Luận án phát triển hệ giá trị con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh - Nguyễn Văn Tuyên

Phát triển hệ giá trị con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh. Nghiên cứu các nguyên tắc nhân văn, đạo đức và giải pháp nâng cao chất lượng con người

• Tác giả: Nguyễn Văn Tuyên
• Người hướng dẫn: Văn Thị Thanh Mai
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Hồ Chí Minh học
• Đề tài: Phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan phát triển hệ giá trị con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh là chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực Hồ Chí Minh học. Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực của sự nghiệp cách mạng. Hồ Chí Minh không để lại tác phẩm chuyên khảo về hệ giá trị con người, nhưng quan điểm này được thể hiện qua nhiều bài viết, bài nói và quá trình lãnh đạo xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa. Hệ giá trị con người Việt Nam bao gồm các giá trị đạo đức, văn hóa, trí tuệ và thẩm mỹ. Nghiên cứu này đặt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu phát triển của xã hội.

1.1. Khái niệm hệ giá trị con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Hệ giá trị con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần mà con người Việt Nam cần đạt được. Hồ Chí Minh quan niệm con người có tính tốt và tính xấu, do điều kiện xã hội và giáo dục hình thành. Giá trị con người không phải sinh ra đã có sẵn mà được xây dựng qua quá trình rèn luyện. Người nhấn mạnh sự phát triển toàn diện nhân cách, bao gồm đức, trí, thể, mỹ. Đây là nền tảng để xây dựng xã hội mới.

1.2. Cơ sở hình thành tư tưởng về hệ giá trị con người

Tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị con người được hình thành trên nhiều cơ sở. Thứ nhất là truyền thống văn hóa dân tộc với tinh thần yêu nước, nhân ái. Thứ hai là tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại qua quá trình hoạt động cách mạng. Thứ ba là ảnh hưởng của chủ nghĩa Marx-Lenin với phép biện chứng duy vật. Hồ Chí Minh kết hợp hài hòa giữa giá trị phương Đông và phương Tây, giữa truyền thống và hiện đại để xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam.

II. Phân tích thực trạng phát triển hệ giá trị con người Việt Nam

Thực trạng phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay chịu tác động mạnh mẽ từ nhiều nhân tố. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tạo ra cả cơ hội và thách thức. Toàn cầu hóa và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư làm thay đổi nhận thức, lối sống của con người. Nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp được bảo tồn và phát huy, nhưng cũng xuất hiện những biểu hiện tiêu cực. Một bộ phận thanh thiếu niên chạy theo lối sống thực dụng, xa rời giá trị truyền thống. Khoảng cách giữa vùng miền, đô thị và nông thôn trong phát triển giá trị con người còn lớn. Giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội chưa có sự phối hợp chặt chẽ.

2.1. Nhân tố tác động đến sự phát triển hệ giá trị

Nhiều nhân tố tác động đến sự phát triển hệ giá trị con người Việt Nam hiện nay. Nhân tố kinh tế bao gồm tăng trưởng GDP, đô thị hóa và phân hóa giàu nghèo. Nhân tố văn hóa-xã hội bao gồm sự giao thoa văn hóa, ảnh hưởng truyền thông và internet. Nhân tố chính trị-pháp luật thể hiện qua đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước. Đặc biệt, quá trình hội nhập quốc tế tạo ra cơ hội tiếp thu giá trị nhân loại nhưng cũng đặt ra thách thức bảo vệ bản sắc dân tộc.

2.2. Những vấn đề đặt ra từ thực trạng phát triển

Thực trạng phát triển hệ giá trị con người Việt Nam đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Thứ nhất là tình trạng khủng hoảng giá trị, nhiều người không xác định được chuẩn mực đạo đức rõ ràng. Thứ hai là sự mai một một số giá trị truyền thống quý báu như tinh thần cộng đồng, lòng nhân ái. Thứ ba là sự xuất hiện của lối sống cá nhân chủ nghĩa, thực dụng. Thứ tư là khoảng cách phát triển giá trị con người giữa các vùng miền, tầng lớp xã hội ngày càng lớn.

III. Giải pháp phát triển hệ giá trị con người theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Phát triển hệ giá trị con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Giáo dục được coi là giải pháp hàng đầu, bao gồm giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội. Phương pháp nêu gương Người tốt, việc tốt và điển hình con người văn hóa được Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh. Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh là điều kiện quan trọng để hình thành giá trị con người. Hoàn thiện thể chế, chính sách khuyến khích phát triển toàn diện nhân cách. Nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Phê phán và loại bỏ những biểu hiện tiêu cực, bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp.

3.1. Giải pháp giáo dục và đào tạo con người mới

Giáo dục và đào tạo là giải pháp cốt lõi để phát triển hệ giá trị con người theo tư tưởng Hồ Chí Minh. Cần đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục theo hướng phát triển toàn diện đức-trí-thể-mỹ. Xây dựng hệ giá trị chuẩn mực đạo đức trong nhà trường. Giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ. Đẩy mạnh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh. Tăng cường giáo dục truyền thống văn hóa, lịch sử dân tộc.

3.2. Giải pháp xây dựng môi trường văn hóa xã hội

Xây dựng môi trường văn hóa xã hội lành mạnh là giải pháp quan trọng. Cần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, đẩy mạnh phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa. Kiểm soát và xử lý nghiêm các sản phẩm văn hóa độc hại. Phát triển hệ thống thông tin đại chúng có định hướng giá trị đúng đắn. Tạo điều kiện để mọi người được tiếp cận tri thức và tham gia hoạt động văn hóa.

IV. Kết luận và ứng dụng xây dựng con người mới Việt Nam

Phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh là quá trình lâu dài, liên tục. Kết quả nghiên cứu cho thấy tư tưởng Hồ Chí Minh về con người có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển xã hội. Xây dựng con người mới Việt Nam cần phù hợp với điều kiện hoàn cảnh cụ thể, hướng vào phát triển nhân cách phong phú. Ứng dụng tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi sự kết hợp giữa kế thừa truyền thống và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại. Mục đích phát triển toàn xã hội phải chuyển thành động cơ tư tưởng bên trong của từng cá nhân. Đây là nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững đất nước.

