CHƯƠNG 1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam 1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội 1. Quan niệm của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội Thứ nhất, khái niệm của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội: Hồ Chí Minh không định nghĩa về chủ nghĩa xã hội. Với cách diễn đạt dung dị, dễ hiểu, dễ nhớ, khái niệm “chủ nghĩa xã hội” được Người tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau bằng cách chỉ ra đặc trưng ở lĩnh vực nào đó (như kinh tế, chính trị, văn hóa…) của chủ nghĩa xã hội.
Theo Người: “Nói một cách tóm tắt, mộc mạc, chủ nghĩa xã hội trước hết nhằm làm cho nhân dân lao động thoát nạn bần cùng, làm cho mọi người có công ăn việc làm, được ấm no và sống một đời hạnh phúc”. Xuất phát từ đặc điểm thực tiễn xã hội Việt Nam là một nước nông nghiệp lạc hậu, thuộc địa nửa phong kiến, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội bằng con đường cách mạng không ngừng: tiến hành cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng chế độ dân chủ nhân dân và tiến lên chủ nghĩa xã hội. Vận dụng những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin về chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đã có những phát triển sáng tạo về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Đề cập đến nội dung cơ bản, những mục tiêu lâu dài của chủ nghĩa xã hội của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Hồ Chí Minh đã chỉ ra rằng xây dựng chủ nghĩa xã hội là thay đổi cả xã hội, thay đổi cả thiên nhiên, làm cho xã hội không còn người bóc lột người, không còn đói rét mọi người đều được ấm no và hạnh phúc.
Chủ nghĩa xã hội là không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân trước hết là nhân dân lao động. Chỗ khác Người khẳng định rằng chủ nghĩa xã hội là làm sao cho dân giàu nước mạnh, chủ nghĩa xã hội là làm sao cho nhân 5 lOMoARcPSD|17917457 dân đủ ăn đủ mặc, ngày càng sung sướng, ai nấy được đi học, ốm đau có thuốc, già không lao động được thì nghỉ, những phong tục tập quán không tốt dần dần được xóa bỏ. Người khẳng định rằng chủ nghĩa xã hội là mọi người dân được áo ấm cơm no nhà ở tử tế, được học hành có thể thấy rằng những mục tiêu của chủ nghĩa xã hội, cách quan niệm về chủ nghĩa xã hội của Người có thể nói là rất dễ hiểu, rất giản dị. Thứ hai, bản chất của chủ nghĩa xã hội khác với xã hội khác: Hồ Chí Minh khẳng định mục đích của cách mạng Việt Nam là tiến đến chủ nghĩa xã hội, rồi đến chủ nghĩa cộng sản vì: Chủ nghĩa cộng sản có hai giai đoạn.
Giai đoạn thấp, tức là chủ nghĩa xã hội; giai đoạn cao, tức là chủ nghĩa cộng sản. Hai giai đoạn ấy giống nhau ở chỗ: Sức sản xuất đã phát triển cao; nền tảng kinh tế thì tư liệu sản xuất đều là của chung; không có giai cấp áp bức bóc lột. Hai giai đoạn ấy khác nhau ở chỗ: Chủ nghĩa xã hội vẫn còn chút ít vết tích xã hội cũ. Xã hội cộng sản thì hoàn toàn không còn vết tích xã hội cũ”.
Hồ Chí Minh viết: “Trong xã hội có giai cấp bóc lột thống trị, chỉ có lợi ích cá nhân của một số rất ít người thuộc giai cấp thống trị là được thỏa mãn, còn lợi ích cá nhân của quần chúng lao động thì bị giày xéo. Trái lại, trong chế độ xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa là chế độ do nhân dân lao động làm chủ, thì mỗi người là một bộ phận của tập thể, giữ một vị trí nhất định và đóng góp một phần công lao trong xã hội. Cho nên lợi ích cá nhân là nằm trong lợi ích của tập thể, là một bộ phận của lợi ích tập thể. Lợi ích chung của tập thể được bảo đảm thì lợi ích riêng của cá nhân mới có điều kiện được thỏa mãn”.
Theo Hồ Chí Minh khẳng định chúng ta phải xây dựng một xã hội hoàn toàn mới trong lịch sử dân tộc ta. Người nhận rõ đặc điểm nước ta là một nước kinh tế còn lạc hậu, sản xuất nhỏ là chủ yếu nên theo Người, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam không thể làm mau được mà phải làm dần dần. Đấy là một mong muốn đúng nhưng không được nóng vội, chủ quan, đốt cháy giai đoạn. Nó là một quá trình lâu dài, khó khăn, phức tạp trải qua nhiều giai đoạn, 6 lOMoARcPSD|17917457 nhiều thời kỳ, nhiều nấc thang khác nhau mới có thể đạt tới đích cuối cùng đó là chủ nghĩa cộng sản.
Hồ Chí Minh đã đề ra mục tiêu trước mắt của chủ nghĩa xã hội một cách thiết thực, cụ thể đáp ứng yêu cầu nguyện vọng của nhân dân. Sự bình đẳng trong chủ nghĩa xã hội, một xã hội mà mang lại lợi ích giải phóng cho tuyệt đại đa số nó khác với những xã hội có đối kháng giai cấp trước đó rồi. Như vậy, theo Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội là xã hội ở giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản. Mặc dù còn tồn đọng tàn dư của xã hội cũ nhưng xã hội xã hội chủ nghĩa không còn áp bức, bóc lột, xã hội do nhân dân lao động làm chủ, trong đó con người sống ấm no, tự do, hạnh phúc, quyền lợi của cá nhân và tập thể vừa thống nhất, vừa gắn bó chặt chẽ với nhau.
