Nghiên cứu thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh

Khám phá luận án tiến sĩ về thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt và tương đương dịch thuật trong tiếng Anh, cung cấp kiến thức chuyên sâu.

• Tác giả: Khổng Minh Hoàng Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hồng Cổn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu
• Đề tài: Thuật Ngữ Khoa Học Hình Sự Tiếng Việt Và Tương Đương Dịch Thuật Của Chúng Trong Tiếng Anh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về thuật ngữ
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về thuật ngữ khoa học hình sự
• 1.4. Một số cơ sở lý luận về thuật ngữ
• 1.4.1. Vị trí thuật ngữ trong hệ thống ngôn ngữ
• 1.4.2. Khái niệm thuật ngữ
• 1.4.3. Phân biệt thuật ngữ và một số đơn vị liên quan
• 1.4.4. Các tiêu chuẩn của thuật ngữ
• 1.5. Về khoa học hình sự và thuật ngữ khoa học hình sự
• 1.5.1. Về khoa học hình sự
• 1.5.2. Về thuật ngữ khoa học hình sự
• 1.6. Dịch thuật và vấn đề chuyển dịch thuật ngữ
• 1.6.1. Khái niệm dịch thuật
• 1.6.2. Khái niệm tương đương dịch thuật
• 1.6.3. Các kiểu tương đương dịch thuật
• 1.6.4. Một số phương pháp dịch thuật
• 1.6.5. Chuyển dịch thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt sang tiếng Anh
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA THUẬT NGỮ KHOA HỌC HÌNH SỰ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Con đường và phương thức hình thành thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt
• 2.2. Thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường
• 2.3. Vay mượn thuật ngữ nước ngoài
• 2.4. Cấu tạo thuật ngữ mới qua phương thức ghép lai
• 2.5. Đặc điểm nguồn gốc của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt
• 2.5.1. Thuật ngữ khoa học hình sự thuần Việt
• 2.5.2. Thuật ngữ khoa học hình sự Hán Việt
• 2.5.3. Thuật ngữ khoa học hình sự có nguồn gốc Ấn Âu
• 2.5.4. Thuật ngữ khoa học hình sự có nguồn gốc ghép lai
• 2.6. Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt
• 2.6.1. Thuật ngữ khoa học hình sự là từ
• 2.6.2. Thuật ngữ khoa học hình sự là ngữ
• 2.7. Đặc điểm định danh của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt
• 2.7.1. Khái niệm định danh
• 2.7.2. Các tiểu loại thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt
• 2.7.3. Các kiểu định danh của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt
• 2.7.4. Nhận xét về kiểu định danh của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt
• 3. CHƯƠNG 3: TƯƠNG ĐƯƠNG VÀ CÁC THỦ PHÁP DỊCH THUẬT NGỮ KHOA HỌC HÌNH SỰ TIẾNG VIỆT SANG TIẾNG ANH
• 3.1. Tương đương chuyển dịch thuật ngữ khoa học hình sự Việt - Anh
• 3.2. Tương đương dịch thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt sang tiếng Anh xét về phương diện cấu tạo
• 3.3. Tương đương dịch thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt sang tiếng Anh xét về phương diện nội dung
• 3.4. Các thủ pháp chuyển dịch thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt sang tiếng Anh
• 3.4.1. Thủ pháp Trực dịch
• 3.4.2. Thủ pháp Sao phỏng (hay còn gọi là thủ pháp Calques)
• 3.4.3. Thủ pháp Dịch vay mượn
• 3.4.4. Thủ pháp Dịch chuyển loại
• 3.4.5. Thủ pháp Dịch nghĩa
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Nghiên cứu về thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt và tương đương tiếng Anh là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Tình hình nghiên cứu về thuật ngữ đã có nhiều công trình từ thế kỷ 18, nhưng phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ 20. Các nhà ngôn ngữ học đã chỉ ra rằng thuật ngữ không chỉ là từ vựng mà còn phản ánh hệ thống khái niệm của ngành khoa học. Việc chuẩn hóa thuật ngữ là cần thiết để đảm bảo tính chính xác trong giao tiếp và nghiên cứu. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc nghiên cứu và dịch thuật các thuật ngữ khoa học hình sự trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các tài liệu hiện có chủ yếu tập trung vào lý thuyết và cấu tạo của thuật ngữ, nhưng chưa có một hệ thống từ điển đầy đủ cho thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt và tiếng Anh.

1.1. Tình hình nghiên cứu về thuật ngữ

Nghiên cứu về thuật ngữ đã được thực hiện từ lâu, với nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Các học giả như Carl von Linné và Beckmann đã có những đóng góp quan trọng trong việc xây dựng và tạo lập thuật ngữ. Tuy nhiên, từ thập niên 1930, nghiên cứu về thuật ngữ đã phát triển mạnh mẽ, với nhiều công trình từ các học giả Âu-Mỹ và Liên Xô cũ. Họ đã đưa ra các tiêu chuẩn và phương pháp để chuẩn hóa thuật ngữ, từ đó tạo nền tảng cho việc nghiên cứu và ứng dụng trong các lĩnh vực khác nhau, bao gồm cả khoa học hình sự.

1.2. Các cơ sở lý luận về thuật ngữ

Các lý thuyết về thuật ngữ nhấn mạnh vai trò của chúng trong việc phản ánh hệ thống khái niệm của ngành khoa học. Thuật ngữ không chỉ đơn thuần là từ vựng mà còn là công cụ giao tiếp quan trọng trong nghiên cứu và giáo dục. Việc phân biệt giữa thuật ngữ và các đơn vị ngôn ngữ khác là cần thiết để hiểu rõ hơn về chức năng và đặc điểm của chúng. Các tiêu chuẩn của thuật ngữ cũng được đề cập, bao gồm tính chính xác, tính hệ thống và khả năng phản ánh nội dung chuyên môn.