4.1. Giá trị lý luận của nghiên cứu

Nghiên cứu về phát triển hệ giá trị con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh có giá trị lý luận quan trọng. Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và hệ giá trị. Hệ thống hóa các quan điểm về tiêu chí, nhân tố và giải pháp phát triển giá trị con người. Góp phần bổ sung luận cứ khoa học cho việc xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa. Làm giàu thêm kho tàng lý luận về phát triển con người trong bối cảnh hiện đại.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong xây dựng con người mới

Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu thể hiện trên nhiều phương diện. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để đề xuất chính sách phát triển con người. Làm căn cứ cho hoạt động giáo dục, đào tạo và bồi dưỡng thế hệ trẻ. Góp phần vào công tác xây dựng Đảng, xây dựng hệ thống chính trị. Ứng dụng trong tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện nếp sống mới. Nghiên cứu cũng cung cấp tài liệu tham khảo cho đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển của Việt Nam trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế toàn diện và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (Cách mạng công nghiệp 4.0) đang tạo ra những chuyển dịch sâu sắc trong cấu trúc đời sống kinh tế - xã hội. Sự vận hành của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa một mặt giải phóng sức sản xuất và tiếp thu các giá trị tiến bộ của nhân loại, mặt khác làm nảy sinh mặt trái: sự xói mòn chuẩn mực đạo đức, chủ nghĩa thực dụng vị kỷ, lối sống sùng bái vật chất và sự xung đột, khủng hoảng trong thang bậc giá trị định hướng của con người, đặc biệt là thế hệ trẻ. Trong bối cảnh đó, việc tìm về cội nguồn di sản tư tưởng Hồ Chí Minh để kiến tạo hệ giá trị chuẩn mực cho con người Việt Nam đương đại mang tính cấp thiết học thuật và tính tiên phong chiến lược.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) nổi bật trong kho tàng lý luận hiện nay là: dù các công trình của Trần Văn Giàu (1980), Phạm Minh Hạc (2010), Trần Ngọc Thêm (2016) đã phân tích sâu sắc giá trị văn hóa và tính cách dân tộc, nhưng vẫn thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống hóa, chuyên khảo và toàn diện từ góc độ chuyên ngành Hồ Chí Minh học nhằm giải mã cơ chế hình thành, cấu trúc logic và phương pháp phát triển hệ giá trị con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Luận án tiến sĩ "Phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh" của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Tuyên (Chuyên ngành: Hồ Chí Minh học, Mã số: 62 31 02 04; Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Văn Thị Thanh Mai; Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 2019) đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống này.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được xác lập:

• RQ1: Tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị của con người Việt Nam được hình thành trên những tiền đề tư tưởng, lý luận và thực tiễn nào? Cấu trúc nội dung cốt lõi gồm những giá trị chuẩn mực nào?
• RQ2: Thực trạng biến đổi và phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam trong giai đoạn 1998 - 2018 chịu tác động của những nhân tố khách quan, chủ quan nào, bộc lộ những thành tựu và mâu thuẫn gì?
• RQ3: Những quan điểm mang tính nguyên tắc và hệ giải pháp đồng bộ nào có thể hiện thực hóa tư tưởng Hồ Chí Minh vào việc phát triển hệ giá trị con người Việt Nam hiện nay?
• H1: Tư tưởng Hồ Chí Minh về giá trị con người là sự tích hợp biện chứng giữa chủ nghĩa Mác - Lênin, tinh hoa giá trị truyền thống dân tộc và văn hóa nhân loại (phương Đông và phương Tây), tạo thành một hệ thống mở định hướng hành vi xã hội.
• H2: Quá trình phát triển hệ giá trị con người Việt Nam là sự thống nhất giữa bảo tồn giá trị bản sắc và tiếp biến giá trị thời đại; trong đó, nếu nhân tố chủ quan (nhận thức, giáo dục, thể chế hóa chính sách) không được củng cố thì mặt trái kinh tế thị trường sẽ làm gia tăng các phi giá trị và suy thoái đạo đức xã hội.
• H3: Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh theo hướng kết hợp đồng bộ giữa giáo dục lý tưởng, phát huy phương pháp nêu gương và hoàn thiện thể chế kinh tế - xã hội sẽ tạo động lực quyết định để xác lập vững chắc 5 giá trị cốt lõi của con người Việt Nam mới.

Khung lý thuyết (Theoretical Framework) của luận án dựa trên hệ thống Giá trị học mác-xít (Marxist Axiology), Lý thuyết bản chất con người và tha hóa của Karl Marx, kết hợp phương pháp luận Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) đến Đại hội XII (2016) và Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI (2014).

Phạm vi nghiên cứu (Scope) được xác định rõ: Về nội dung, tập trung vào 5 giá trị tiêu biểu cốt lõi: (1) Yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc; (2) Đoàn kết; (3) Nhân ái; (4) Trung thực, trách nhiệm; (5) Cần cù, sáng tạo. Về thời gian, khảo sát thực tiễn xuyên suốt 20 năm (1998 - 2018). Về không gian, nghiên cứu toàn diện trên phạm vi quốc gia Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu cho thấy hai dòng chảy học thuật lớn liên quan mật thiết đến đề tài:

Dòng nghiên cứu thứ nhất: Giá trị học, giá trị văn hóa và con người Việt Nam. Các học giả hàng đầu đã phác thảo tính cách dân tộc và thang giá trị truyền thống. Nguyễn Hồng Phong (1963) trong Tìm hiểu tính cách dân tộc nhấn mạnh lòng yêu nước bất khuất, tinh thần tập thể - cộng đồng và đức tính cần cù, giản dị. Trần Văn Giàu (1980) trong Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam đã đúc kết bảng 7 giá trị tinh thần: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa. Ngô Đức Thịnh (2001) trong Những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam xác lập 5 giá trị bao quát từ khảo sát ba miền: chủ nghĩa yêu nước, tính cộng đồng, cần cù, hiếu học và gắn bó huyết thống. Phạm Minh Hạc (2010) trong Giá trị học xây dựng hệ thống giá trị từ nhân loại, toàn cầu, dân tộc đến cá nhân, khẳng định chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh là xuất phát điểm đúc kết hệ giá trị chung. Hồ Sĩ Quý (2006, 2007) trong Về giá trị và giá trị châu Á phân tích biến động của các giá trị cốt lõi (hiếu học, cộng đồng, cần cù, huyết tộc) dưới tác động của toàn cầu hóa. Trần Ngọc Thêm (2015, 2016) qua Đề tài cấp Nhà nước KX.15/11-15 đề xuất mô hình định hướng 10 giá trị cốt lõi, đồng thời chỉ ra sự phát sinh của các "phi giá trị" trong thời kỳ quá độ.

