Luận án tiến sĩ: Văn hóa Việt Nam trong giảng dạy tiếng Việt cho học viên nước ngoài - Nguyễn Thị Thuần (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh)

• Tác giả: Nguyễn Thị Thuần
• Người hướng dẫn: Nguyễn Duy Bắc
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Văn hóa Việt Nam trong giảng dạy môn Tiếng Việt cho học viên nước ngoài ở nhà trường quân đội
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về văn hóa Việt Nam trong giảng dạy tiếng Việt ở nhà trường quân đội

Giảng dạy văn hóa Việt Nam trong môn tiếng Việt cho học viên nước ngoài tại nhà trường quân đội là một lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu. Nó kết hợp giữa ngôn ngữ học, văn hóa học và phương pháp giảng dạy ngoại ngữ. Mục tiêu chính là truyền đạt không chỉ ngôn ngữ mà cả bản sắc văn hóa dân tộc. Điều này giúp học viên hiểu sâu sắc hơn về con người và xã hội Việt Nam. Nghiên cứu tập trung vào cách thức tích hợp nội dung văn hóa vào chương trình đào tạo. Nó cũng xem xét hiệu quả của các phương pháp giảng dạy hiện tại. Bối cảnh quân đội đặt ra những yêu cầu riêng về nội dung và hình thức. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa ngôn ngữ và văn hóa. Việc giảng dạy phải đảm bảo tính chính xác và phù hợp với môi trường đặc thù. Đây là nền tảng quan trọng cho hợp tác quốc phòng và giao lưu văn hóa.

1.1. Vị trí của văn hóa Việt Nam trong chương trình giảng dạy tiếng Việt

Văn hóa Việt Nam đóng vai trò trung tâm trong chương trình giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Nội dung văn hóa được lồng ghép xuyên suốt các bài học. Nó không phải là phần bổ sung riêng biệt mà là yếu tố cấu thành nên bài học. Các giáo trình thường thể hiện bản sắc văn hóa qua từ vựng, ngữ pháp và bài đọc. Ví dụ, các từ chỉ quan hệ gia đình, lễ hội, phong tục được đưa vào giảng dạy. Điều này giúp học viên tiếp cận ngôn ngữ một cách tự nhiên và toàn diện. Chương trình đào tạo trong nhà trường quân đội có những điều chỉnh cho phù hợp với đối tượng học viên đặc biệt.

1.2. Mục tiêu giảng dạy văn hóa Việt Nam cho học viên nước ngoài ở nhà trường quân đội

Mục tiêu hàng đầu là phát triển năng lực giao tiếp đa văn hóa cho học viên. Học viên cần sử dụng tiếng Việt đúng ngữ cảnh văn hóa. Họ phải hiểu được các giá trị, niềm tin và phong tục của người Việt. Trong môi trường quân đội, mục tiêu còn bao gồm hiểu biết về truyền thống quân sự và văn hóa ứng xử. Việc giảng dạy hướng tới tạo dựng sự tôn trọng và hiểu biết lẫn nhau. Điều này phục vụ cho quan hệ hợp tác quốc phòng song phương. Cuối cùng, học viên có thể vận dụng kiến thức văn hóa vào thực tế công tác.

II. Phân tích vấn đề truyền tải bản sắc văn hóa Việt Nam

Việc truyền tải bản sắc văn hóa Việt Nam trong giảng dạy đối mặt với nhiều thách thức. Một vấn đề lớn là nội dung văn hóa trong giáo trình chưa đồng đều. Nhiều giáo trình cũ thiếu cập nhật các giá trị văn hóa đương đại. Phương pháp giảng dạy đôi khi nặng về lý thuyết, thiếu trải nghiệm thực tế. Học viên nước ngoài gặp khó khăn trong việc hiểu các tầng nghĩa văn hóa sâu xa. Sự khác biệt về nền tảng văn hóa gốc cũng gây ra rào cản tiếp nhận. Trong môi trường quân đội, yêu cầu về tính chính xác và nhạy cảm văn hóa càng cao. Các hoạt động thực hành giao tiếp văn hóa còn hạn chế. Việc đánh giá năng lực văn hóa của học viên chưa có công cụ chuẩn hóa. Những vấn đề này đòi hỏi một giải pháp tổng thể và có hệ thống.

