Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. CÁC TÀI LIỆU, CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI 1. Các nghiên cứu liên quan đến văn hóa chính trị Văn hóa chính trị với tính cách là những giá trị của chính trị gắn liền với vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước để bảo đảm cho sự ổn định và phát triển của xã hội. Do đó, VHCT ra đời từ rất sớm cả ở phương Đông và phương Tây, gắn liền với sự ra đời của giai cấp và nhà nước.
Thực tế cho thấy, những quy định về các mối quan hệ và cách ứng xử giữa con người với chế độ chính trị mà họ đang sống đã được các nhà tư tưởng chính trị cổ đại như Khổng Tử, Lão Tử, Hàn Phi Tử, Plato, Aristotle… đề cập đến, và ngày nay những tư tưởng đó vẫn đang là đối tượng nghiên cứu của khoa học chính trị ở nhiều nước trên thế giới. Mặc dù không trực tiếp bàn về VHCT nhưng hai tác giả nổi tiếng được coi là cha đẻ của tư tưởng nhà nước pháp quyền ở phương Tây là Montesquieu (1689 - 1775) với tác phẩm Tinh thần pháp luật và Rousseau (1712 – 1778) với tác phẩm Bàn về khế ước xã hội là những nghiên cứu có ảnh hưởng lớn đến các nghiên cứu chính trị nói chung, VHCT nói riêng của các nhà khoa học chính trị trên thế giới. Kế thừa tri thức chính trị của các nhà tư tưởng đi trước, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã luận giải một cách khoa học và cách mạng về tính tất yếu khách quan của chính trị trong khi xã hội còn giai cấp và đấu tranh giai cấp; về vai trò của chính trị trong đời sống xã hội; về mối quan hệ giữa cá nhân, cộng đồng với chính trị; về quy luật vận động phát triển của hình thái kinh tế - xã hội kéo theo sự phát triển của chính trị và đòi hỏi sự ứng xử của con người với sự phát triển đó. Mặc dù chưa đi sâu nghiên cứu nhằm đưa ra một định nghĩa đầy đủ về VHCT nhưng toàn bộ tư tưởng và hành động chính trị của C.Lênin là một phần quan trọng trong tinh hoa VHCT của nhân loại.
Vì vậy, tư tưởng và hành động chính trị của các nhà kinh điển Mác - Lênin là nền tảng tư tưởng, định hướng lập trường giai cấp và phương hướng cho các nghiên cứu về chính trị và VHCT. 11 Mặc dù vấn đề chính trị nói chung, VHCT nói riêng ra đời rất sớm, nhưng trong một thời gian dài, nó chỉ được nghiên cứu với tính cách là một bộ phận hợp thành của triết học hay các môn khoa học xã hội khác. Từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, chính trị học với tính cách là một khoa học độc lập, chuyên nghiên cứu về chính trị mới thực sự ra đời ở phương Tây và ngay khi ra đời, VHCT đã là một đối tượng nghiên cứu có vị trí quan trọng của ngành khoa học xã hội này. Các công trình nghiên cứu tiêu biểu của các học giả nước ngoài có liên quan trực tiếp đến VHCT như: Cuốn The Civic Culture - Political Attitudes and Democracy in Five Nations (Văn hoá công dân - Những thái độ chính trị và nền dân chủ ở năm quốc gia) của Almond G.
Cuốn Modern Politics (Chính trị hiện đại) của Row E [120]. Cuốn Modern Politics and Government (Chính trị hiện đại và Chính phủ hiện đại) của Ball A. Cuốn Democracy in America (Dân chủ ở Mĩ) của Tocqueville A [122]. Cuốn Political Culture (văn hóa chính trị) của Walter A.
Trong các công trình nêu trên, đáng chú ý nhất là công trình nghiên cứu của Almond G. Đây là tác phẩm chuyên khảo của hai nhà chính trị học người Mỹ, đã đặt nền tảng đầu tiên cho các nghiên cứu văn hóa chính trị của thế giới hiện đại. Nghiên cứu này ra đời từ nhu cầu khái quát các đặc tính VHCT của một số nền dân chủ khác nhau ở phương Tây, để trên cơ sở đó chỉ ra những yếu tố quan trọng nhất bảo đảm sự ổn định chính trị của chế độ dân chủ, tự do. Công trình này dựa trên khuôn mẫu của một nghiên cứu chính trị học so sánh, nhưng ở đây VHCT được xác định là đối tượng nghiên cứu trung tâm.
Các tác giả đã đặt phạm trù VHCT trong phạm vi quốc gia, dân tộc để xem xét, trên cơ sở đó đưa ra định nghĩa, cách tiếp cận và tiêu chí phân loại. Mặc dù vậy, tác phẩm này chưa đề cập đến VHCT của cá nhân. Tuy nhiên, trong cuốn Political Culture, Walter A. Rosenbaum đã chia VHCT thành hai cấp độ cá nhân và tập thể: ở cấp độ cá nhân, VHCT tập trung ở khía cạnh tâm lý; và ở cấp độ tập thể, VHCT tập trung vào sự định hướng chính trị của số đông.
Rosenbaum còn chia sự định hướng ấy thành ba loại: thứ nhất, định hướng về cấu trúc chính quyền, bao gồm hai khía cạnh: đối với thể chế và đối với các thành tựu của chính phủ; thứ hai, định hướng về 12 các yếu tố khác trong hệ thống chính trị như: bản sắc chính trị, sự tin tưởng trong lĩnh vực chính trị và luật lệ trong sinh hoạt chính trị; thứ ba, định hướng về các hoạt động chính trị của cá nhân bao gồm (thái độ và cách thức tham gia cũng như ý thức về tính hiệu quả của sự tham gia vào chính trị). Như vậy, cuốn sách đã đề cập đến VHCT cá nhân, nhưng mới chỉ tiếp cận những biểu hiện cụ thể của nó trong đời sống chính trị của cá nhân mà chưa làm rõ sự hình thành, vận động, phát triển và vai trò của nó với VHCT cộng đồng. Ngoài các công trình lớn trên đây, còn có các bài báo và tạp chí nghiên cứu về VHCT như: Bài “Comparative Political System” (Hệ thống chính trị so sánh) của Almond G [114]. Bài “Political Cutulre” (Văn hóa chính trị) của Pye L.