II. Đặc điểm của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt

Đặc điểm của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt rất đa dạng và phức tạp. Chúng được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm từ ngữ thông thường, vay mượn từ nước ngoài và cấu tạo mới qua phương thức ghép lai. Thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt không chỉ phản ánh nội dung chuyên môn mà còn mang tính văn hóa và xã hội. Việc nghiên cứu nguồn gốc và cấu tạo của thuật ngữ giúp xác định rõ hơn về cách thức hình thành và phát triển của chúng trong ngữ cảnh Việt Nam. Điều này cũng góp phần vào việc chuẩn hóa và xây dựng hệ thống thuật ngữ trong lĩnh vực khoa học hình sự.

2.1. Con đường và phương thức hình thành thuật ngữ

Các thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt được hình thành qua nhiều con đường khác nhau. Một số thuật ngữ được hóa từ ngữ thông thường, trong khi một số khác được vay mượn từ các ngôn ngữ nước ngoài. Phương thức ghép lai cũng được sử dụng để tạo ra các thuật ngữ mới, phản ánh sự phát triển của ngành khoa học hình sự. Việc phân tích con đường hình thành giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển và biến đổi của thuật ngữ trong ngữ cảnh hiện đại.

2.2. Đặc điểm cấu tạo và định danh của thuật ngữ

Cấu tạo của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt thường bao gồm các yếu tố ngữ nghĩa và ngữ pháp đặc trưng. Đặc điểm định danh của thuật ngữ cũng rất quan trọng, vì chúng không chỉ đơn thuần là từ mà còn mang ý nghĩa chuyên môn sâu sắc. Các kiểu định danh của thuật ngữ được phân loại dựa trên các tiêu chí khác nhau, từ đó giúp xác định rõ hơn về cách thức sử dụng và ứng dụng trong thực tiễn.

III. Tương đương và các thủ pháp dịch thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt sang tiếng Anh

Việc chuyển dịch thuật ngữ khoa học hình sự từ tiếng Việt sang tiếng Anh là một thách thức lớn. Các thủ pháp dịch thuật như trực dịch, sao phỏng, và dịch nghĩa được áp dụng để đảm bảo tính chính xác và phù hợp với ngữ cảnh. Tương đương dịch thuật không chỉ đơn thuần là việc tìm kiếm từ tương ứng mà còn cần xem xét đến ngữ nghĩa và cách sử dụng trong từng ngữ cảnh cụ thể. Việc nghiên cứu các thủ pháp này giúp nâng cao chất lượng dịch thuật và đảm bảo rằng các thuật ngữ được sử dụng một cách chính xác trong giao tiếp và nghiên cứu quốc tế.

3.1. Tương đương dịch thuật ngữ khoa học hình sự

Tương đương dịch thuật là một khái niệm quan trọng trong việc chuyển dịch thuật ngữ khoa học hình sự. Việc xác định các tương đương giữa tiếng Việt và tiếng Anh không chỉ giúp đảm bảo tính chính xác mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao tiếp và nghiên cứu trong lĩnh vực này. Các kiểu tương đương được phân loại dựa trên cấu trúc và nội dung, từ đó giúp người dịch có cái nhìn tổng quát hơn về cách thức chuyển dịch.

3.2. Các thủ pháp chuyển dịch thuật ngữ

Các thủ pháp chuyển dịch như trực dịch, sao phỏng, và dịch nghĩa được áp dụng để đảm bảo tính chính xác trong việc chuyển dịch thuật ngữ khoa học hình sự. Mỗi thủ pháp có những ưu điểm và hạn chế riêng, và việc lựa chọn thủ pháp phù hợp là rất quan trọng. Nghiên cứu về các thủ pháp này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dịch thuật mà còn góp phần vào việc chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ trong lĩnh vực khoa học hình sự.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt và tương đương dịch thuật của chúng trong tiếng Anh" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Khổng Minh Hoàng Việt, chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu (Mã số: 62 22 01 10) tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2017, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Hồng Cổn và GS. Nguyễn Xuân Yêm.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong bối cảnh Việt Nam hội nhập quốc tế và gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), tình hình tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao, khủng bố, tội phạm kinh tế quốc tế và cướp biển diễn biến phức tạp. Hoạt động phòng ngừa, điều tra tội phạm đòi hỏi sự phát triển của khoa học hình sự (KHHS) và hệ thống thuật ngữ chuyên ngành tương ứng. Ở Việt Nam, các tài liệu thuật ngữ nghiệp vụ trước đây (như Từ điển nghiệp vụ phổ thông năm 1977, Từ điển Bách khoa Công an nhân dân Việt Nam năm 2005) chủ yếu kế thừa từ các nhà lý luận KHHS của Cộng hòa Dân chủ Đức và Liên Xô cũ, nhiều nội dung lý luận chưa được hoàn thiện, thiếu tính thống nhất, nhiều thuật ngữ đa nghĩa hoặc đồng nghĩa. Đặc biệt, chưa có một cuốn từ điển hay công trình nào nghiên cứu riêng về hệ thống thuật ngữ KHHS tiếng Việt và xác lập tương đương dịch thuật của chúng sang tiếng Anh.

Mục đích nghiên cứu của luận án là góp phần xây dựng hệ thống thuật ngữ KHHS tiếng Việt và xác lập các tương đương dịch thuật của chúng trong tiếng Anh. Để đạt được mục đích đó, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thuật ngữ, khái niệm và đặc điểm của thuật ngữ, khái niệm thuật ngữ KHHS; rà soát, xác lập hệ thống thuật ngữ KHHS tiếng Việt, qua đó xác lập cơ sở ngữ liệu và lý luận cho đề tài.
2. Phân tích con đường hình thành, cấu tạo và ngữ nghĩa của thuật ngữ KHHS tiếng Việt.
3. Tìm hiểu lý luận dịch thuật, cách dịch thuật ngữ và thực tế việc chuyển dịch thuật ngữ KHHS tiếng Việt sang tiếng Anh.
4. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, xác lập các tương đương chuyển dịch thuật ngữ KHHS tiếng Việt sang tiếng Anh.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các thuật ngữ KHHS tiếng Việt và cách chuyển dịch tương đương các thuật ngữ này sang tiếng Anh.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm các thuật ngữ KHHS tiếng Việt trong bộ sách 05 tập Khoa học hình sự Việt Nam (Nxb Công an nhân dân, 2013); Từ điển Bách khoa Công an nhân dân Việt Nam (Nxb Công an nhân dân, 2005); các văn bản, tài liệu, giáo trình, từ điển liên quan đến KHHS trong lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, cùng các Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam đã được chuyển dịch tương đương sang tiếng Anh.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan lịch sử nghiên cứu, luận án hệ thống hóa các chặng đường phát triển của thuật ngữ học thế giới và Việt Nam:

• Trên thế giới: Nghiên cứu thuật ngữ xuất hiện từ thế kỷ 18 với Carl von Linné (1736) và Beckmann (1780). Đến thập niên 1930, trung tâm nghiên cứu tại Áo và Đức do E. Wüster đứng đầu đã khởi thảo các nguyên tắc chuẩn hóa thuật ngữ quốc tế. Tại Mỹ, E. Segen xác lập tiêu chuẩn thuật ngữ. Tại Liên Xô (1930–1960), D. Drezen và A. Vinokur đưa quan điểm ngôn ngữ học vào chuẩn hóa thuật ngữ; giai đoạn 1970–1990 ghi nhận thuật ngữ học trở thành ngành độc lập với hàng trăm luận án tiến sĩ và chuyên khảo của L. Kapanadze, V. Danilenko, V. Leitchik.
• Tại Việt Nam: Đầu thế kỷ XX, vấn đề thuật ngữ được khởi xướng trên báo Nam Phong bởi Dương Quảng Hàm (1919) với chủ trương mượn chữ Hán, Khoa học tạp chí (1931–1933) tiếp nhận phiên âm tiếng Hán và tiếng Pháp, Nguyễn Văn Thịnh (1932) chủ trương mượn gốc Latinh/Hy Lạp, và Hoàng Xuân Hãn (1942) với công trình Danh từ khoa học. Từ năm 1960, các mốc quan trọng gồm Quy định của Ban Sử Địa Văn (1960), các Hội nghị thuật ngữ khoa học (1964, 1965), Hội đồng Thuật ngữ - Từ điển khoa học do Nguyễn Khánh Toàn làm chủ tịch, và bản Quy tắc phiên thuật ngữ khoa học (gốc Ấn - Âu) ra tiếng Việt (1966). Các tác giả nghiên cứu tiêu biểu sau đó gồm Võ Xuân Trang (1973, 1977), Lưu Vân Lăng (1977), Nguyễn Đức Dân (1977), Hoàng Trọng Phiến (1985), Nguyễn Như Ý (1992), Vũ Quang Hào (1993), Hà Quang Năng (2009, 2012), Vũ Kim Bảng và Nguyễn Đức Tồn (2011). Về mặt từ điển học đối chiếu, Chu Bích Thu (2001) thống kê có 55 cuốn từ điển đối dịch thuật ngữ trên tổng số 118 từ điển song ngữ. Nhiều luận án tiến sĩ đã nghiên cứu thuật ngữ quân sự (Vũ Quang Hào, 1991), thương mại (Nguyễn Thị Bích Hà, 2000), tin học (Nguyễn Thị Kim Thanh, 2005), y học (Vương Thị Thu Minh, 2005), luật sở hữu trí tuệ (Mai Thị Loan, 2012), khoa học tự nhiên (Ngô Phi Hùng, 2013), báo chí (Quách Thị Gấm, 2014), du lịch (Lê Thanh Hà, 2014).
• Về thuật ngữ khoa học hình sự: Các từ điển pháp luật của Nguyễn Thế Kỳ, Phạm Quốc Toản, Lương Hữu Định (1991), Vũ Trọng Hùng (1999), Vũ Quốc Tuấn (2002), Nguyễn Đình Lộc (2009), Nguyễn Tường Dũng (2004), Joseph Phạm Xuân Vinh (2011) chủ yếu tập trung vào luật hình sự, tố tụng hoặc lĩnh vực hẹp (ma túy). Hai luận án tiến sĩ gần nhất gồm Nguyễn Thị Bích Hường (2014) khảo sát cách dịch thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành cảnh sát sang tiếng Việt, và Nguyễn Quang Hùng (2016) nghiên cứu cấu tạo và ngữ nghĩa hệ thuật ngữ KHHS tiếng Việt.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: Các nghiên cứu trước chỉ khảo sát một chiều từ tiếng Anh sang tiếng Việt hoặc chỉ dừng lại ở cấu tạo nội tại của tiếng Việt. Luận án của Khổng Minh Hoàng Việt là công trình đầu tiên khảo sát hệ thống thuật ngữ KHHS tiếng Việt gắn với việc xác lập các mô hình và thủ pháp chuyển dịch tương đương sang tiếng Anh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên các trụ cột:

• Khái niệm thuật ngữ: Tiếp thu quan niệm ngôn ngữ học truyền thống (Akhmanova, 1966; Gerd, 1978; Sager, 1990; Nguyễn Văn Tu, 1960; Đỗ Hữu Châu, 1981; Hoàng Văn Hành, 2010; Nguyễn Thiện Giáp, 1998; Vinokur; Moixeev, 1978; Vinogradov) và quan niệm thuật ngữ học hiện đại của V. Leitchik (thuật ngữ là cấu trúc đa tầng gồm tầng nền ngôn ngữ tự nhiên substratum và tầng thượng logic superstratum bao quanh hạt nhân cấu trúc hình thức - chức năng - khái niệm) cùng A. Superanskaja (2007). Luận án định nghĩa: Thuật ngữ là những từ, ngữ cố định, biểu thị các khái niệm, sự vật, hiện tượng chuyên môn thuộc lĩnh vực khoa học kỹ thuật.
• Phân biệt thuật ngữ với các đơn vị liên quan:
  • Phân biệt với danh pháp (K. Palamarchuk, 1975; A. Reformatxki, 1961; Hà Quang Năng): Danh pháp chỉ dán nhãn sự vật đơn nhất, có tính ước lệ và không gắn trực tiếp với hệ khái niệm lý luận; thuật ngữ gắn với hệ thống khái niệm logic và đảm nhiệm chức năng định nghĩa.
  • Phân biệt với từ nghề nghiệp (Nguyễn Như Ý, Nguyễn Thiện Giáp): Từ nghề nghiệp có tính gợi cảm, không tạo thành hệ thống khép kín; thuật ngữ có tính chính xác, đơn nghĩa và mang tính hệ thống.
  • Phân biệt với từ thông thường (Teresa Cabré, 1999; Đỗ Hữu Châu): Từ thông thường có ngoại diên rộng, biểu đạt cảm xúc; thuật ngữ có nội hàm sâu, chỉ đối tượng chuyên môn và mang tính lý trí khách quan.
• Tiêu chuẩn thuật ngữ: Gồm tính khoa học (chính xác, hệ thống, ngắn gọn theo Lotte, Lưu Vân Lăng, Lê Khả Kế), tính quốc tế (Nguyễn Thiện Giáp) và tính dân tộc (Lưu Vân Lăng, Lê Khả Kế).
• Cơ sở lý luận về KHHS: Dựa trên mô hình KHHS Xô Viết (Vaxiliep, 1971) và mô hình KHHS xã hội chủ nghĩa của E. Stelzer (Cộng hòa Dân chủ Đức). Luận án xác định KHHS gồm 05 bộ phận cấu thành: (1) Lý luận và phương pháp luận chung; (2) Kỹ thuật hình sự; (3) Chiến thuật hình sự; (4) Phương pháp hình sự; (5) Tâm lý học hình sự.
• Tiêu chí xác định thuật ngữ KHHS: Luận án đề ra 3 tiêu chí:
  1. Tiêu chí hình thức: Thuật ngữ là từ hoặc ngữ (không lấy đơn vị dưới từ hoặc câu).
  2. Tiêu chí ý nghĩa: Biểu thị các khái niệm, sự vật, hiện tượng thuộc 5 phân hệ của KHHS.
  3. Tiêu chí sử dụng: Xuất hiện trong Từ điển Bách khoa Công an nhân dân Việt Nam (2005), bộ sách 5 tập Khoa học hình sự Việt Nam (2013), giáo trình và tạp chí chuyên ngành.

Luận án sử dụng 4 phương pháp và 1 thủ pháp nghiên cứu:

1. Phương pháp điều tra thu thập ngữ liệu.
2. Phương pháp mô tả (nguồn gốc, cấu tạo, định danh).
3. Phương pháp so sánh đối chiếu (chỉ ra tương đồng và dị biệt giữa tiếng Việt và tiếng Anh).
4. Phương pháp đối chiếu chuyển dịch (xác lập đơn vị tương đương và không tương đương).
5. Thủ pháp thống kê (định lượng tỷ lệ phần trăm, lập bảng cấu trúc và ngữ nghĩa).

Nguồn ngữ liệu tiếng Việt bao gồm: Từ điển Bách khoa Công an nhân dân Việt Nam (2005), bộ sách Khoa học hình sự Việt Nam 5 tập (2013), các văn bản pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, Tạp chí Cảnh sát nhân dân, Tạp chí Cảnh sát phòng chống tội phạm. Nguồn tài liệu tiếng Anh đối chiếu gồm: Webster’s New World - Law Dictionary (Susan Ellis Wild, 2006), Dictionary of Legal Terms (Steven H. Gifis, 1998), Law Dictionary (W. Stewart & Robert Burgess, 2002).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử thuật ngữ học thế giới từ thế kỷ 18 đến nay và quá trình phát triển thuật ngữ tiếng Việt từ đầu thế kỷ XX qua các thời kỳ. Luận án phân tích vị trí của thuật ngữ trong ngôn ngữ khoa học dựa trên 7 tiêu chí ngôn ngữ chuyên ngành của Teresa Cabré (1999) và chức năng thông báo - chứng minh theo Đinh Trọng Lạc. Tác giả tổng hợp các định nghĩa thuật ngữ, xác lập sự phân biệt giữa thuật ngữ với danh pháp, từ nghề nghiệp và từ thông thường, đồng thời luận giải 3 nhóm tiêu chuẩn của thuật ngữ (tính khoa học, tính quốc tế, tính dân tộc).

Về chuyên ngành KHHS, chương 1 điểm lại lịch sử từ các phương pháp nhận dạng giữa thế kỷ 19 (nhận dạng qua ảnh năm 1840 tại Bỉ, Pháp; đo người của Alphonse Bertillon năm 1879 tại Pháp; dấu vân tay của William Herschel, Henry Faulds năm 1879, Francis Galton năm 1892; Hans Gross năm 1878 với tác phẩm Hệ thống KHHS; Von List năm 1899). Luận án phân tích hai mô hình phát triển: mô hình tư bản chủ nghĩa (lấy kỹ thuật hình sự làm nòng cốt) và mô hình xã hội chủ nghĩa (dựa trên duy vật biện chứng).

Mô hình KHHS	Các bộ phận cấu thành theo tài liệu luận án
Mô hình KHHS Xô Viết (Vaxiliep, 1971)	1. Lý luận và phương pháp luận chung 2. Kỹ thuật hình sự 3. Chiến thuật hình sự 4. Phương pháp hình sự
Mô hình KHHS xã hội chủ nghĩa (E. Stelzer - Đức)	1. Lý luận và phương pháp luận chung 2. Kỹ thuật hình sự 3. Chiến thuật hình sự 4. Phương pháp hình sự 5. Tâm lý hình sự

Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra định nghĩa thuật ngữ KHHS, xác lập 3 tiêu chí nhận diện ngữ liệu và tổng quan lý thuyết tương đương dịch thuật cùng các phương pháp chuyển dịch thuật ngữ chuyên ngành sang tiếng Anh.

Chương 2: Đặc điểm của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt

Chương 2 đi sâu phân tích đặc điểm ngôn ngữ học của hệ thuật ngữ KHHS tiếng Việt trên 4 phương diện:

1. Con đường và phương thức hình thành:

• Thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường: Chuyển các từ toàn dân vào hệ thống chuyên ngành mang nghĩa xác định (ví dụ: bắt, đối tượng, ẩn nấp, bồi thường).
• Vay mượn thuật ngữ nước ngoài: Tiếp nhận từ gốc Hán và gốc Ấn - Âu.
• Cấu tạo thuật ngữ mới qua phương thức ghép lai: Kết hợp các yếu tố ngôn ngữ khác nguồn gốc để tạo định danh chuyên ngành.