2.1. Hạn chế trong giáo trình giảng dạy tiếng Việt hiện nay

Nhiều giáo trình tiếng Việt sử dụng trong quân đội có nội dung văn hóa chưa toàn diện. Chúng thường tập trung vào từ vựng và ngữ pháp, bỏ qua chiều sâu văn hóa. Các bài đọc thiếu đi những câu chuyện, tục ngữ, ca dao thể hiện đời sống tinh thần. Nội dung văn hóa đôi khi được trình bày một cách máy móc, thiếu sinh động. Một số giáo trình không phản ánh được sự đa dạng văn hóa vùng miền. Chúng cũng chưa cập nhật những thay đổi văn hóa trong xã hội hiện đại. Điều này khiến học viên chỉ tiếp cận được văn hóa bề mặt, không hiểu bản chất.

2.2. Thách thức trong việc tiếp nhận văn hóa của học viên nước ngoài

Học viên nước ngoài thường mang theo những khuôn mẫu văn hóa từ quê hương. Họ có thể hiểu sai hoặc áp đặt quan niệm văn hóa của mình lên văn hóa Việt. Các khái niệm như 'tình làng nghĩa xóm', 'uống nước nhớ nguồn' rất khó dịch sát. Ngữ cảnh giao tiếp trong quân đội có những quy tắc ngầm mà người ngoài khó nắm bắt. Sự khác biệt về hệ thống giá trị, niềm tin tạo ra khoảng cách tiếp nhận. Học viên cũng thiếu cơ hội tiếp xúc trực tiếp với người dân bản địa. Những yếu tố này làm giảm hiệu quả của quá trình truyền tải văn hóa trong lớp học.

III. Giải pháp giảng dạy văn hóa Việt Nam hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả, cần áp dụng các giải pháp đồng bộ. Trước tiên, phải cải tiến nội dung giáo trình tích hợp sâu bản sắc văn hóa. Giáo trình mới cần bổ sung nhiều tài liệu văn hóa đa dạng, từ cổ điển đến hiện đại. Phương pháp giảng dạy nên chuyển sang hướng trải nghiệm và tương tác nhiều hơn. Sử dụng công nghệ đa phương tiện để tạo môi trường học tập văn hóa sống động. Tổ chức các buổi giao lưu, thực tế ảo để học viên trải nghiệm trực tiếp. Đội ngũ giảng viên cần được bồi dưỡng nâng cao năng lực giảng dạy văn hóa. Việc kiểm tra, đánh giá cũng cần đổi mới, tập trung vào năng lực vận dụng văn hóa. Các giải pháp này cần được triển khai một cách có lộ trình và phù hợp với điều kiện thực tế.

3.1. Hoàn thiện nội dung giáo trình tích hợp bản sắc văn hóa

Giáo trình mới cần được xây dựng với cấu trúc tích hợp văn hóa từ đầu. Mỗi bài học phải có mục tiêu văn hóa rõ ràng bên cạnh mục tiêu ngôn ngữ. Nội dung văn hóa nên được đưa vào qua các tình huống giao tiếp thực tế. Cần bổ sung các bài đọc về lịch sử, văn học, nghệ thuật và đời sống thường nhật. Sử dụng thơ ca, ca dao, tục ngữ để minh họa cho các giá trị văn hóa. Giáo trình cũng cần có phần so sánh văn hóa giúp học viên nhận ra sự khác biệt. Việc cập nhật nội dung phải thường xuyên để bắt kịp nhịp sống xã hội.

3.2. Áp dụng phương pháp giảng dạy trải nghiệm văn hóa

Phương pháp lấy người học làm trung tâm là chìa khóa thành công. Giáo viên nên tổ chức các vai đóng kịch, mô phỏng tình huống giao tiếp văn hóa. Sử dụng video, phim tài liệu về văn hóa Việt Nam để tăng tính trực quan. Thiết kế các dự án nhỏ để học viên tìm hiểu một khía cạnh văn hóa cụ thể. Tổ chức các buổi nói chuyện với chuyên gia văn hóa hoặc người dân địa phương. Trong điều kiện quân đội, có thể lồng ghép các hoạt động thể thao, văn nghệ truyền thống. Phương pháp này giúp học viên không chỉ biết mà còn cảm nhận được văn hóa.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn giảng dạy văn hóa Việt Nam

Nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng sống còn của việc giảng dạy văn hóa Việt Nam. Nó không chỉ phục vụ cho mục đích học ngôn ngữ mà còn cho hợp tác quốc phòng. Việc truyền tải bản sắc văn hóa đòi hỏi sự nỗ lực từ nhiều phía. Từ nhà quản lý, người biên soạn giáo trình đến giảng viên trực tiếp đứng lớp. Các giải pháp đưa ra phải dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn sư phạm. Thành công của công tác này sẽ góp phần vào hòa bình và hiểu biết quốc tế. Nó giúp xây dựng cầu nối văn hóa vững chắc giữa Việt Nam và bạn bè thế giới. Ứng dụng rộng rãi trong các cơ sở đào tạo ngoại ngữ quân sự là cần thiết.

