Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Những tài liệu về sử liệu và văn hoá nghệ thuật Nguyễn đóng góp một phần rất quan trọng trong việc lý giải các yếu tố trang trí, thẩm mỹ cũng như các lý giải cho việc sử dụng các yếu tố biểu tượng văn hoá và xã hội được thể hiện thông qua các hoa văn trang trí trên các di vật đồ đồng. Về sử học, đã có nhiều bộ sách nổi tiếng ra đời trong thời gian này như: Quốc triều thực lục, Thực lục tiền biên viết về sử thời các chúa Nguyễn, Thực lục tiền biên viết về thời các vua Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục được thực hiện thời vua Tự Đức, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Đại Nam nhất thống chí… do nhà vua cử các quan đại thần biên soạn. Tác giả Đỗ Bang đã nhận định: “Triều Nguyễn có ý thức xây dựng một nền văn hoá dân tộc, một chính sách giáo dục, khoa cử và đào tạo quan lại quy củ, một nền quốc sử hoàn chỉnh và quy mô, để lại những di sản vô giá cho hậu thế” [8, tr.
Nghiên cứu về nghệ thuật trang trí trên đồ đồng tiêu biểu tại Huế không chỉ nghiên cứu các tài liệu về nghệ thuật trang trí mà còn các tài liệu khác về văn hoá, lịch sử, khảo cổ học… Nghệ thuật trang trí đồ đồng thời kỳ này nằm trong sự giao lưu và tiếp biến của nhiều luồng văn hoá khác nhau, phong cách trang trí thời kỳ này là kết tinh của sự giao thoa nhiều luồng văn hoá, vì vậy việc làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật sẽ góp phần trong việc đưa ra các nhận định mới về văn hoá mỹ thuật Nguyễn nói riêng và văn hoá Việt Nam nói chung. Việc nghiên cứu góc độ nghệ thuật trang trí trên đồ đồng thời kỳ này vẫn là “khoảng trống” còn bỏ ngỏ, phần lớn các tài liệu nghiên cứu về thời kỳ này chú trọng về các yếu tố văn hoá, sử liệu, một số bài viết có đề cập đến việc luan an 15 phân tích một số biểu tượng trang trí, tuy nhiên chưa được xây dựng thành những công trình nghiên cứu chuyên biệt về lĩnh vực nghệ thuật trang trí trên đồ đồng. Đề cập đến cội nguồn văn hoá và sự giao thoa của các nền văn hoá tác giả Phạm Xuân Nam cũng đã cho một cái nhìn đa dạng văn hoá và sự đối thoại giao lưu với các nền văn hoá khác nhau thông qua cuốn Sự đa dạng văn hoá và đối thoại giữa các nền văn hoá một góc nhìn từ Việt Nam (2008). Tác giả đã làm rõ các giá trị văn hoá cội nguồn của dân tộc ở thời đại Văn Lang - Âu Lạc, sự đối thoại văn hoá với các hình thức khác nhau trong thời kỳ Bắc thuộc và chống Bắc thuộc… Cuốn Di sản văn hoá Chăm (2014) do tác giả Nguyễn Văn Kự đề cập cũng đã cho thấy sự tác động của văn hoá Chămpa trong tiến trình phát triển trong lĩnh vực nghệ thuật trang trí nói chung và trên đồ đồng nói riêng.
Sự tác động này được thể hiện qua các đồ án trang trí và cách phân chia bố cục trang trí trên các nhóm di vật đồ đồng ở Huế. Nhóm tác giả Lê Văn Lan, Phạm Văn Kỉnh, Nguyễn Linh đã có những nhận định sâu sắc về những dấu tích của các di vật đồ đồng đầu tiên thông qua cuốn Những vết tích đầu tiên của thời đại đồ đồng thau ở Việt Nam (1963 ). Cuốn Trịnh Nguyễn diễn chí (tập I, II) (1986,1987) của tác giả Nguyễn Khoa Chiêm, do Sở Văn hoá Thông tin Bình Trị Thiên đã cung cấp một cái nhìn đa diện về thời kỳ giao tranh giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài. Đây có thể được xem là thời kỳ giao thoa và tiếp biến văn hoá của phong cách trang trí thời Hậu Lê với văn hoá Chămpa bản địa, ngoài ra thông qua con đường ngoại thương đã có sự du nhập và kết hợp một số yếu tố trang trí cuả một số nước phương tây như Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp… đã làm cho nghệ thuật trang trí trên đồ đồng ở Huế rất phong phú về thể loại và đa dạng về bố cục trang trí.