Dòng nghiên cứu thứ hai: Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và phát triển con người toàn diện. Phạm Văn Đồng (1994) trong Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên con đường dân giàu, nước mạnh khẳng định quần chúng nhân dân là chủ thể sáng tạo lịch sử với các quyền dân sinh, dân trí, dân chủ. Phạm Minh Hạc và Nguyễn Khoa Điềm (2003), Nguyễn Khoa Điềm và Phan Hữu Dật (2004) vạch rõ mô hình nhân cách con người thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Thành Duy (2000), Phạm Ngọc Anh (2005), Hoàng Anh (2010, 2012), Nguyễn Đài Trang (2010) tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh dưới lăng kính nhân văn, quyền con người và chiến lược "trồng người". Các luận án tiến sĩ của Lê Quang Hoan (2003), Nguyễn Hữu Công (2011), Phạm Thị Đoạt (2011) đã đi sâu vào khía cạnh triết học về phát triển con người toàn diện đức - trí - thể - mỹ.

Các tranh luận học thuật (Contradictions & Debates) nổi bật xoay quanh hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất (Bảo thủ - Duy truyền thống): Cho rằng hệ giá trị truyền thống có tính ổn định tuyệt đối, bất biến; mọi biểu hiện thay đổi dưới tác động của kinh tế thị trường đều là sự suy thoái văn hóa cần phải ngăn chặn bằng các biện pháp hành chính giáo điều.
• Quan điểm thứ hai (Hiện đại hóa cực đoan - Thực dụng): Tuyệt đối hóa tính biến đổi, xem các giá trị truyền thống (như tính cộng đồng, nghĩa tình) là rào cản của kinh tế thị trường tự do, đề cao chủ nghĩa cá nhân và tính duy lợi phương Tây.

Định vị của luận án (Academic Positioning): Luận án đứng trên lập trường duy vật biện chứng, vượt qua sự đối lập nhị nguyên giữa truyền thống và hiện đại. Tác giả chứng minh rằng phát triển hệ giá trị không đồng nghĩa với phủ định sạch trơn hay bảo tồn nguyên trạng, mà là quá trình "lọc bỏ cái lỗi thời, phát triển cái tốt đẹp, tiếp thu cái tiến bộ của thời đại". Luận án nâng tầm từ các khảo cứu tản mạn về đạo đức thành một cấu trúc lý luận hoàn chỉnh về Hệ giá trị con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh, lấp đầy khoảng trống về một công cụ lý thuyết mang tính chuẩn mực và định hướng thực tiễn.

So sánh quốc tế: Khi đối chiếu với Lý thuyết Giá trị cơ bản của Shalom Schwartz (Schwartz Theory of Basic Human Values) với 10 loại giá trị động cơ phổ quát và Khung Chiều kích văn hóa của Geert Hofstede (Hofstede Cultural Dimensions - đặc biệt là chiều kích Individualism vs. Collectivism), cách tiếp cận của luận án làm rõ nét đặc thù phương Đông của hệ giá trị Việt Nam: giá trị cá nhân không đối lập triệt tiêu giá trị cộng đồng mà hòa quyện trong cấu trúc "Nhà - Làng - Nước". Nghiên cứu cũng mở rộng nhận định của các học giả quốc tế như David Halberstam khi đánh giá Hồ Chí Minh là biểu tượng gìn giữ và nâng tầm các giá trị thuần khiết của dân tộc kết hợp với chủ nghĩa nhân bản toàn cầu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển sáng tạo các lý thuyết nền tảng:

1. Học thuyết Mác - Lênin về bản chất con người và tha hóa: Kế thừa luận điểm trong Luận cương về Phoiơbắc (1845) của Karl Marx: "Bản chất con người là tổng hòa những mối quan hệ xã hội" và Bản thảo kinh tế - triết học 1844 về "lực lượng bản chất người". Luận án mở rộng học thuyết vào điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội ở một nước đang phát triển, chỉ rõ sự giải phóng con người không chỉ dừng lại ở giải phóng giai cấp mà phải giải phóng con người khỏi nghèo nàn, lạc hậu và sự tha hóa nhân cách trong cơ chế thị trường.
2. Đạo đức học Nho giáo, triết lý Phật giáo và Lão giáo: Luận chứng sâu sắc việc Hồ Chí Minh tiếp biến chữ "Nhân" của Khổng Tử từ khuôn khổ đẳng cấp phong kiến sang tình yêu thương rộng lớn đối với giai cấp cần lao; tích hợp triết lý "Lợi lạc quần sinh, vô ngã vị tha" của Phật giáo và lối sống "thuận tự nhiên, giản dị" của Lão Trang để tạo nên chuẩn mực đạo đức cách mạng Việt Nam.
3. Chủ nghĩa nhân văn phương Tây: Tiếp thu tư tưởng quyền con người từ Tuyên ngôn Độc lập Mỹ (1776) và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp (1791), luận án chỉ ra bước chuyển vĩ đại của Hồ Chí Minh khi chuyển hóa "quyền con người cá nhân" thành "quyền tự quyết, độc lập của các dân tộc bị áp bức".

