Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Lan Anh thuộc ngành Tiếng Anh Thương mại (Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng), thực hiện năm 2020 dưới sự hướng dẫn của TS. Trần Thị Ngọc Liên. Đề tài tập trung vào việc nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và kỹ thuật biên dịch chuyên ngành kinh tế - pháp lý: "A study on the translation of noun phrases in business contract from English into Vietnamese. The case of Joint Venture Agreement" (Nghiên cứu về việc dịch cụm danh từ trong hợp đồng kinh doanh từ tiếng Anh sang tiếng Việt: Trường hợp Hợp đồng liên doanh).
Lý do chọn đề tài xuất phát từ thực tiễn giao thương quốc tế khi mỗi quốc gia có nền văn hóa kinh doanh và hệ thống ngôn ngữ khác biệt. Việc hiểu chính xác nội dung văn bản hợp đồng là điều kiện tiên quyết để giảm thiểu rủi ro tranh chấp và hiểu nhầm giữa các bên đối tác. Đối với sinh viên chuyên ngành tiếng Anh thương mại định hướng làm việc trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, kỹ năng xử lý hợp đồng kinh doanh mang tính chất thiết yếu. Ngôn ngữ hợp đồng có tính chất chuyên biệt, khác biệt đáng kể so với ngôn ngữ giao tiếp thông thường do chứa đựng hệ thống thuật ngữ pháp lý phức tạp. Việc không nắm vững cấu trúc và ngữ nghĩa của hợp đồng có thể khiến doanh nghiệp vi phạm pháp luật hoặc chịu thiệt hại kinh tế.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:
- Xác định và phân tích các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa của cụm danh từ (noun phrases) trong văn bản hợp đồng liên doanh tiếng Anh.
- Khảo sát và xác định các phương pháp dịch thuật phù hợp để chuyển ngữ các cụm danh từ trong hợp đồng liên doanh từ tiếng Anh sang tiếng Việt.
- Chỉ ra những lỗi sai, khó khăn thường gặp trong quá trình dịch cụm danh từ hợp đồng và đề xuất các giải pháp kỹ thuật nhằm khắc phục.
Đối tượng nghiên cứu là cấu trúc cụm danh từ tiếng Anh chuyên ngành thương mại - pháp lý và các phương án chuyển dịch tương đương sang tiếng Việt. Về phạm vi nghiên cứu, đề tài giới hạn khảo sát trong thể loại hợp đồng liên doanh (Joint Venture Agreement), phân tích trực tiếp trên ngữ liệu hợp đồng thực tế thành lập liên doanh dịch vụ du lịch lữ hành ký năm 2011 giữa một đối tác Việt Nam và một đối tác Thụy Sĩ. Thời gian triển khai nghiên cứu được giao từ ngày 30/03/2020 và hoàn thành nghiệm thu vào tháng 06/2020.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khung lý thuyết của khóa luận được xây dựng dựa trên ba trụ cột chính: lý thuyết dịch thuật học, lý luận văn bản hợp đồng thương mại và ngữ pháp học tiếng Anh.
Về lý thuyết dịch thuật, tác giả tổng hợp định nghĩa từ nhiều học giả quốc tế: Foster (1958), Catford (1965), Nida (1969), Larson (1984), Newmark (1988) và Houbert (1998). Cơ sở phân loại phương pháp dịch thuật dựa trên hệ thống 7 phương pháp của Koler (1979) / Newmark:
- Dịch từng từ (Word-for-word translation)
- Dịch trực tiếp / nguyên văn (Literal translation)
- Dịch trung thành (Faithful translation)
- Dịch ngữ nghĩa (Semantic translation)
- Dịch tự do (Free translation)
- Dịch thành ngữ (Idiomatic translation)
- Dịch giao tiếp (Communicative translation)
Về lý thuyết tương đương dịch thuật, nghiên cứu trích dẫn quan điểm của Vinay và Darbelnet, Wayne Leman, Vanessa Leonardo, đồng thời khai thác hai hệ thống phân loại tương đương tiêu biểu:
- Hệ thống phân loại 5 cấp độ tương đương của Koler (1979): Tương đương biểu vật (Denotative), tương đương biểu cảm (Connotative), tương đương chuẩn mực văn bản (Text-normative), tương đương dụng học (Pragmatic), và tương đương hình thức (Formal equivalence).
- Lý thuyết tương đương của Nida (1964, 1982) qua các khái niệm Tương đương hình thức (Formal correspondence) và Tương đương động (Dynamic equivalence).
