuật rất lớn. Tượng đài tôn vinh có kích thước khá lớn, góp phần tạo nên sự hoành tráng và tính sử thi cho tác phẩm. Tác phẩm có thể là hình ảnh một nhân vật lịch sử cụ thể hay là một nhóm hai, ba người đại diện cho một tầng lớp trong xã hội, hay một sự kiện lịch sử nhất định.
Thế của nhân vật phải tạo nên cảm giác vững chãi, thân hình và khuôn mặt hướng về phía trước để lột tả ý chí, sự quyết tâm và hi vọng. Với các tác phẩm điêu khắc chân dung, tác phẩm được làm gần với kích thước thật của cơ thể người. Phần tượng được đặt trên bệ, tổng thể tác phẩm cao ngang tầm nhìn của người xem, tạo nên cảm giác gần gũi, thân quen.