4.1. Ý nghĩa của việc giảng dạy văn hóa Việt Nam cho học viên nước ngoài

Giảng dạy văn hóa Việt Nam mang lại ý nghĩa đa chiều. Về mặt ngôn ngữ, nó giúp học viên sử dụng tiếng Việt một cách tự nhiên, sâu sắc. Về mặt văn hóa, nó quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam thân thiện, hiếu khách. Trong bối cảnh quân sự, hiểu biết văn hóa là nền tảng cho quan hệ hợp tác tin cậy. Nó giảm thiểu nguy cơ hiểu lầm, xung đột văn hóa trong giao tiếp. Việc này cũng thể hiện sự tôn trọng đối với đối tác quốc tế. Cuối cùng, nó phục vụ mục tiêu lâu dài là hội nhập và phát triển bền vững.

4.2. Hướng phát triển trong tương lai

Tương lai của lĩnh vực này nằm ở việc ứng dụng công nghệ và hợp tác quốc tế. Phát triển các nền tảng học tập trực tuyến với nội dung văn hóa phong phú. Xây dựng ngân hàng dữ liệu văn hóa Việt Nam đa phương tiện cho giảng dạy. Tăng cường hợp tác nghiên cứu, trao đổi giảng viên với các nước. Nghiên cứu sâu hơn về đặc thù tiếp nhận văn hóa của từng nhóm học viên quốc gia. Đào tạo đội ngũ giảng viên có trình độ văn hóa học song song với ngôn ngữ học. Những hướng đi này sẽ giúp nâng cao chất lượng đào tạo một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ THUẦN V¡N HãA VIÖT NAM TRONG GI¶NG D¹Y M¤N TIÕNG VIÖT CHO HäC VI£N N¦íC NGOµI ë NHµ TR¦êNG QU¢N §éI LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI - 2019 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ THUẦN V¡N HãA VIÖT NAM TRONG GI¶NG D¹Y M¤N TIÕNG VIÖT CHO HäC VI£N N¦íC NGOµI ë NHµ TR¦êNG QU¢N §éI LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: VĂN HÓA HỌC Mã số: 62 31 06 40 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. NGUYỄN DUY BẮC 2. VŨ THỊ PHƯƠNG HẬU HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả Nguyễn Thị Thuần MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 11 1. Các công trình nghiên cứu về bản sắc văn hóa Việt Nam 11 1. Các công trình nghiên cứu về văn hóa Việt Nam trong ngôn ngữ và trong tiếng Việt giảng dạy cho người nước ngoài 17 1. Những kết quả đã đạt được và khoảng trống trong nghiên cứu 27 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU VĂN HÓA VIỆT NAM TRONG MÔN TIẾNG VIỆT CHO HỌC VIÊN NƯỚC NGOÀI Ở NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI 34 2. Cơ sở thực tiễn 64 Chương 3: NỘI DUNG GIẢNG DẠY, TIẾP NHẬN VÀ TRẢI NGHIỆM BẢN SẮC VĂN HÓA VIỆT NAM TRONG MÔN TIẾNG VIỆT Ở NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI HIỆN NAY 72 3. Bản sắc văn hóa Việt Nam thể hiện trong các giáo trình tiếng Việt sử dụng ở nhà trường quân đội 72 3. Nội dung và phương pháp giảng dạy bản sắc văn hóa Việt Nam qua môn Tiếng Việt cho học viên nước ngoài ở nhà trường quân đội hiện nay 83 3. Việc tiếp nhận và trải nghiệm bản sắc văn hóa qua môn Tiếng Việt của học viên nước ngoài ở nhà trường quân đội hiện nay 97 Chương 4: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆC TRUYỀN TẢI BẢN SẮC VĂN HÓA VIỆT NAM TRONG GIẢNG DẠY MÔN TIẾNG VIỆT CHO HỌC VIÊN NƯỚC NGOÀI Ở NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI HIỆN NAY 110 4. Về bản sắc văn hóa Việt Nam trong giáo trình 110 4. Về bản sắc văn hóa Việt Nam trong giảng dạy 120 4. Về tiếp nhận và trải nghiệm bản sắc văn hóa Việt Nam của học viên nước ngoài ở nhà trường quân đội 134 KẾT LUẬN 146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ Đà CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO 151 PHỤ LỤC 160 DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 