2. Đặc điểm nguồn gốc: Luận án phân loại ngữ liệu thành 4 nguồn gốc: thuật ngữ thuần Việt, thuật ngữ Hán Việt, thuật ngữ gốc Ấn - Âu và thuật ngữ ghép lai.

3. Đặc điểm cấu tạo: Khảo sát hai dạng thức cơ bản:

• Thuật ngữ là từ: Bao gồm từ đơn, từ ghép và từ phái sinh.
• Thuật ngữ là ngữ: Bao gồm danh ngữ và động ngữ chuyên ngành.

4. Đặc điểm định danh: Khảo sát các kiểu định danh dựa trên 5 phân hệ chuyên môn của KHHS (Lý luận và phương pháp luận chung, Kỹ thuật hình sự, Chiến thuật hình sự, Phương pháp hình sự, Tâm lý hình sự), từ đó phân tích các mô hình định danh và nhận xét về quy luật định danh thuật ngữ KHHS tiếng Việt.

Chương 3: Tương đương và các thủ pháp dịch thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt sang tiếng Anh

Chương 3 tập trung khảo sát các dạng thức tương đương dịch thuật và hệ thống hóa các thủ pháp chuyển dịch ngữ liệu KHHS Việt - Anh:

1. Tương đương về phương diện cấu tạo: Phân tích sự chuyển dịch giữa các cấp độ hình thái học và cú pháp học:

• Từ ghép tiếng Việt tương đương với: từ đơn, từ phái sinh, từ ghép hoặc ngữ tiếng Anh.
• Ngữ tiếng Việt (danh ngữ, động ngữ) tương đương với: từ đơn, từ phái sinh, từ ghép hoặc ngữ tiếng Anh.

Dạng thức cấu tạo tiếng Việt	Dạng thức tương đương trong tiếng Anh theo khảo sát
Từ ghép	- Từ đơn - Từ phái sinh - Từ ghép - Ngữ
Danh ngữ	- Từ đơn - Từ ghép - Danh ngữ
Động ngữ	- Từ đơn - Từ ghép - Ngữ

2. Tương đương về phương diện nội dung và ngữ nghĩa:

• Tương đương 1:1 theo các từ loại và ngữ: danh từ - danh từ, động từ - động từ, tính từ - tính từ, danh ngữ - danh ngữ, động ngữ - động ngữ.
• Tương đương 1:nhiều: Một thuật ngữ tiếng Việt có nhiều đơn vị tương đương trong tiếng Anh tùy ngữ cảnh chuyên môn.
• Tương đương nhiều:1: Nhiều thuật ngữ tiếng Việt quy về một thuật ngữ tiếng Anh.
• Tương đương nhiều:nhiều: Mối quan hệ đa tầng giữa các tổ hợp thuật ngữ hai ngôn ngữ.

3. Các thủ pháp chuyển dịch thuật ngữ KHHS Việt - Anh: Luận án khảo sát và phân tích 5 thủ pháp dịch thuật chính:

• Thủ pháp Trực dịch: Dịch nguyên văn trực tiếp các thành tố ngữ nghĩa khi có sự tương đồng cấu trúc và nghĩa.
• Thủ pháp Sao phỏng (Calques): Dịch phỏng theo mô hình cấu tạo của ngôn ngữ nguồn.
• Thủ pháp Dịch vay mượn: Sử dụng các yếu tố hoặc thuật ngữ quốc tế gốc tiếng Anh/Latinh.
• Thủ pháp Dịch chuyển loại: Thay đổi từ loại hoặc cấu trúc ngữ pháp giữa tiếng Việt và tiếng Anh nhưng giữ nguyên nội dung khái niệm.
• Thủ pháp Dịch nghĩa: Giải thích hoặc chuyển dịch dựa trên bản chất khái niệm khi không có đơn vị cấu tạo tương đương trực tiếp.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án hệ thống hóa các vấn đề lý luận về thuật ngữ, ngôn ngữ chuyên ngành và lý luận chuyển dịch tương đương áp dụng riêng cho lĩnh vực KHHS; làm rõ đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc và định danh của hệ thuật ngữ KHHS tiếng Việt trên cơ sở 5 phân hệ chuyên môn.

Về mặt thực tiễn, luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam khảo sát có hệ thống việc chuyển dịch tương đương thuật ngữ KHHS tiếng Việt sang tiếng Anh. Kết quả nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào:

• Cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ KHHS tiếng Việt, khắc phục tình trạng đa nghĩa, không thống nhất trong các tài liệu nghiệp vụ.
• Nâng cao chất lượng giảng dạy, học tập môn tiếng Anh chuyên ngành tại các học viện, trường đại học Công an nhân dân.
• Hỗ trợ công tác tra cứu, dịch thuật tài liệu nghiệp vụ phục vụ lực lượng Công an nhân dân trong hợp tác quốc tế phòng chống tội phạm xuyên quốc gia.
• Tạo tiền đề ngữ liệu và lý thuyết phục vụ việc biên soạn cuốn từ điển thuật ngữ KHHS Việt - Anh trong tương lai.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về phạm vi, luận án giới hạn khảo sát trên nguồn ngữ liệu chuẩn mực từ Từ điển Bách khoa Công an nhân dân Việt Nam (2005), bộ sách Khoa học hình sự Việt Nam 5 tập (2013), cùng các văn bản quy phạm pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và giáo trình chính thống của ngành Công an.

Hướng nghiên cứu tiếp theo mà tác giả đặt ra là tiếp tục cập nhật các thuật ngữ mới phát sinh từ thực tiễn đấu tranh chống tội phạm trong thời kỳ hội nhập, đặc biệt là tiến tới việc biên soạn một cuốn từ điển chuyên biệt về thuật ngữ KHHS đối dịch song ngữ Việt - Anh hoàn chỉnh.