Về kiến thức hợp đồng thương mại, đề tài hệ thống hóa các yếu tố cấu thành hợp đồng hợp pháp (Agreement, Enforceability, Offer and Acceptance, Legal Relationship, Consideration), rà soát 13 loại hợp đồng kinh doanh phổ biến và lập bảng thuật ngữ chuyên sâu xuất hiện trong hợp đồng liên doanh.
Về cấu trúc ngữ pháp cụm danh từ, khóa luận áp dụng mô hình phân tích cấu trúc của Howard (1980) trong tác phẩm "Analyzing English". Theo đó, cụm danh từ tiếng Anh gồm ba thành phần: Bổ ngữ đứng trước (Pre-modification - tùy chọn), Từ trung tâm (Head - bắt buộc), và Bổ ngữ đứng sau (Post-modification - tùy chọn). Thứ tự trật tự từ của bổ ngữ trước gồm: Từ hạn định/định danh (Identifier) – Từ chỉ số lượng (Numeral/Quantifier) – Tính từ (Adjective) – Danh từ bổ nghĩa (Noun modifier).
Phương pháp nghiên cứu thực tế gồm hai phương pháp chính:
- Phương pháp phân tích định tính (Qualitative analysis): Áp dụng để phân tích ngữ cảnh, đối chiếu ngữ nghĩa, giải thích cơ chế ngữ pháp và đánh giá sự phù hợp của các chiến lược dịch thuật.
- Phương pháp phân tích định lượng (Quantitative analysis): Khảo sát tần suất và mức độ xuất hiện của các dạng cụm danh từ trong văn bản hợp đồng liên doanh mẫu.
Nguồn dữ liệu bao gồm các giáo trình dịch thuật (Bùi Tiến Bảo & Đặng Xuân Thu 1999, Huỳnh Trung Tín & Nguyễn Ngọc Tuyền 2006, Nguyễn Quốc Hùng 2005), từ điển và cơ sở dữ liệu thuật ngữ chuyên ngành kinh tế, cùng toàn văn bản Hợp đồng liên doanh song ngữ thực tế kèm theo ở phần phụ lục.
Nội dung chính theo từng chương
Part I: Introduction
Phần mở đầu trình bày lý do chọn đề tài, phạm vi nghiên cứu tập trung vào hợp đồng liên doanh, mục tiêu xác định phương pháp dịch cụm danh từ, các phương pháp phân tích định tính - định lượng và cấu trúc tổng thể gồm ba phần của khóa luận.
Part II: Development - Chapter I: Theoretical Background
Chương này thiết lập nền tảng lý luận cho việc nghiên cứu thông qua bốn nội dung lớn:
- Tổng quan về dịch thuật: Trình bày các định nghĩa học thuật về bản chất chuyển đổi thông điệp từ ngôn ngữ nguồn (SL) sang ngôn ngữ đích (TL); giải thích chi tiết 7 phương pháp dịch thuật và phân loại tương đương dịch thuật theo Koler và Nida.
- Tổng quan về hợp đồng kinh doanh: Nêu khái niệm hợp đồng kinh tế, các điều kiện hiệu lực cốt lõi (sự đồng thuận, năng lực giao kết, đối ứng, thẩm quyền ký kết, điều khoản chính và bổ sung), đồng thời liệt kê 13 thể loại hợp đồng thông dụng trong hoạt động thương mại.
- Đặc điểm và thuật ngữ hợp đồng liên doanh: Phân tích bản chất thỏa thuận góp vốn, chia sẻ lợi nhuận, quyền hạn và rủi ro. Đồng thời, chương cung cấp một danh mục định nghĩa thuật ngữ pháp lý - kinh doanh phổ biến (như Abeyance, Bad faith, Boilerplate, Breach of contract, Collateral, Consideration, Force Majeure, Quorum, Recitals, Rescind, Waiver...).
- Khái niệm và cấu trúc ngữ pháp của cụm danh từ: Làm rõ chức năng cú pháp của cụm danh từ (chủ ngữ, tân ngữ, bổ ngữ); phân loại các loại bổ ngữ (mạo từ, tính từ, cụm giới từ, từ hạn định); mô tả chi tiết mô hình cấu trúc cụm danh từ 3 phần theo Howard (1980) cùng trật tự sắp xếp giữa các bổ ngữ trước và sau danh từ trung tâm.