Các mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) được xác lập:

• Proposition 1 (P1): Hệ giá trị con người Việt Nam trong tư tưởng Hồ Chí Minh là một chỉnh thể hữu cơ, trong đó Yêu nước - Tự tôn dân tộc là nền tảng tối thượng chi phối; Đoàn kết và Nhân ái là động lực và chất keo gắn kết; Trung thực, trách nhiệm là thước đo nhân cách; Cần cù, sáng tạo là phương thức hoạt động thực tiễn.
• Proposition 2 (P2): Quá trình phát triển hệ giá trị con người tuân theo quy luật phủ định của phủ định và quy luật lượng - chất; sự chuyển biến về chất chỉ diễn ra khi có sự tương tác tích cực giữa nỗ lực tự tu dưỡng nội tại và môi trường xã hội hóa lành mạnh.
• Proposition 3 (P3): Giá trị đạo đức Hồ Chí Minh mang bản chất cách mạng vô sản nhưng thấm đượm văn hóa phương Đông, giải quyết hài hòa mâu thuẫn giữa nghĩa vụ cá nhân và lợi ích tập thể.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trục lý thuyết: Giá trị học mác-xít (Marxist Axiology) + Thuyết thích ứng văn hóa (Cultural Adaptation Theory) + Triết học hành động Hồ Chí Minh.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH HỆ GIÁ TRỊ CON NGƯỜI HỒ CHÍ MINH                  |
|  [Giá trị truyền thống dân tộc] + [Tinh hoa Đông - Tây] + [Chủ nghĩa Mác-Lênin]  |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                 CẤU TRÚC 5 GIÁ TRỊ CỐT LÕI CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM                 |
|  1. Yêu nước, tự tôn    2. Đoàn kết    3. Nhân ái    4. Trung thực, trách nhiệm   |
|                                5. Cần cù, sáng tạo                                |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
      +-----------------------------------+-----------------------------------+
      | Tác động khách quan:              | Tác động chủ quan:                |
      | - Toàn cầu hóa, hội nhập WTO      | - Đường lối, chính sách của Đảng  |
      | - Kinh tế thị trường, CMCN 4.0    | - Quản lý nhà nước, hệ thống luật |
      | - Xung đột thang bậc giá trị      | - Ý thức tự tu dưỡng của cá nhân  |
      +-----------------------------------+-----------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               HỆ THỐNG GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HỆ GIÁ TRỊ HIỆN NAY                   |
|  - Thể chế hóa pháp luật & kinh tế      - Đổi mới giáo dục & tuyên truyền         |
|  - Phát huy phương pháp nêu gương       - Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Hệ thống định nghĩa công cụ (Conceptual Definitions):

• Giá trị: Là những thuộc tính, ý nghĩa của sự vật, hiện tượng được con người nhận thức, đánh giá là tích cực, đáng quý, đáp ứng nhu cầu và có tác dụng định hướng cho sự tồn tại và phát triển của con người và xã hội.
• Hệ giá trị con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh: Là hệ thống quan điểm sâu sắc, toàn diện về các giá trị tiêu biểu, cốt lõi mang tính định hướng lý tưởng, phẩm chất và nguyên tắc ứng xử của con người Việt Nam, được đúc kết từ truyền thống dân tộc và tinh hoa nhân loại nhằm phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội.
• Phát triển hệ giá trị con người Việt Nam: Là hoạt động tự giác, có định hướng của các chủ thể lãnh đạo, quản lý và của từng cá nhân nhằm làm cho các giá trị tích cực cốt lõi không ngừng nảy nở, lan tỏa, bồi đắp thêm nội hàm mới của thời đại, đồng thời đấu tranh khắc phục các phi giá trị tiêu cực.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Mô hình phân tích áp dụng trong bối cảnh lịch sử - cụ thể của nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ, chịu sự chi phối của thể chế chính trị một đảng lãnh đạo và nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triệt để lập trường Nhận thức luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp với thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua 3 cấp độ phân tích: Cấp độ Vĩ mô (Hệ giá trị quốc gia - dân tộc, đường lối của Đảng và thể chế Nhà nước); Cấp độ Trung mô (Chuẩn mực cộng đồng, tổ chức, nhà trường, gia đình); Cấp độ Vi mô (Ý thức đạo đức, thang giá trị cá nhân, hành vi của các tầng lớp nhân dân).

Nguồn dữ liệu và tư liệu nghiên cứu: Toàn bộ di sản trước tác của Hồ Chí Minh (Hồ Chí Minh Toàn tập, 15 tập, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011); hệ thống Văn kiện Đại hội Đảng từ Đại hội VI (1986) đến Đại hội XII (2016); các Nghị quyết chuyên đề về văn hóa và con người (NQ TW 5 khóa VIII, NQ TW 9 khóa XI); các báo cáo tổng kết, điều tra xã hội học cấp quốc gia (điển hình là Đề tài KX.15/11-15 do GS.TSKH. Trần Ngọc Thêm chủ biên) và số liệu thống kê kinh tế - xã hội giai đoạn 1998 - 2018.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình khảo cứu văn bản học (Textual analysis) và phân tích lịch sử tư tưởng được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Thu thập và phân loại tư liệu: Trích xuất toàn bộ các luận điểm, câu nói, bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh chứa đựng trực tiếp và gián tiếp khái niệm "giá trị", "giá trị con người", phẩm chất "đức - tài", "cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư".
2. Phân tích ngữ cảnh lịch sử (Contextual analysis): Đặt các phát ngôn và chỉ đạo thực tiễn của Hồ Chí Minh vào đúng bối cảnh cách mạng giải phóng dân tộc (1911 - 1945), kháng chiến kiến quốc (1945 - 1954) và xây dựng CNXH ở miền Bắc (1954 - 1969).
3. Tam giác đạc nghiên cứu (Triangulation):
   • Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu trước tác kinh điển của Hồ Chí Minh với văn kiện chỉ đạo của Đảng và các công trình nghiên cứu của các học giả chuyên ngành triết học, văn hóa học, sử học.
   • Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp Lôgíc và Lịch sử, Phân tích và Tổng hợp, So sánh và Đối chiếu, Thống kê xã hội học.
   • Tam giác đạc lý thuyết (Theoretical Triangulation): So chiếu giữa lý luận Mác - Lênin, tư tưởng truyền thống Á Đông và giá trị học hiện đại.
4. Đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability): Độ giá trị nội tại (Internal Validity) được đảm bảo thông qua việc chứng minh tính nhất quán logic trong tư duy Hồ Chí Minh từ mục tiêu độc lập dân tộc đến giải phóng triệt để con người; Độ giá trị bên ngoài (External Validity) được kiểm chứng qua việc soi chiếu các luận điểm vào thực tiễn biến đổi xã hội 20 năm Đổi mới.