3. Khảo sát chủ đề văn hóa Việt Nam trong bài đọc trong giáo 73 trình tiếng Việt cơ sở Bảng 3. Khảo sát chủ điểm giao tiếp trong bài đọc trong giáo trình 75 tiếng Việt cơ sở Bảng 3. Khảo sát cụm từ cố định trong giáo trình tiếng Việt cơ sở 79 Bảng 3. Khảo sát mục tiêu truyền tải nội dung văn hóa trong các giáo 160 trình giảng dạy tiếng Việt trong quân đội (thời gian từ năm 2008 đến năm 2018) Bảng 4. Triển khai hoạt động lớp học hướng đến phát triển năng lực 163 giao tiếp đa văn hóa DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT HVNN: Học viên nước ngoài MTQS: Môi trường quân sự NCS : Nghiên cứu sinh NTQĐ: Nhà trường quân đội Nxb : Nhà xuất bản 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc trong quá trình hình thành và phát triển với những điều kiện tự nhiên, xã hội khác nhau đều tạo ra nền văn hóa mang đặc trưng của quốc gia, dân tộc ấy. Trải qua quá trình dựng nước và giữ nước, người Việt đã sáng tạo ra một nền văn hóa có bản sắc không lẫn với văn hóa của các dân tộc khác trên thế giới. Văn hóa Việt Nam được lưu truyền trong các thế hệ cộng đồng người Việt và cộng đồng dân tộc, quốc gia khác bằng tiếng Việt. Theo quan điểm của Deborah Peck (1998): “Không có giảng dạy văn hóa thì việc giảng dạy ngôn ngữ là không chính xác, không đầy đủ và nặng nề” [81]. Một người nước ngoài dù nắm rất chắc ngữ pháp và có vốn từ phong phú nhưng thiếu hiểu biết về văn hóa thì khi giao tiếp bằng tiếng Việt cũng chỉ dừng ở mức độ biết diễn đạt ý nghĩ của mình một cách vụng về bằng cách áp đặt những quy tắc của tiếng mẹ đẻ. Văn hóa định hình quan điểm, cách nhìn và chi phối sinh hoạt, ứng xử, giao tiếp của mỗi người, đồng thời cũng là những chuẩn mực để đánh giá bản thân và người khác sống có phù hợp với văn hóa của cộng đồng không? Và ngôn ngữ là yếu tố tiêu biểu nhất trong bất kỳ nền văn hóa nào. Với mọi ngôn ngữ, việc sử dụng lời nói hay văn bản cũng là để truyền tải một thông điệp văn hóa được hiểu theo ý nghĩa của người thực hành nó. Vì thế, văn hóa Việt Nam được truyền dạy một cách tự nhiên thông qua quá trình dạy và học ngôn ngữ sẽ giúp người nước ngoài sử dụng thành thạo tiếng Việt trong bối cảnh xã hội và văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, chuẩn mực trong nguyên tắc ứng xử của một nền văn hóa này lại không phải là chuẩn mực của một nền văn hóa khác, các quan điểm được một cộng đồng chấp nhận có thể không được đồng thuận ở một cộng đồng khác. Người nước ngoài đến Việt Nam học tiếng Việt thời gian đầu thường ngạc nhiên và bối rối trước những câu hỏi như: “Anh có gia đình chưa?”, “Anh đi 2 đâu đấy?”, “Anh bao nhiêu tuổi?”. Sự khác biệt về văn hóa khiến họ có những đánh giá và cảm xúc khác nhau trước ngôn ngữ và môi trường văn hóa mới. Chỉ những hiểu biết sâu sắc về văn hóa mới có thể giúp học viên nước ngoài (HVNN) có điểm nhìn văn hóa từ bên trong, cho họ thấy sự tương đồng và khác biệt trong môi trường đa văn hóa để từ đó có sự đồng cảm, yêu mến và tôn trọng nền văn hóa họ đang theo học. “Văn hóa trong việc học ngôn ngữ không phải là một kỹ năng thứ năm không cần thiết, gắn tạm vào việc dạy nói, nghe, đọc và viết. Nó luôn luôn nằm trong nền tảng, ngay từ những ngày đầu, sẵn sàng gây bối rối người giỏi ngôn ngữ vào lúc bất ngờ nhất, cho thấy hạn chế về năng lực giao tiếp của họ, thách thức khả năng hiểu thế giới xung quanh của họ” [80, tr. Và như thế, văn hóa là phần không thể thiếu trong năng lực giao tiếp ngôn ngữ và cũng chính là trọng tâm của