Part II: Development - Chapter II: An Investigation into the Translation of Noun Phrases in Joint Venture Agreement from English into Vietnamese
Chương hai là phần nội dung trọng tâm khảo sát thực nghiệm việc chuyển dịch cụm danh từ trong hợp đồng liên doanh, bao gồm các tiểu mục cụ thể:
- Khảo sát áp dụng các phương pháp dịch cụm danh từ:
- Phương pháp dịch từng từ (Word-for-word translation): Được chứng minh là phù hợp với các cụm danh từ định danh cố định, xuất hiện nhiều ở phần mở đầu của hợp đồng.
| Cụm danh từ tiếng Anh |
Bản dịch tiếng Việt trong khóa luận |
| Joint stock company |
công ty liên doanh |
| Limited company |
công ty trách nhiệm hữu hạn |
| Joint venture contract |
hợp đồng liên doanh |
| Vietnamese Party |
bên Việt Nam |
| Foreign Party |
bên nước ngoài |
| Invested capital |
vốn đầu tư |
| International name |
tên quốc tế |
| mutual obligation |
trách nhiệm chung |
| board of director |
ban giám đốc |
| general director |
giám đốc điều hành |
| fiscal year |
năm tài chính |
| principle of accounting |
nguyên tắc kế toán |
| yearly accounting review |
báo cáo kế toán hàng năm |
| profit sharing |
phân chia lợi nhuận |
| establishing fund |
lập quỹ |
| effective date |
ngày có hiệu lực |
| investment license |
giấy phép đầu tư |
| licensing authority |
cơ quan cấp phép |
| juridical status |
tình trạng pháp lý |
- Phương pháp dịch trực tiếp (Literal translation): Áp dụng cho các cụm danh từ và thuật ngữ pháp lý - tài chính độc lập theo nghĩa đen trực tiếp.
| Thuật ngữ tiếng Anh |
Bản dịch tiếng Việt |
| term |
điều khoản |
| condition |
điều kiện |
| implementation |
sự thực thi |
| objective |
mục tiêu |
| completion |
sự hoàn thành |
| loan |
vốn vay |
| insurance |
bảo hiểm |
| profit |
lợi nhuận |
| expenses |
chi phí |
| dissolution |
giải thể |
| bankruptcy |
phá sản |
| liquidation |
thanh lý tài sản |
- Phương pháp dịch trung thành (Faithful translation): Bảo đảm chính xác nội dung ngữ nghĩa trong khuôn khổ ngữ pháp tiếng Việt: Trademark (Nhãn hiệu), End-user (Người tiêu dùng), Obligation (Nghĩa vụ), Quote (Yết giá), Underwriter (Người bảo lãnh), Franchise (Thỏa thuận thương mại), Licensing authority (Cơ quan cấp phép), Juridical status (Tình trạng pháp lý).
- Đánh giá các phương pháp khác: Tác giả phân tích và kết luận các phương pháp như dịch ngữ nghĩa (semantic translation), dịch tự do (free translation), dịch thành ngữ (idiomatic translation) và dịch giao tiếp (communicative translation) không phù hợp để dịch cụm danh từ hợp đồng do tính chất văn bản pháp lý đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối và trung thành với văn bản nguồn, không dung nạp yếu tố hoa mỹ hay phóng tác.
-
Quy tắc trật tự khi dịch cụm danh từ:
- Đối với cụm danh từ chỉ gồm các danh từ ghép liền kề: Danh từ chính (head noun) luôn nằm ở vị trí cuối cùng bên phải. Khi dịch sang tiếng Việt, dịch bắt đầu từ danh từ chính rồi dịch ngược tuần tự sang phía bên trái. Ví dụ: "blood urea nitrogen concentration" dịch thành "Nồng độ u rê trong máu"; "yearly accounting review" dịch thành "báo cáo kế hoạch hàng năm".
- Đối với cụm danh từ thiếu giới từ hoặc động từ: Dẫn đến hiện tượng đa nghĩa cú pháp, đòi hỏi người dịch phải nắm vững ngữ cảnh cụ thể để xác định đúng trật tự. Ví dụ: cụm "subject information sheet" có thể hiểu theo 2 hướng cú pháp khác nhau ("phiếu thông tin dành cho đối tượng" hoặc "phiếu thông tin đối tượng"), đòi hỏi phải đối chiếu bối cảnh thử nghiệm để chọn cách dịch chính xác.
-
Khó khăn phát sinh khi dịch cụm danh từ trong hợp đồng kinh doanh:
- Chọn sai phương pháp dịch hoặc dùng văn phong không trang trọng dẫn đến sai lệch bản chất pháp lý của hợp đồng.
- Dịch sai trật tự các thành phần trong cụm danh từ đa cấu trúc. Tác giả nêu ví dụ cụm từ "licensing authority": từ trung tâm là "authority" nên phải dịch là "cơ quan cấp phép"; nếu người dịch xác định sai trật tự và dịch từ "licensing" trước sẽ chuyển nghĩa thành "việc cấp quyền", làm sai lệch hoàn toàn loại từ và nghĩa gốc.