Trong lĩnh vực mỹ thuật có những yếu tố cộng sinh, giao lưu và trao đổi giữa các nền văn hoá với nhau. Các yếu tố về vùng miền, quốc gia lãnh thổ đều có sự ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau thông qua nhiều hoạt luan an 16 động như ngoại thương, hoạt động giao thương trong nước và các vùng miền… Ở đây có sự trao đổi và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các phong cách mỹ thuật bởi sự giao lưu về các loại hình, kỹ thuật, chất liệu đã góp phần bổ sung và làm phong phú hơn các xu hướng nghệ thuật. Nghệ thuật trang trí đồ đồng ở Huế chịu nhiều tác động từ các bối cảnh giao thoa văn hoá trong nước và nước ngoài. Tuyển tập Huế Kinh đô diệu kỳ (2014) là hai tập sách với 40 bài viết được lựa chọn từ những bài nghiên cứu tiêu biểu trong bộ sách B.
Trong đó phải kể đến các bài viết về Mỹ thuật ở Huế, Những đỉnh triều đại ở Đại nội Huế ghi chú lịch sử của L. Cadière, những bài viết: “Các súng thần công của kinh thành Huế” (H.Lebris), “Những hoạ tiết của nghệ thuật trang trí ở Huế: con rồng” (P.Albrecht), “Chùa Thiên Mụ: Lịch sử, Miêu tả” (A.Bonhomme), “Những chiếc vạc đồng tại Hoàng cung” (L.Sogny)… Những bài viết này đã đưa ra các quan điểm và nhận định đánh giá về nghệ thuật Nguyễn nói chung và lĩnh vực trang trí đồ đồng nói riêng trong sự đối sánh với các chất liệu cùng thời khác. Tác giả Bửu Kế trong các tập sách Nguyễn triều cố sự huyền thoại về danh lam xứ Huế (2004), Chuyện triều Nguyễn (1990) của nhà xuất bản Thuận Hoá (Huế) có nhiều nội dung liên quan đến nội chính triều Nguyễn. Cuốn Mỹ thuật Huế xuất bản năm 1992 do tác giả Nguyễn Tiến Cảnh làm chủ biên, cũng đã có một số bài phân tích cùng với các tác giả Nguyễn Du Chi, Trần Lâm Biền, Chu Quang Trứ, trong đó đáng chú ý là chương II đề cập khá kỹ về nghệ thuật trang trí của tác giả Trần Lâm Biền, nội dung chính đề cập đến các mảng hoa văn và hình tượng trang trí.
Theo đó, đã chia nhóm linh vật thành hệ thống Tứ linh và hệ thống linh vật truyền thống, đề cập đến hình tượng cây cỏ, bát bửu trong các tôn giáo trong trang trí Huế. Bên cạnh đó tác giả Chu Quang Trứ với bài phân tích các bức chạm nổi quanh Cửu Đỉnh cũng luan an 17 đã khắc hoạ được các đặc điểm về trang trí trên công trình có giá trị cao về văn hoá và lịch sử. Ngoài ra, để nghiên cứu về nghệ thuật trang trí trên đồ đồng thời kỳ này không thể không nhắc đến bộ tạp chí Những người bạn cố đô Huế (1998). Tạp chí Những người bạn cố đô Huế (Bulletin des Amis du Vieux Huế) được viết tắt là B.H là một ấn phẩm do linh mục Léopold Cadière làm chủ biên.