Giá trị tham khảo

Công trình có giá trị tham khảo đối với:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu và Dịch thuật học: Cung cấp khung lý thuyết phân tích thuật ngữ học đa tầng và các mô hình tương đương cấu tạo - ngữ nghĩa liên ngôn ngữ.
• Cán bộ, giảng viên và học viên tại các trường Công an nhân dân, các cơ sở đào tạo luật: Tham khảo hệ thống khái niệm, các tiểu loại thuật ngữ 5 phân hệ KHHS và cách chuyển ngữ thuật ngữ nghiệp vụ sang tiếng Anh.
• Cán bộ thực thi pháp luật, điều tra viên, giám định viên và biên phiên dịch viên pháp lý: Sử dụng làm tài liệu tra cứu khi tiếp cận, đọc hiểu và dịch thuật các văn bản tố tụng, hồ sơ án tích, tài liệu hợp tác quốc tế về phòng chống tội phạm.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ khoa học hình sự được định nghĩa và nhận diện bằng những tiêu chí nào trong luận án?
Luận án định nghĩa thuật ngữ KHHS là những từ, ngữ biểu thị các khái niệm, sự vật, hiện tượng thuộc các lĩnh vực của KHHS (gồm 05 bộ phận cấu thành). Việc nhận diện và thu thập ngữ liệu dựa trên 3 tiêu chí: (1) Tiêu chí hình thức (là từ hoặc ngữ, không lấy hình vị hay câu); (2) Tiêu chí ý nghĩa (biểu thị khái niệm thuộc 5 phân hệ KHHS); (3) Tiêu chí sử dụng (xuất hiện trong Từ điển Bách khoa CAND Việt Nam, bộ sách 5 tập Khoa học hình sự Việt Nam, giáo trình và tạp chí chuyên ngành).

2. Hệ thống khoa học hình sự theo luận án gồm những bộ phận cấu thành nào?
Theo mô hình KHHS xã hội chủ nghĩa mà luận án tiếp thu (kế thừa từ E. Stelzer và Vaxiliep), hệ thống KHHS gồm 05 bộ phận cấu thành có mối quan hệ mật thiết với nhau: (1) Lý luận và phương pháp luận chung; (2) Kỹ thuật hình sự; (3) Chiến thuật hình sự; (4) Phương pháp hình sự; (5) Tâm lý học hình sự.

3. Luận án phân biệt thuật ngữ với danh pháp, từ nghề nghiệp và từ thông thường như thế nào?

• Với danh pháp: Danh pháp chỉ dán nhãn các sự vật đơn nhất, có tính ước lệ, không gắn trực tiếp với hệ khái niệm logic; thuật ngữ biểu thị hệ khái niệm khoa học và có chức năng định nghĩa.
• Với từ nghề nghiệp: Từ nghề nghiệp có tính gợi cảm, không tạo thành hệ thống khép kín; thuật ngữ có tính chính xác, mang tính hệ thống và trung hòa về tu từ.
• Với từ thông thường: Từ thông thường có ngoại diên rộng, dùng trong sinh hoạt toàn dân; thuật ngữ có nội hàm sâu, chỉ dùng trong phạm vi chuyên môn và phản ánh nhận thức lý trí khách quan.

4. Những thủ pháp dịch thuật nào được khảo sát để chuyển dịch thuật ngữ KHHS Việt - Anh?
Luận án khảo sát 5 thủ pháp dịch thuật chính gồm: (1) Thủ pháp Trực dịch; (2) Thủ pháp Sao phỏng (Calques); (3) Thủ pháp Dịch vay mượn; (4) Thủ pháp Dịch chuyển loại; (5) Thủ pháp Dịch nghĩa.

5. Điểm khác biệt căn bản giữa luận án này với các công trình của Nguyễn Thị Bích Hường (2014) và Nguyễn Quang Hùng (2016) là gì?
Luận án của Nguyễn Thị Bích Hường (2014) nghiên cứu cách dịch thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành cảnh sát sang tiếng Việt; luận án của Nguyễn Quang Hùng (2016) chỉ nghiên cứu cấu tạo và phương thức định danh của thuật ngữ KHHS tiếng Việt thuần túy. Luận án của Khổng Minh Hoàng Việt nghiên cứu cả đặc điểm hệ thuật ngữ KHHS tiếng Việt lẫn cách xác lập tương đương chuyển dịch đối chiếu chiều ngược lại từ tiếng Việt sang tiếng Anh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Khổng Minh Hoàng Việt là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống về thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt và tương đương dịch thuật của chúng trong tiếng Anh. Dựa trên khung lý thuyết thuật ngữ học hiện đại và mô hình 5 phân hệ của khoa học hình sự, tác giả đã làm rõ các đặc điểm nguồn gốc, cấu tạo, định danh của thuật ngữ tiếng Việt, đồng thời xác lập các mô hình tương đương cấu trúc - ngữ nghĩa và 5 thủ pháp chuyển dịch sang tiếng Anh. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học cho việc chuẩn hóa thuật ngữ nghiệp vụ, phục vụ giảng dạy ngoại ngữ chuyên ngành Công an và đặt nền móng cho việc biên soạn từ điển thuật ngữ khoa học hình sự song ngữ Việt - Anh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, luận án gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Tổ ng quan tiǹ h hiǹ h nghiên cƣ́u và cơ sở lý luâ ̣n. Trong chƣơng này, chúng tôi tìm hiểu tình hình nghiên cứu chung về thuật ngữ, khái niệm và đặc điểm của thuật ngữ. Trên cơ sở đó, khái niệm thuật ngữ KHHS, đặc điểm định danh của thuật ngữ KHHS đƣợc đƣa ra. Chúng tôi cũng nghiên cƣ́u về dich ̣ thuâ ̣t và vấ n đề tƣơng đƣơng dich ̣ huâ t ̣t thuâ ̣t ngƣ,̃ tƣ̀ đó, xác đinh ̣ các cách chuyể n dich ̣ thuâ ̣t ngƣKHHS ̃ tiế ng Viê ̣t sang tiế ng Anh.

Chƣơng 2: Đặc điểm của thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt. Ở đây, đặc điểm cấu tạo và đặc điểm định danh của thuật ngữ KHHS tiếng Việt đƣợc xem xét và phân tích. Về mặt cấu tạo, luận án tìm hiểu các phƣơng thức và hình thức cấu tạo của các thuật ngữ KHHS tiếng Việt. Về mặt định danh, luận án khảo sát các kiểu định danh của thuâ ̣t ngƣ̃ KHHS tiếng Việt dựa trên 05 tiểu loại cấ u thành nhằm phu ̣c vụ cho cách chuyển dịch thu ật ngữ KHHS Viê ̣t-Anh.