Khi đưa ra quan niệm về chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đứng trên quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, từ lập trường yêu nước và khát vọng giải phóng dân tộc, từ phương diện đạo đức, từ truyền thống lịch sử, văn hóa Việt Nam và đặc biệt là trên cơ sở tổng kết thực tiễn Việt Nam mà Người đưa ra quan niệm của mình về chủ nghĩa xã hội. Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau, nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng có thể hiểu chung nhất theo quan điểm của Người: Chủ nghĩa xã hội là một xã hội hướng đến mục tiêu nhân dân lao động thoát nạn bần cùng, được tự do, dân giàu, nước mạnh; chủ nghĩa xã hội là chế độ do nhân dân lao động làm chủ, con người được giải phóng. Người khẳng định chủ nghĩa xã hội nghĩa là tất cả mọi người các dân tộc ngày càng ấm no con cháu chúng ta ngày càng sung sướng, chủ nghĩa xã hội là nhằm nâng cao đời sống vật chất và văn hóa xã hội của nhân dân và do nhân dân tự xây dựng lấy. Tiến lên chủ nghĩa xã hội là một yếu tố tất yếu khách quan Hồ Chí Minh vận dụng học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội của C.
Mác để khẳng định tiến lên chủ nghĩa xã hội là một quá trình tất yếu, tuân theo những quy luật khách quan, trước hết là những quy luật trong sản xuất vật chất. Học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội của C. Mác khẳng định rằng sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên. Theo 7 lOMoARcPSD|17917457 quyết quá trình này sự sụp đổ của giai cấp tư sản và sự thắng lợi của giai cấp vô sản đều là tất yếu như nhau.
Điều đó đã được khẳng định trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản xuất bản 2/ 1848 của Mác Ăngghen. Vận dụng học thuyết đó để nghiên cứu tiến trình lịch sử, Hồ Chí Minh cho rằng cách sản xuất, sức sản xuất phát triển và biến đổi mãi do đó mà tư tưởng của con người chế độ xã hội cũng phát triển và biến đổi. Chế độ xã hội cũng phát triển từ cộng sản nguyên Thủy đến chiếm hữu nô lệ, đến chế độ phong kiến, đến chế độ tư bản chủ nghĩa và ngày nay gần một nửa loài người đang tiến lên chế độ xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Ngay từ năm 1953 Hồ Chí Minh đã nhận thấy: Tùy hoàn cảnh, mà các dân tộc phát triển theo con đường khác nhau.
Có nước thì đi thẳng lên chủ nghĩa xã hội như Liên Xô. Có nước thì phải qua chế độ dân chủ mới, rồi tiến lên chủ nghĩa xã hội như các nước Đông Âu, Trung Quốc. Với Việt Nam, Hồ Chí Minh luôn luôn đứng trên nguyên tắc của lịch sử để nhận thức và đưa ra những cách hiểu khác nhau về quá trình tiến lên chủ nghĩa xã hội, về các hình thức quá độ lên Chủ nghĩa xã hội. Cần phải đứng trên nguyên tắc lịch sử cụ thể để nhìn nhận phân tích vấn đề.
Lịch sử xã hội loài người phát triển qua các chế trong xã hội nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa rồi tiến lên chủ nghĩa xã hội. Quá trình này không bắt buộc đối với tất cả các nước mà có thể diễn ra theo các hình thức khác nhau. Các hình thức quá độ mà các nước lựa chọn phải căn cứ vào lý luận nhưng quan trọng hơn là phải căn cứ vào thực tiễn và điều kiện hoàn cảnh của chính quốc gia dân tộc đó. Tiến lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam vừa là tất yếu của lịch sử, vừa đáp ứng khát vọng của những lực lượng tiến bộ xã hội trong của trình đấu tranh tự giải phóng mình.
Người khẳng định: “Chỉ có chủ nghĩa xã hội mới là nguồn gốc của tự do, bình đẳng, bác ái, xóa bỏ những bức tường dài ngăn cản con người đoàn kết, yêu thương nhau”. Con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của nhân loại nói chung, của Việt Nam nói riêng vừa là một tất yếu của lịch sử, vừa đáp ứng 8 lOMoARcPSD|17917457 được khát vọng của những lực lượng tiến bộ xã hội trong quá trình đấu tranh tự giải phóng mình. Một số đặc trưng cơ bản của xã hội chủ nghĩa - Về chính trị, xã hội chủ nghĩa là xã hội do nhân dân làm chủ + Xã hội xã hội chủ nghĩa trước hết là xã hội do nhân dân làm chủ, dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản trên nền tảng liên minh công – nông. Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, địa vị cao nhất là nhân dân.
Nhà nước là của dân, do dân và vì dân. Mọi quyền lợi, quyền lực, quyền hạn thuộc về nhân dân và mọi hoạt động xây dựng, bảo vệ đất nước, bảo vệ chế độ xã hội cũng thuộc về nhân dân.