Hội: Những người bạn cố đô Huế (Association des amis du vieux Hué) được thành lập vào năm 1913 thông qua sự đề xuất của linh mục người Pháp: Léopold Cadière. Tạp chí xuất bản số đầu tiên vào năm 1914 và số cuối cùng là năm 1944. Công trình được viết bằng tiếng Pháp, đến năm 1997 mới được biên dịch ra tiếng Việt và do nhà xuất bản Thuận Hoá (Huế) ấn hành. Đây là bộ tạp chí có giá trị do các học giả người Việt và người Pháp thực hiện với tổng số 121 tập được phát hành.
Tạp chí này đã trở thành một nguồn tài liệu quý giá hỗ trợ cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Trong số các bài viết về văn hoá nghệ thuật có rất nhiều bài đề cập đến đồ đồng như: Chín khẩu thần công ở kinh thành Huế những chi tiết bổ sung (của H.Cosserat ở tập XIX năm 1932), ghi chép của vua Thiệu Trị trên một bức hoành bằng đồng, “Chùa Thiên Mẫu - Miêu tả” (của công sứ A. Bonhomme ở cuốn tập 2 năm 1915), “Các mô-típ mỹ thuật An Nam” (Léopold Cadière trong cuốn tập 6 năm 1919 A), “Những chiếc vạc đồng tại hoàng cung” (của L.Sogny tập VIII), Phường Trường Súng (Tập XII, Léopold Cadière)… Tiêu biểu nhất trong các học giả người Pháp trong bộ tạp chí B.H là linh mục Léopold Cadière, ông sinh năm 1869 tại Aix-en-Provence, năm 1892 ông đến Việt Nam. Đây chính là tuyển tập các bài viết cung cấp các số liệu về sử học cũng như phân tích các đặc điểm của từng thời kỳ khác nhau.
Thông qua bộ tạp chí này, nhiều học giả cũng nhận định và đưa ra các quan điểm cá nhân về bố cục cũng như cách thức trang trí trên đồ đồng thời kỳ bấy giờ. Mặc dù các học giả luan an 18 người Pháp viết trong những cuốn tạp chí này có nhiều vị trí xã hội khác nhau như: linh mục, công sứ, bác sĩ… nhưng trên tổng quan chung lại họ cũng đã lột tả được những nét riêng tiêu biểu, đặc điểm nhận dạng cơ bản chung các trang trí trên các đồ đồng ở Huế. Đây được xem là những cơ sở để nhận định và đánh giá chung cho một số hình thức thể hiện cũng như phong cách trang trí của mỗi thời kỳ. Qua những bài viết cho thấy rõ hơn sự tài năng và sự khéo léo của đôi bàn tay của các nghệ nhân đúc đồng xứ Huế.H đã góp phần rất nhiều trong việc giúp các học giả Việt Nam nghiên cứu về mỹ thuật cổ, trong đó có lĩnh vực trang trí trên đồ đồng tại Huế.
Bộ tạp chí đã hoàn thành mục tiêu của mình trong việc cung cấp những tài liệu quý giá với nhiều kiến thức bổ ích cho người đọc. Đối với lĩnh vực giáo dục đại học, đặc biệt là đối với sinh viên chuyên ngành văn hoá, nghệ thuật thì đây được xem là bộ sách quý để hỗ trợ trong việc trau dồi những kiến thức về lĩnh vực văn hoá, nghệ thuật. Việc nhìn nhận nghệ thuật trang trí trên đồ đồng tiêu biểu ở Huế được xem là một điểm nhấn về văn hóa và nghệ thuật của thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XX tính từ thời kỳ chúa Nguyễn Hoàng (1558 - 1613), nghệ thuật trang trí đồ đồng ở Huế là một đề tài mang tính giá trị cao về lĩnh vực văn hoá nghệ thuật và đã được nhiều tác giả nước ngoài quan tâm nghiên cứu trong các bài viết của mình như: L.