Data và phân tích

Luận án sử dụng kỹ thuật phân tích diễn ngôn chính sách (Policy Discourse Analysis) và tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ các cuộc điều tra quy mô lớn trong chương trình nghiên cứu cấp Nhà nước KX.04/11-15.

Quy trình kiểm chứng tính vững chắc (Robustness Check) được thực hiện bằng cách đối chiếu chéo giữa các văn bản lý luận của Hồ Chí Minh ở các thời kỳ khác nhau với thực tiễn chuyển đổi giá trị thực tế của các nhóm xã hội: thanh niên, cán bộ công chức, doanh nhân, nông dân và công nhân trong thời kỳ hội nhập WTO và CMCN 4.0.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Khái niệm "giá trị" trong di sản Hồ Chí Minh mang tính đa tầng, thực tiễn và sâu sắc. Luận án phát hiện Hồ Chí Minh dù không viết chuyên khảo lý thuyết trừu tượng về Giá trị học, nhưng đã sử dụng thuật ngữ "giá trị" một cách sáng tạo trong 4 chiều kích: (1) Đánh giá so sánh tương quan thực lực chính trị - quân sự; (2) Khẳng định tính chân lý và giá trị pháp lý quốc tế; (3) Tôn vinh các giá trị tinh thần đạo đức cao quý; (4) Khẳng định phẩm giá và quyền bất khả xâm phạm của sinh mệnh con người. Hồ Chí Minh đã hai lần trực tiếp nhấn mạnh "giá trị con người" trong các văn kiện ngoại giao quốc tế: Điện gửi nhân dân thế giới khẳng định thế giới mới phải "dựa trên phẩm cách và giá trị con người" [Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4, tr. 152], và trong bài Tội ác Mỹ tàn bạo hơn Hítle, Người đặt câu hỏi đanh thép: "Làm sao có thể tính được giá trị của sinh mạng một con người?" [Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 15, tr. 182].

Phát hiện 2: Mô hình 5 giá trị cốt lõi cấu thành bản sắc con người Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu chứng minh 5 giá trị tiêu biểu nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh bao gồm:

1. Yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc: Nâng tầm từ lòng yêu nước truyền thống thành "chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa", gắn độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội.
2. Đoàn kết: Chuyển hóa từ tinh thần tương trợ làng xã thành chiến lược đại đoàn kết toàn dân tộc kết hợp đoàn kết quốc tế vô sản.
3. Nhân ái: Phát triển từ tình thương người "lá lành đùm lá rách" thành chủ nghĩa nhân đạo cộng sản mang bản sắc Việt Nam, hướng tới giải phóng triệt để con người cần lao. Người khẳng định: "Nhân là thật thà yêu thương, hết lòng giúp đỡ đồng chí và đồng bào… sẵn lòng chịu cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau thiên hạ… không ham giàu sang, không e cực khổ, không sợ oai quyền" [Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 5, tr. 291].
4. Trung thực, trách nhiệm: Thể hiện ở đức tính "cần kiệm liêm chính, chí công vô tư", lời nói đi đôi với việc làm, dám nghĩ dám làm, trung với nước hiếu với dân.
5. Cần cù, sáng tạo: Biến đức tính chịu thương chịu khó trong sản xuất nông nghiệp thành tác phong công nghiệp, hăng say lao động với năng suất cao, cải tiến kỹ thuật vì mục tiêu xây dựng đất nước.

Phát hiện 3: Quy luật vận động và phương pháp luận "kế thừa biện chứng" trong biến đổi văn hóa. Hồ Chí Minh đưa ra nguyên tắc phát triển giá trị văn hóa vô cùng độc đáo, vượt trước thời đại: "Đời sống mới không phải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới. Cái gì cũ mà xấu, thì phải bỏ. Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý. Cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm… Cái gì mới mà hay, thì ta phải làm" [Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 5, tr. 112-113]. Xây dựng con người mới không thể dùng vũ lực trấn áp tàn dư cũ mà "phải cải tạo nó một cách rất cẩn thận, rất chịu khó, rất lâu dài" [Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 9, tr. 286].

Phát hiện 4: Cơ chế "Nêu gương" và "Chiến lược trồng người" là động lực then chốt để thể chế hóa giá trị. Hồ Chí Minh chỉ rõ đặc điểm tâm lý văn hóa phương Đông: "đều giàu tình cảm, và đối với họ một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền" [Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 1, tr. 284]. Trong bản Di chúc lịch sử, Người căn dặn việc hệ trọng bậc nhất sau chiến tranh: "đầu tiên là công việc đối với con người" [Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 15, tr. 616].