giảng dạy tiếng Việt. Trong tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, việc giới thiệu văn hóa trong ngôn ngữ là cơ hội để chúng ta quảng bá văn hóa Việt Nam phục vụ công tác đối ngoại nói chung và đối ngoại quốc phòng nói riêng. Trước đây, việc dạy tiếng Việt ở nhà trường quân đội (NTQĐ) chỉ tập trung chủ yếu cho học viên Lào và Campuchia trong điều kiện giảng dạy còn nhiều hạn chế thì ngày nay, đã có khoảng 30 nước cử quân nhân sang Việt Nam học tập theo hình thức hiệp định và đối đẳng. Số lượng học viên tăng hàng năm đòi hỏi phải có chiến lược giới thiệu văn hóa một cách chuyên nghiệp. Bên cạnh đó, văn hóa trong giảng dạy ngôn ngữ không chỉ là vấn đề nội sinh xuất phát từ mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ và văn hóa mà còn là đòi hỏi khách quan xuất phát từ nhu cầu và sự chủ động, tích cực của người học. Những HVNN đến Việt Nam học tập với mục đích tìm hiểu, cảm nhận, trải nghiệm giá trị, chuẩn mực của văn hóa Việt Nam để vận dụng những kiến thức và tình cảm văn hóa vào việc thi hành chính sách ngoại giao của đất nước mà họ đại diện với Đảng, Nhà nước 3 và Quân đội Việt Nam. Vì vậy, bên cạnh những mục tiêu chung cần có cái nhìn đặc thù với đối tượng là HVNN trong nhà trường quân đội. Nhận thức đúng đắn vai trò to lớn của văn hóa Việt Nam trong môn Tiếng Việt trong đào tạo đối ngoại, những năm qua, các NTQĐ đang từng bước mở rộng đối tượng và nâng cao chất lượng đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ. Nhưng văn hóa là một phạm trù rộng lớn, việc định hướng nội dung văn hóa trong giảng dạy tiếng Việt vẫn chưa được thống nhất trong đội ngũ giảng viên và trong các trường. Giáo trình, tài liệu giảng dạy tiếng Việt trong NTQĐ hiện nay chưa mang tính đặc thù dành cho đối tượng đào tạo; các phương pháp giảng dạy hiện đại chưa được cập nhật. Nhu cầu được tiếp nhận, trải nghiệm văn hóa Việt Nam trong môi trường quân sự (MTQS) của HVNN chưa được đáp ứng một cách tổng thể và thống nhất. Các hoạt động trải nghiệm và thực hành văn hóa chưa đi vào chiều sâu, chưa được nhìn nhận và đầu tư thích đáng. Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, việc nghiên cứu cơ bản, hệ thống về “Văn hóa Việt Nam trong giảng dạy môn Tiếng Việt cho học viên nước ngoài ở nhà trường quân đội” dưới góc nhìn Văn hóa học là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong bối cảnh hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là thông qua nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn văn hóa Việt Nam trong giảng dạy môn Tiếng Việt để bàn về bản sắc văn hóa Việt Nam trong giáo trình, nội dung giảng dạy, tiếp nhận và trải nghiệm hướng đến việc nâng cao hiệu quả truyền tải văn hóa Việt Nam cho HVNN ở nhà trường quân đội. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nhận diện vấn đề văn hóa Việt Nam trong giảng dạy môn Tiếng Việt cho HVNN ở NTQĐ, đó là bản sắc văn hóa Việt Nam thể hiện ở các chủ điểm văn hóa và giao tiếp ngôn ngữ trong giảng dạy tiếng Việt. 4 - Chỉ ra những biểu hiện của bản sắc văn hóa Việt Nam trong giảng dạy môn Tiếng Việt cho học viên nước ngoài. - Làm rõ thực trạng vấn đề bản sắc văn hóa Việt Nam trong giáo trình, giảng dạy, tiếp nhận và trải nghiệm ở NTQĐ hiện nay. - Bàn luận những vấn đề đặt ra nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy bản sắc văn hóa Việt Nam cho HVNN một cách hiệu quả trong môi trường giao tiếp đa văn hóa ở NTQĐ hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.