Chƣơng 3: Các thủ pháp và các tƣơng đƣơng chuyển dịch thuật ngữ khoa học hình sự tiếng Việt sang tiếng Anh. Trong chƣơng này, chúng tôi sẽ khảo sát các thủ pháp chuyển dịch thuật ngữ KHHS tiếng Việt sang tiếng Anh. Trên cơ sở đó, chúng tôi chỉ ra cách chuyển dịch tƣơng đƣơng các thuật ngữ KHHS tiếng Việt sang tiếng Anh theo kế t quả đố i chiế u, phân tích. Cuố i cùng là tài liê ̣u tham khảo và phu ̣ lu ̣c.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CƢ́U VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổ ng quan tin ̀ h hin ̀ h nghiên cƣ́u 1. Tình hình nghiên cứu về thuật ngữ Nghiên cứu thuật ngữ là vấn đề không mới trong nghiên cứu ngôn ngữ nói chung. Trên thế giới, các nhà ngôn ngữ học đã có nhiều công trình nghiên cứu khác nhau về thuật ngữ.

Việc nghiên cứu thuật ngữ cơ bản đƣợc thực hiện theo các hƣớng nhƣ lý luận về thuật ngữ, cấu tạo thuật ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ. Có thể kể đến một số tác giả tiên phong nhƣ Carl von Linné (1736); Beckmann (1780), từ thế kỷ 18, đã bắt đầu những hoạt động nghiên cứu thuật ngữ nhƣ việc xây dựng và tạo lập thuật ngữ. Tuy nhiên, phải đến thế kỷ 20 việc nghiên cứu thuật ngữ thực sự phát triển mạnh mẽ và rõ nét. Tính từ thập niên 1930, các học giả Âu-Mỹ nhƣ Đức, Áo, Mỹ và Liên Xô cũ đã cho ra đời nhiều công trình nghiên cứu về thuật ngữ.

Cụ thể, ngƣời đứng đầu trung tâm nghiên cứu và xây dựng thuật ngữ ở Áo (trƣớc chiến tranh thế giới lần thứ hai, trung tâm này đóng ở Đức) - È. Vjuster đã có những đóng góp to lớn trong việc soạn thảo bản chỉ dẫn biên soạn các cuốn từ điển thuật ngữ quốc tế, chỉ dẫn về sự phối hợp công tác thuật ngữ học trên toàn thế giới, khởi thảo ra vấn đề chỉnh lý các hệ thống thuật ngữ dựa trên các nguyên tắc thuật ngữ học và từ điển học. Bên cạnh đó, các học giả nhƣ E. Segen (Mỹ) ngoài việc định nghĩa thuật ngữ, nêu bản chất khái niệm và chức năng của chúng, còn có xu hƣớng tìm cách xác định các tiêu chuẩn cụ thể cần phải có của thuật ngữ.

Trong khi ở Áo, các nhà nghiên cứu thuật ngữ quan tâm đến cách xử lý dữ liê ̣u thuâ ̣t ngƣ,̃ thì các nhà khoa học Liên bang Xô Viết từ những năm 1930 đến 1960 đã đƣa ra nhƣ̃ng quan điể m về thuâ ̣t ngƣ. Đây ̃ là thời kỳ mà các lý thuyết và những hoạt động thực tiễn về thuật ngữ học trên cơ sở đào tạo kỹ thuật của hai chuyên gia D. Drezen ra đời, góp phần to lớn vào hoạt động thực 13 z tiễn quy chuẩn hóa và quốc tế hóa thuật ngữ trong những năm tiếp theo. Cũng trong giai đoạn này, hai nhà khoa học A.

Vinokur đã đƣa ra các quan điểm ngôn ngữ học vào sự phát triển khoa học về thuật ngữ ở Nga. Thời kỳ tiếp theo, giai đoạn những năm 1970 đến những năm 1990, đƣợc ghi nhận bằng việc thuật ngữ học chính thức trở thành một ngành khoa học độc lập. Cách nhìn nhận khác nhau về từ vựng chuyên biệt, những hiệu ứng của các lý thuyết và thực tiễn trong khoa học về thuật ngữ đã hội tụ với những thành tựu trong ngôn ngữ học, logic học và tiến bộ trong công nghệ thông tin đã dẫn đến việc xác định rõ chủ thể và khách thể của thuật ngữ học. Trong giai đoạn này, ở Cộng hòa Liên bang Xô Viết có hàng chục chuyên khảo nghiên cứu về thuật ngữ học đƣợc công bố, hơn 100 luận án tiến sỹ về thuật ngữ học đƣợc bảo vệ và trên 20 tập các bài báo đƣợc xuất bản.

Bên cạnh đó, còn có hàng nghìn cuốn từ điển bách khoa và từ điển ngôn ngữ học, từ điển thuật ngữ kỹ thuật tổng hợp, từ điển thuật ngữ khoa học công nghệ và từ điển chuyên ngành đƣợc biên soạn. Thời kỳ này phải kể đến sự đóng góp của các nhà khoa học nhƣ L. Vào thập niên cuối cùng của thế kỷ XX, thời kỳ này việc nghiên cứu thuật ngữ đƣợc thực hiện trong bối cảnh sau khi Liên Xô sụp đổ với những thay đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế, xã hội và khoa học. Ở Việt Nam, thuâ ̣t ngƣ̃ xuấ t hiê ̣n muô ̣n hơn so với các nƣớc phƣơng Tây.