Phát hiện 5: Chỉ rõ thực trạng xung đột giá trị và sự suy thoái đạo đức trong 20 năm đổi mới (1998 - 2018). Dưới tác động của mặt trái kinh tế thị trường, các biểu hiện "phi giá trị" như chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, tham nhũng, chạy theo đồng tiền, lối sống thực dụng, suy thoái tư tưởng chính trị và đạo đức lối sống trong một bộ phận cán bộ, đảng viên và nhân dân đã làm tổn hại nghiêm trọng niềm tin xã hội, đặt ra yêu cầu cấp bách phải chỉnh đốn và phát triển hệ giá trị chuẩn mực.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết (Theoretical Advances): Bổ sung và hoàn thiện hệ thống lý luận của chuyên ngành Hồ Chí Minh học; cung cấp luận cứ khoa học khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống mở, có khả năng giải quyết các mâu thuẫn xã hội đương đại.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Xác lập khung phân tích giá trị học đa chiều, kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghiên cứu văn bản học kinh điển với khảo sát thực tiễn xã hội học và phân tích chính sách công.
• Ứng dụng thực tiễn và kiến nghị chính sách (Practical & Policy Recommendations):
  1. Thể chế hóa hệ giá trị: Chuyển hóa 5 giá trị cốt lõi thành các quy tắc pháp lý, quy chế công vụ, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và tiêu chí đánh giá cán bộ.
  2. Đổi mới căn bản giáo dục: Tích hợp giáo dục chuẩn mực đạo đức, lý tưởng sống Hồ Chí Minh vào hệ thống giáo dục quốc dân từ mầm non đến đại học theo hướng "học đi đôi với hành".
  3. Phát huy vai trò nêu gương: Thực hiện nghiêm túc quy định nêu gương của cán bộ, đảng viên, người đứng đầu theo phương châm "chức vụ càng cao càng phải gương mẫu".
  4. Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh: Kết hợp chặt chẽ giữa môi trường gia đình, nhà trường và xã hội để tạo "kháng thể văn hóa" chống lại sự xâm lăng của các trào lưu phi văn hóa độc hại.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn phương pháp: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp, văn bản học và tổng hợp số liệu lịch sử; chưa có điều kiện triển khai một cuộc điều tra khảo sát xã hội học định lượng diện rộng độc lập với bộ câu hỏi chuẩn hóa riêng biệt do giới hạn nguồn lực của một luận án cá nhân.
2. Giới hạn phạm vi giá trị: Luận án tập trung sâu vào 5 giá trị đạo đức - chính trị cốt lõi, chưa thể bao quát toàn bộ các giá trị thẩm mỹ, giá trị sinh thái hay giá trị kinh tế chuyên biệt.
3. Giới hạn bối cảnh: Khảo sát thực tiễn kết thúc ở mốc năm 2018, chưa phản ánh đầy đủ những biến động giá trị phức tạp nảy sinh từ đại dịch toàn cầu (COVID-19) và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI, Generative AI) sau năm 2020.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng Bộ chỉ số đo lường Hệ giá trị Con người Việt Nam (Vietnam Human Values Index - VHVI) ứng dụng thang đo định lượng đa biến.
• Nghiên cứu sự chuyển đổi định hướng giá trị của thế hệ Gen Z và Gen Alpha trong kỷ nguyên số, không gian mạng xã hội và siêu dữ liệu (Metaverse).
• Nghiên cứu so sánh liên văn hóa (Cross-cultural studies) về hệ giá trị con người giữa Việt Nam và các quốc gia trong khối ASEAN, Đông Á có cùng nền tảng văn hóa đồng quy.
• Nghiên cứu cơ chế tác động của chuyển đổi số và kinh tế tri thức đến đức tính "cần cù, sáng tạo" của người lao động Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án trở thành tài liệu tham khảo chuyên khảo chuẩn mực cho các viện nghiên cứu, trường đại học, đặc biệt là Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và hệ thống các trường chính trị toàn quốc trong giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh, Văn hóa học, Xã hội học văn hóa.
• Tác động thể chế và chính sách (Policy Influence): Cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc xây dựng, hoàn thiện và triển khai "Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới" theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng.
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Góp phần định hướng dư luận xã hội, chấn hưng đạo đức công dân, củng cố niềm tin của nhân dân vào con đường phát triển đất nước, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
• Ý nghĩa quốc tế (International Relevance): Giới thiệu với giới học giả quốc tế mô hình phát triển con người đặc sắc của Việt Nam - mô hình dung hợp hài hòa giữa chủ nghĩa Mác, giá trị dân tộc truyền thống và các chuẩn mực tiến bộ của nhân loại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lý luận Chính trị: Tiếp cận hệ thống tư liệu kinh điển được xử lý chuẩn xác, phương pháp luận nghiên cứu Hồ Chí Minh học liên ngành và các khoảng trống học thuật mới để phát triển đề tài.
• Các nhà hoạch định chiến lược và Lãnh đạo quản lý: Nắm bắt các luận cứ khoa học để xây dựng chính sách văn hóa, chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và quy chế văn hóa công sở.
• Ngành Giáo dục và Đào tạo: Ứng dụng mô hình nhân cách toàn diện để thiết kế chương trình giáo dục công dân, giáo dục đạo đức và kỹ năng sống cho học sinh, sinh viên.
• Doanh nghiệp và Tổ chức R&D: Vận dụng giá trị "Trung thực, trách nhiệm" và "Cần cù, sáng tạo" để xây dựng văn hóa doanh nghiệp, nâng cao đạo đức kinh doanh và năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mô hình hóa tư tưởng Hồ Chí Minh thành một Hệ giá trị con người Việt Nam hoàn chỉnh gồm 5 trụ cột tương hỗ, giải mã cấu trúc giá trị từ góc độ bản thể luận và nhận thức luận mác-xít. Luận án đã mở rộng Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội và bản chất con người của Karl Marx bằng cách chỉ ra cơ chế chuyển hóa giá trị truyền thống của một nước phương Đông thuộc địa nửa phong kiến tiến thẳng lên xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa mà không cần trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa thuần túy.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện ra sao khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Khác với các công trình trước đây của Nguyễn Hồng Phong (1963) hay Ngô Đức Thịnh (2001) chủ yếu tiếp cận theo phương pháp mô tả dân tộc học/sử học, hoặc các nghiên cứu triết học thuần túy diễn giải kinh viện, luận án đã kết hợp phương pháp Phân tích văn bản học lịch sử tư tưởng với Khung phân tích chính sách và biến đổi xã hội học. Luận án thực hiện tam giác đạc tư liệu giữa trước tác Hồ Chí Minh, Văn kiện Đảng và các bộ dữ liệu điều tra thực chứng cấp Nhà nước (như Đề tài KX.15/11-15), tạo nên chuỗi bằng chứng khoa học có tính xác thực cao.