Bài “Choosing Preferences by Constructing Institutions: A cultural Theory of Preference Formation” (Lựa chọn sở thích bằng việc xây dựng các thể chế: một lý thuyết của hệ thống ưa thích), trong: American Political Science Review của Wildavsky, Aaron [124]. Bài “Political Culture and Public opinion” (Văn hóa chính trị và ý kiến cộng đồng), trong: Politics and the American future, Dilemmas of Democracy, của Harrigan J. Bài “Political Culture and Political Pyschology” (Văn hóa chính trị và tâm lý chính trị), trong Comparative politics: A global Introduction, của Sodaro M. Nhìn chung việc nghiên cứu VHCT ở nước ngoài, đặc biệt là ở châu Âu được bắt đầu sớm, nhưng theo Phạm Hồng Tung, tác giả cuốn sách Văn hóa chính trị và lịch sử dưới góc nhìn văn hóa chính trị: “trên lĩnh vực Việt Nam học, cho tới nay chưa xuất hiện nghiên cứu chuyên biệt nào của giới học giả phương Tây về văn hóa chính trị Việt Nam” [104, tr.
Mặt khác, mặc dù có rất nhiều tác phẩm viết về các chính trị gia nổi tiếng nhưng số các công trình nghiên cứu chuyên sâu về cá nhân, hay lãnh tụ chính trị cụ thể dưới góc độ tiếp cận VHCT vẫn còn hạn chế. Các nghiên cứu liên quan đến VHCT Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh là lãnh tụ chính trị của nhân dân Việt Nam, tuy nhiên quá trình hoạt động cách mạng của Người đã để lại nhiều dấu ấn sâu đậm trong lòng bạn bè quốc tế. Mặt khác, những giá trị nhân văn, nhân đạo trong tư tưởng và hành động 13 chính trị của Người đã vượt khỏi phạm vi quốc gia, mang tầm vóc quốc tế và nhân loại. Chính vì vậy, việc tìm hiểu, nghiên cứu về Người đã được các nhà chính trị, nhà khoa học nước ngoài với lập trường giai cấp khác nhau quan tâm sâu sắc ngay từ khi Người còn sống.
Đặc biệt, sau khi Hồ Chí Minh qua đời và được cộng đồng quốc tế vinh danh là anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa lớn của Việt Nam, các nghiên cứu, đánh giá của các chính trị gia, các học giả nước ngoài về Người càng trở nên phong phú. Cuốn sách viết về Hồ Chí Minh và xuất bản từ khi Người còn sống đó là cuốn Hồ Chí Minh của tác giả Jean Lacouture - một nhà báo, nhà sử học và nhà văn Pháp. Với 270 trang sách được cấu trúc thành 15 chương, cuốn sách đã khái quát khá đầy đủ về tiểu sử chính trị Hồ Chí Minh. Tác phẩm đã khắc họa chân dung của một vị lãnh tụ mà tác giả đánh giá là một trong những nhà Quốc tế Cộng sản lỗi lạc nhất trong mọi thời đại.
Một công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài được cho là đầy đủ nhất về Hồ Chí Minh, đó là cuốn Hồ Chí Minh - Một cuộc đời của tác giả người Mỹ William J. Cuốn sách đã được nhà xuất bản Hyperion, New York xuất bản năm 2000, và được Phòng Phiên dịch - Bộ ngoại giao Việt Nam dịch sang tiếng Việt năm 2001. Tác phẩm đã trình bày khá tỷ mỷ những tư tưởng và hoạt động thực tiễn chính trị của Hồ Chí Minh dưới góc độ tiếp cận sử học gắn liền với bối cảnh cụ thể. Mặc dù chưa được chính thức xuất bản tại Việt Nam, nhưng cuốn sách là tài liệu tham khảo rất bổ ích về cuộc đời, sự nghiệp chính trị của Hồ Chí Minh.
Cuốn sách Hồ Chí Minh Một biên niên sử, của Hellmut Kapfenberger [29], với kết cấu 25 chương và một biên niên sử về Hồ Chí Minh, tác giả đã làm nổi bật tầm vóc những giá trị và đóng góp vĩ đại không thể phủ nhận của Người không chỉ ở phạm vi quốc gia mà còn trên bình diện quốc tế. Mặc dù không tiếp cận dưới góc độ VHCT nhưng cuốn sách đã cho thấy, cuộc đời, nhân cách và tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân Việt Nam mà còn là nguồn cổ vũ, khích lệ to lớn đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng con người trên thế giới. 14 Cuốn sách của Nguyễn Đài Trang - một nhà nghiên cứu người Việt Nam đang sinh sống và làm việc tại Canađa có tiêu đề, Hồ Chí Minh - Nhân văn và phát triển, với 395 trang sách được kết cấu thành 7 chương, tác giả đã làm nổi bật lý tưởng và phương pháp chính trị Hồ Chí Minh. Mặc dù không đề cập trực tiếp đến VHCT của Người, nhưng cuốn sách là tài liệu bổ ích về nhân cách chính trị Hồ Chí Minh.
CÁC TÀI LIỆU, CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ vĩ đại của cách mạng Việt Nam, Người đã để lại cho Đảng và dân tộc ta một di sản vô cùng phong phú.