-
Đề xuất giải pháp khắc phục:
- Nghiên cứu kỹ ngữ cảnh toàn diện của văn bản trước khi lựa chọn phương án dịch.
- Tra cứu thường xuyên các từ điển chuyên ngành kinh tế, cơ sở dữ liệu thuật ngữ chuẩn và tài liệu ngôn ngữ có liên quan.
- Luôn xác định chính xác danh từ hạt nhân (head noun) và giải mã cấu trúc quan hệ ngữ nghĩa nội tại của cụm từ trước khi sắp xếp từ ngữ sang tiếng Việt.
Part III: Conclusion & Appendix
Phần kết luận tóm lược nội dung toàn bộ nghiên cứu và đưa ra ba khuyến nghị phát triển cho các nghiên cứu tiếp theo. Phần phụ lục cung cấp toàn văn bản Hợp đồng liên doanh mẫu song ngữ Anh - Việt thành lập Công ty TNHH Chuyên biệt Toàn Á (All Asia Exclusive Company Limited) giữa Công ty Cổ phần Việt Nam và Công ty TNHH Thụy Sĩ, căn cứ theo Luật Đầu tư số 59/2005/QH11 và Luật Doanh nghiệp số 60/2005/QH11.
Kết quả và đóng góp
Nghiên cứu đạt được các kết quả cụ thể dựa trên số liệu và cứ liệu thực tế trong văn bản:
- Hệ thống hóa danh mục đối chiếu 18 cụm danh từ pháp lý - thương mại dịch theo phương pháp dịch từng từ (word-for-word translation), 12 thuật ngữ dịch theo phương pháp trực tiếp (literal translation), và 8 thuật ngữ dịch theo phương pháp dịch trung thành (faithful translation).
- Khẳng định trên cơ sở phân tích văn bản rằng hai phương pháp: Dịch từng từ (word-for-word) và dịch trực tiếp (literal translation) là hai giải pháp tối ưu và hiệu quả nhất khi chuyển dịch cụm danh từ trong hợp đồng liên doanh, giúp duy trì tính chuẩn xác và giá trị hiệu lực pháp lý của văn bản.
- Xác lập quy tắc dịch ngược chiều từ phải qua trái đối với cụm danh từ phức hợp gồm chuỗi danh từ ghép, lấy danh từ trung tâm (head noun) làm mốc chuyển ngữ đầu tiên sang tiếng Việt.
- Đề xuất 3 nhóm giải pháp kỹ thuật cụ thể: phân tích ngữ cảnh trước khi dịch, tra cứu cơ sở dữ liệu thuật ngữ chuyên ngành định kỳ, và phân tích cấu trúc bổ ngữ - hạt nhân để xác định chính xác trật tự từ.
Đóng góp của tác giả tự nêu là đã cung cấp một cái nhìn tổng thể về đặc điểm ngôn ngữ hợp đồng thương mại nói chung và hợp đồng liên doanh nói riêng, hỗ trợ trực tiếp người học tháo gỡ rào cản từ vựng chuyên ngành có nghĩa liên kết hoặc nghĩa khác biệt so với văn bản thông thường.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Khóa luận tự chỉ ra những hạn chế nhất định xuất phát từ giới hạn phạm vi nghiên cứu:
- Nguồn tư liệu hợp đồng liên doanh thu thập trên môi trường mạng Internet còn hạn chế về số lượng và chủng loại.
- Kiến thức chuyên sâu và kinh nghiệm thực tiễn của tác giả về lĩnh vực hợp đồng liên doanh quốc tế còn giới hạn trong phạm vi một khóa luận tốt nghiệp đại học, khiến văn bản khó tránh khỏi một số sai sót.
Từ những hạn chế trên, tác giả đề xuất 3 hướng nghiên cứu và hoàn thiện tiếp theo:
- Dành thêm thời gian nâng cao kiến thức chuyên sâu về hợp đồng thương mại và hợp đồng liên doanh thông qua việc đọc sách chuyên khảo, báo chí và văn bản quy phạm pháp luật.
- Mở rộng truy cập các trang mạng kinh doanh uy tín để thu thập và chọn lọc nguồn tư liệu tham khảo có độ tin cậy cao.
- Tăng cường trao đổi, chia sẻ và tiếp thu kinh nghiệm chuyên môn từ đồng nghiệp và các đối tác trong ngành.
Giá trị tham khảo
Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho:
- Sinh viên chuyên ngành Tiếng Anh Thương mại, Ngôn ngữ Anh và Biên - Phiên dịch chuyên ngành kinh tế khi tiếp cận văn bản pháp lý thương mại quốc tế.