3. Phát hiện bất ngờ hoặc phản trực giác nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Phát hiện phản trực giác là: Quá trình kinh tế thị trường phát triển không tự động xóa bỏ các giá trị truyền thống, mà ngược lại, chính trong khủng hoảng thang giá trị, nhu cầu tìm về các giá trị cội nguồn (như lòng nhân ái, tình nghĩa cộng đồng, lòng tự tôn dân tộc) lại bùng phát mạnh mẽ nhất như một cơ chế tự vệ văn hóa. Tuy nhiên, nếu thiếu sự định hướng của hệ tư tưởng tiên tiến và sự can thiệp của thể chế pháp luật, tinh thần cộng đồng truyền thống rất dễ bị biến dạng thành tâm lý cục bộ bè phái, và lòng tự hào dân tộc dễ chuyển hóa thành chủ nghĩa dân tộc vị kỷ hẹp hòi.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) cho các nghiên cứu tiếp theo không? Trả lời: Luận án đã xác lập rõ ràng quy trình 4 bước nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giá trị học: (1) Thu thập và giải mã từ khóa văn bản học kinh điển; (2) Phân tích ngữ cảnh lịch sử phát sinh; (3) Đối chiếu thực tiễn chuyển đổi giá trị xã hội 1998 - 2018; (4) Khái quát hóa thành khung giải pháp thể chế. Quy trình này hoàn toàn có thể tái lập để nghiên cứu hệ giá trị gia đình, hệ giá trị văn hóa hoặc hệ giá trị của từng giai tầng xã hội cụ thể (như công nhân, trí thức, thanh niên).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Chương trình 10 năm tới định hướng: Xây dựng hệ thống tiêu chí định lượng đo lường mức độ chuẩn hóa giá trị con người Việt Nam; Khảo sát tác động của Trí tuệ nhân tạo (AI), Tự động hóa và Mạng xã hội đối với nhân cách và phẩm giá con người; Thể chế hóa các chuẩn mực đạo đức Hồ Chí Minh vào bộ quy tắc ứng xử quốc gia trong kỷ nguyên số hóa toàn cầu.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận, tiền đề tư tưởng và thực tiễn hình thành Tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị của con người Việt Nam như một chỉnh thể khoa học, cách mạng và nhân văn sâu sắc.
2. Xác lập cấu trúc mô hình 5 giá trị cốt lõi tiêu biểu nhất của con người Việt Nam: Yêu nước, tự tôn dân tộc - Đoàn kết - Nhân ái - Trung thực, trách nhiệm - Cần cù, sáng tạo, làm chuẩn mực định hướng hành vi cho mọi tầng lớp nhân dân.
3. Đánh giá toàn diện thực trạng 20 năm phát triển hệ giá trị (1998 - 2018), nhận diện chính xác nguyên nhân của sự biến đổi thang giá trị, xung đột văn hóa và sự suy thoái đạo đức dưới tác động phức tạp của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa.
4. Đề xuất hệ thống 4 nhóm quan điểm mang tính nguyên tắc và 5 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao, gắn kết chặt chẽ giữa giáo dục, nêu gương, hoàn thiện thể chế kinh tế - pháp luật và kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh.
5. Mở ra bước chuyển paradigm quan trọng trong nghiên cứu Hồ Chí Minh học: chuyển dịch từ nghiên cứu tiểu sử, đạo đức thuần túy sang tiếp cận Giá trị học mác-xít ứng dụng, mở đường cho các hướng nghiên cứu liên ngành về chuyển đổi văn hóa trong kỷ nguyên số.
6. Khẳng định giá trị trường tồn và sức sống vĩ đại của Di sản Hồ Chí Minh: việc phát triển hệ giá trị con người chính là chìa khóa then chốt để khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, đưa dân tộc Việt Nam vững bước tiến cùng thời đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho công cuộc đổi mới với việc xác nhận các giá trị như: Chuyển nền kinh tế kế hoạch hóa bao cấp sang nền kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa; mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa; thi hành chính sách mở cửa. Từ ba giá trị cơ bản này đã tạo ra nhiều giá trị dẫn xuất, làm thay đổi hệ giá trị xã hội cũng như định hướng giá trị cho con người Việt Nam. Tác giả cho rằng “để chuyển từ một hệ giá trị này sang một hệ giá trị khác của một cộng đồng thường là một quá trình không giản đơn và diễn ra trong một thời gian dài. Vì vậy, cần hình thành hệ giá trị quá độ, nhằm đảm bảo sự phát triển cân bằng, ổn định và bền vững của xã hội” [164, tr.

Bàn về giáo dục, định hướng giá trị cho con người Việt Nam có khá nhiều bài viết. Đáng lưu ý là bài viết của tác giả Phạm Đỗ Nhật Tiến, Giáo dục nhân cách con người Việt Nam nhìn từ góc độ văn hóa [154] đã chỉ rõ nhân cách con người hình thành phụ thuộc vào ba môi trường văn hóa quan trọng: văn hóa học đường, văn hóa gia đình và văn hóa xã hội. Theo tác giả, nếu các chuẩn mực giá trị tạo nên văn hóa nhà trường không được xây dựng và phát triển một cách có ý thức thì mặt tiêu cực sẽ có chiều hướng lấn át mặt tích cực, mà kết quả cuối cùng là chất lượng dạy và học không đảm bảo; văn hóa gia đình có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách đứa trẻ. Thiếu văn hóa gia đình, đứa trẻ sẽ rơi vào trạng thái mất đi 16 những liên kết tình cảm với gia đình và cộng đồng.

Văn hóa xã hội tích cực hay tiêu cực sẽ tác động trở lại với văn hóa gia đình và văn hóa nhà trường. Hướng vào đối tượng cụ thể trong xã hội là thế hệ trẻ, tác giả Trần Viết Lưu trong bài viết Giáo dục giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ [82] cho rằng, giá trị truyền thống có vai trò quan trọng góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của quốc gia. Tác giả chỉ ra nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt giá trị truyền thống trong thế hệ trẻ là do: Ảnh hưởng của mặt trái nền kinh tế thị trường đã khiến cho đời sống xã hội ngày càng nảy sinh nhiều hiện tượng phi đạo đức; sự lạc hậu về chương trình và phương pháp giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức công dân trong hệ thống giáo dục quốc dân; một số bộ phận thế hệ trẻ không chịu tu dưỡng rèn luyện, sa ngã trước những cám dỗ vật chất và thị hiếu tầm thường. Tác giả nêu lên định hướng giáo dục giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ, trong đó nêu lên những yêu cầu cần đạt được và một số giải pháp chủ yếu trong giáo dục giá trị cho thế hệ trẻ.