Phải đến đầu thế kỷ XX, viê ̣c hình thành và xây dƣ̣ng thuâ ̣t ngƣ̃ mới đƣơ ̣c chú ý nghiên cƣ́u. Trên báo Nam Phong đã có các ý kiế n bàn ba ̣c về danh tƣ̀ khoa ho.̣c Đầu tiên là Dƣơng Quảng Hàm(1919) ông đề cập đến việc vay mƣợn thuật ngữ nƣớc ngoài với chủ trƣơng “nên mƣợn chữ nho” (tƣ́c chƣ̃ Hán) vì “về triết học, khoa ho ̣c, kỹ nghệ Tàu dịch đúng và gần đủ , tiế ng Tàu đồ ng chủng với tiế ng ta”. Tƣ̀ nhƣ̃ng năm 30 của thế kỷ XX, Khoa ho ̣c ta ̣p chí (1931- 1933) đã có nhƣ̃ng đóng góp đáng kể về viê ̣c xây dƣ̣ng thuâ ̣t ngƣ̃ khoa kỹ thuâ ̣t với 14 z khuynh hƣớng chủ yế u là tiế p nhâ ̣n dƣới da ̣ng phiên âm mô ̣t số it́ thuâ ̣t ngƣ̃ của tiếng Hán và tiếng Pháp. Tuy nhiên, Nguyễn Văn Thinh ̣ (1932) lại hoàn toàn không tán thành quan điể m dùng chƣ̃ Hán để đă ̣t thuâ ̣t ngƣ̃ hóa ho ̣c.

Ông chủ trƣơng “mƣợn tiếng Latin hay Hi Lạp nhƣ các tiếng trong thế giới mà phiên âm ra”, không mƣơ ̣n tiế ng Pháp , vì tiếng Pháp cũng mƣợn tiếng Latin hay Hi Lạp, ta nên đi tới cô ̣i nguồ n phải tố t hơn” [Dẫn theo 21]. Đế n thâ ̣p niên 40, có thể coi Hoàng Xuân Hañ (1942) là ngƣời tiên phong trong việc xây dựng một hệ thố ng thuâ ̣t ngƣ̃ khoa ho ̣c về nhƣ̃ng khái niê ̣m trong toán ho, ̣cvâ ̣t ly,́ hóa học, cơ học và thiên văn học dựa trên cơ sở tiếng Pháp. “Cuốn Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn không chỉ cung cấp tƣ liệu từ ngữ mới, tri thức mới mà cả phƣơng pháp, cách thức sáng tạo thuật ngữ tiếng Việt hiện đại. Đóng góp lớn của công trình này không chỉ ở vốn thuật ngữ một số ngành khoa học cơ bản lần đầu đƣợc xây dựng cấu tạo mà còn là lí luận về hệ thuật ngữ, về nguyên tắc và phƣơng pháp xây dựng hệ thuật ngữ tiếng Việt hiện đại” [65, tr.

Do điều kiện lịch sử và xã hội, phải đến những năm 60 của thế kỉ XX, vấn đề thuật ngữ mới thực sự trở thành mối quan tâm của các nhà khoa học Việt Nam. Năm 1960, Ban Sử Địa Văn (tiền thân của Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, nay là Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) đã ban hành “Quy định tạm thời về nguyên tắc biên soạn danh từ khoa học tự nhiên”. Hàng loạt các hội nghị, hội thảo bàn về vấn đề thuật ngữ (Hội nghị bàn về vấn đề xây dựng thuật ngữ khoa học, 28 - 29/12/1964; Hội nghị trƣng cầu ý kiến về vấn đề dùng thuật ngữ khoa học tháng 5/1965). Một Hội đồng Thuật ngữ - Từ điển khoa học do Nguyễn Khánh Toàn làm chủ tịch đã ra đời.

Vào tháng 6/1966, Ủy ban Khoa học Nhà nƣớc đã công bố áp dụng tạm thời bản “Quy tắc phiên thuật ngữ khoa học (gốc Ấn - Âu) ra tiếng Việt”. Những năm 90 của thế kỉ XX về sau, một số bài viết, công trình nghiên cứu về cấu tạo thuật ngữ tiếng Việt ra đời nhƣ: Vấn đề phƣơng thức cấu tạo thuật ngữ trong một số công trình xuất bản tại Việt Nam thời kì 1954 - 1975. Cũng từ đây, nhiề u sản 15 z phẩ m thuâ ̣t ngƣ̃ đố i chiế u đã đƣơ ̣c xuấ t bản đáp ƣ́ng phầ n nào nhu cầ u nghiên cƣ́u và da ̣y ho ̣c cũng nhƣ xây dƣ̣ng hê ̣ thố ng thuâ ̣t ngƣ̃ khoa ho ̣c tiế ng Viê ̣t. Có mô ̣t vài công trin ̀ h nghiên cƣ́u tiêu biể u về thuâ ̣t ngƣ̃ của cá c tác giả nhƣ : Võ Xuân Trang (1973) và (1977); Lƣu Vân Lăng (1977), Nguyễn Đức Dân (1977); Hoàng Trọng Phiến (1985), Nguyễn Nhƣ Ý (1992); Vũ Quang Hào (1993).

Đến thế kỷ XXI, con đƣờng phát triển của tiếng Việt đã đƣợc chỉ rõ, con đƣờng hình thành thuật ngữ tiếng Việt cũng đƣợc xác định. Các vấn đề lý luận về thuật ngữ nhƣ việc xây dựng thuật ngữ, vấn đề định danh ngôn ngữ, việc vay mƣợn thuật ngữ nƣớc ngoài, việc áp dụng lý thuyết điển mẫu và chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt đƣợc tập trung nghiên cứu. Những vấn đề lý luận và phƣơng pháp luận để biên soạn từ điển chuyên ngành và thuật ngữ cũng đƣợc bàn luận. Cụ thể, đã có những công trình bàn về những vấn đề trên nhƣ “Sự phát triển từ vựng tiếng Việt nửa sau thế kỷ XX” năm 2009, và “Thuật ngữ học - những vấn đề lý luận và thực tiễn” năm 2012, do Hà Quang Năng làm chủ biên; “Những vấn đề thời sự của chuẩn hóa tiếng Việt” năm 2011, do Vũ Kim Bảng và Nguyễn Đức Tồn làm đồng chủ nhiệm.

Bên ca ̣nh nhƣ̃ng công triǹ h nghiên cƣ́u , bài viết về thuâ ̣t ngƣ,̃ cũng có nhiều cuốn từ điển thuật ngữ ra đời.