- Người nghiên cứu và người thực hành biên dịch hợp đồng thương mại, luật thương mại quốc tế cần tài liệu đối chiếu song ngữ.
- Các phần có giá trị tham khảo cao nhất gồm: Bảng đối chiếu thuật ngữ hợp đồng liên doanh Anh - Việt ở Chương II, hướng dẫn quy tắc xác định thứ tự dịch cụm danh từ phức hợp, và toàn văn bản hợp đồng mẫu song ngữ chi tiết tại phần Phụ lục.
Câu hỏi thường gặp
1. Theo kết quả nghiên cứu trong khóa luận, hai phương pháp dịch nào phù hợp nhất để xử lý cụm danh từ trong hợp đồng liên doanh?
Qua khảo sát và phân tích đặc trưng văn bản pháp lý, tác giả chỉ ra rằng phương pháp dịch từng từ (word-for-word translation) và phương pháp dịch trực tiếp (literal translation) là hai cách dịch phù hợp và hiệu quả nhất, vì chúng đảm bảo tính chính xác, giữ nguyên cấu trúc thuật ngữ và phản ánh đúng nghĩa gốc ràng buộc pháp lý của hợp đồng.
2. Quy tắc dịch trật tự từ đối với cụm danh từ chỉ bao gồm các danh từ đứng liền nhau được tác giả hướng dẫn như thế nào?
Đối với cụm danh từ chỉ gồm các danh từ ghép, danh từ chính (head noun) thường đứng ở vị trí cuối cùng bên phải. Khi chuyển dịch sang tiếng Việt, người dịch bắt đầu từ danh từ chính này rồi dịch tuần tự ngược sang bên trái của cụm từ (ví dụ: "blood urea nitrogen concentration" dịch thành "Nồng độ u rê trong máu").
3. Khóa luận phân tích cấu trúc cụm danh từ tiếng Anh gồm những thành phần nào theo mô hình của Howard (1980)?
Theo Howard (1980), cụm danh từ tiếng Anh gồm ba thành phần: Bổ ngữ đứng trước (Pre-modification - không bắt buộc), Từ trung tâm (Head - thành phần cốt lõi bắt buộc), và Bổ ngữ đứng sau (Post-modification - không bắt buộc). Bổ ngữ trước tuân theo trật tự: từ định danh (identifier) – từ chỉ số lượng (numeral/quantifier) – tính từ (adjective) – danh từ bổ nghĩa (noun modifier).
4. Văn bản hợp đồng liên doanh thực tế tại phần phụ lục được ký kết nhằm mục đích thành lập doanh nghiệp nào?
Văn bản mẫu được ký kết ngày 14/03/2011 tại Hà Nội giữa một Công ty Cổ phần (Việt Nam) và một Công ty TNHH (Thụy Sĩ) nhằm thành lập Công ty TNHH Chuyên biệt Toàn Á (tên tiếng Anh: All Asia Exclusive Company Limited) hoạt động trong phạm vi kinh doanh dịch vụ lữ hành, đón khách du lịch quốc tế đến Việt Nam.
5. Vì sao các phương pháp dịch ngữ nghĩa, dịch tự do, dịch thành ngữ và dịch giao tiếp bị tác giả đánh giá là không phù hợp cho cụm danh từ hợp đồng?
Các phương pháp này chú trọng nhiều đến tính thẩm mỹ văn phong, diễn giải tự do hoặc sử dụng khẩu ngữ của ngôn ngữ đích. Do hợp đồng kinh doanh chứa đựng các cam kết pháp lý có tính thực thi bắt buộc, ngôn ngữ đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối và trung thành với văn bản nguồn, nên các phương pháp dịch phóng tác hoặc biến đổi hình thức không mang lại hiệu quả cho cụm danh từ hợp đồng.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thị Lan Anh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về cấu trúc ngữ pháp cụm danh từ tiếng Anh và các phương pháp dịch thuật chuyên ngành thương mại. Thông qua khảo sát trên ngữ liệu hợp đồng liên doanh cụ thể, đề tài làm rõ tính hiệu quả của phương pháp dịch từng từ và dịch trực tiếp, đồng thời chỉ ra quy tắc dịch ngược chiều từ danh từ trung tâm để tránh lỗi sai ngữ nghĩa. Nghiên cứu cung cấp hệ thống thuật ngữ song ngữ đối chiếu cùng văn bản hợp đồng mẫu, tạo nguồn tư liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên và người thực hành biên dịch tiếng Anh thương mại.