Tác giả Nguyễn Văn Công và Lê Phạm Phương Lan, trong bài viết Định hướng giá trị đạo đức cách mạng - giữ vững nền tảng nhân cách của thanh niên trong giai đoạn hiện nay [22] cho rằng, xu hướng chung của thanh niên Việt Nam hiện nay là không ngừng tu dưỡng đạo đức, lối sống, nỗ lực vươn lên trong học tập và rèn luyện… Bên cạnh đó vẫn còn một bộ phận không nhỏ có biểu hiện phẩm chất đạo đức, lý tưởng cách mạng và niềm tin đang bị suy giảm; sống thiếu trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội; sự lệch lạc trong nhận thức về giá trị và định hướng giá trị. Những công trình nghiên cứu, bài viết trên đây đã cung cấp cho tác giả cơ sở lý thuyết về giá trị học, giúp tác giả hiểu rõ hơn các khái niệm công cụ có liên quan như: “giá trị”, “hệ giá trị”, “thang giá trị” “thước đo giá trị” “định hướng giá trị”; về cách tiếp cận vấn đề giá trị của con người nói chung, người Việt Nam nói riêng; về những giá trị phổ quát và giá trị đặc thù của mỗi quốc gia dân tộc, trong đó có giá trị tiêu biểu, cốt lõi của dân tộc Việt Nam như: yêu nước, đoàn kết, nhân ái, cần cù, sáng tạo. Các công trình trên đây đã 17 giúp tác giả có cái nhìn tổng quát về sự tác động của toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và kinh tế thị trường đến sự vận động, biến đổi những giá trị truyền thống của con người Việt Nam theo cả hai xu hướng tích cực lẫn tiêu cực; nêu lên định hướng và những giải pháp cơ bản nhằm phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam trong bối cảnh mới hiện nay. Đây là nguồn tư liệu quý báu để tác giả có thể vận dụng vào việc giải quyết những vấn đề đặt ra ở trong luận án này.

NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ PHÁT TRIỂN GIÁ TRỊ CỦA CON NGƯỜI VIỆT NAM Vấn đề con người, xây dựng, phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam trong tư tưởng Hồ Chí Minh đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước, các nhà khoa học ở trong và ngoài nước. Tiêu biểu có Thủ tướng Phạm Văn Đồng với cuốn Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên con đường dân giàu, nước mạnh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 1994 [41]. Trong cuốn sách, tác giả phân tích, luận giải con người Việt Nam trong lịch sử Việt Nam với những phẩm chất tốt đẹp như: kiên cường, bất khuất, thông minh, sáng tạo, coi trọng đạo đức làm người, cần cù nhẫn nại trong lao động, tương trợ nhân ái trong đời sống, khoan dung độ lượng trong quan hệ xã hội, linh hoạt trong phong cách ứng xử, quý trọng ý thức cộng đồng. Từ đó, tác giả đề cập vấn đề Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên con đường dân giàu, nước mạnh, trong đó khẳng định người làm chủ sự nghiệp dân giàu, nước mạnh là quần chúng nhân dân.

Con người phải được thực hiện các quyền con người, quyền công dân trên các phương diện: dân sinh, dân trí và dân chủ. Khẳng định rõ vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước bảo đảm các quyền con người, quyền công dân. Đồng tác giả Phạm Minh Hạc, Nguyễn Khoa Điềm trong cuốn Về phát triển văn hóa và xây dựng con người thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa [50] đã phân tích những nội dung cơ bản về: Đường lối giáo dục, phát triển toàn diện con người; mô hình nhân cách con người Việt Nam có khả năng 18 thích ứng với thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đó là: Con người có lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc, có khả năng tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; có ý chí kiên cường, có hoài bão lớn lao…; có lòng nhân ái, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân; có tư duy sáng tạo và óc khoa học; có kỹ năng thực hành giỏi, tay nghề cao; có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức và kỷ luật, tinh thần trách nhiệm cao; tôn trọng và hợp tác được với người khác; có sức khỏe, có khả năng tự hoàn thiện không ngừng, năng động và thích ứng; ý thức bảo vệ môi sinh, biết yêu cái đẹp [50, tr. Các tác giả nêu lên những định hướng chiến lược xây dựng đạo đức con người Việt Nam; định hướng chiến lược phát triển trí tuệ con người Việt Nam; định hướng chiến lược phát triển thể chất con người Việt Nam; định hướng chiến lược phát triển thẩm mỹ đối với thế hệ trẻ Việt Nam.

Phân tích vấn đề xây dựng lối sống, đạo đức và chuẩn mực giá trị xã hội mới trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; đề xuất phương hướng, nhiệm vụ và các giải pháp về thể chế, xã hội, giáo dục, đầu tư để xây dựng lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội mới trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Các tác giả tập trung phân tích thực trạng đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống của thanh niên hiện nay, trên cơ sở đó đề xuất 6 giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, lý tưởng chính trị, lối sống cho thế hệ trẻ, đó là: Tổ chức lãnh đạo, chỉ đạo thống nhất công tác giáo dục đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống cho thế hệ trẻ; thống nhất mục tiêu, nội dung giáo dục đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống cho thanh niên học sinh, sinh viên; đổi mới nội dung, phương pháp dạy các môn khoa học xã hội và nhân văn, đổi mới hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp; xây dựng môi trường lành mạnh để giáo dục đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống cho thanh niên học sinh, sinh viên; 19 đổi mới đầu tư và những điều kiện cho các hoạt động giáo dục đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống cho học sinh, sinh viên. Cũng với cách tiếp cận trên, trong cuốn Về phát triển văn hóa và xây dựng con người thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa [42], Nguyễn Khoa Điềm và Phan Hữu Dật nêu lên những định hướng xây dựng, phát triển con người Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; những phương pháp đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống nhằm phát triển văn hóa, con người Việt Nam phù hợp với thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; đồng thời, đề xuất 5 kiến nghị đó là: 1) Mục tiêu đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống là xây dựng con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.