Luận án tiến sĩ triết học: Nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh 2017

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò người lao động trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam. Tìm hiểu quan điểm lý luận, thực trạng và giải pháp

• Tác giả: Lê Thị Chiên
• Người hướng dẫn: GS.TS. Nguyễn Hùng Hậu
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
• Đề tài: Nhân tố người lao động trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ triết học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại

Nhân tố người lao động là thành phần cốt lõi của lực lượng sản xuất. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, vai trò của người lao động ngày càng được nâng cao. Lực lượng sản xuất hiện đại bao gồm tư liệu lao động tiên tiến, đối tượng lao động mới và đặc biệt là đội ngũ lao động có trình độ. C.Mác đã khẳng định người lao động là yếu tố sáng tạo nhất trong lực lượng sản xuất. Họ vận hành máy móc, ứng dụng khoa học công nghệ và thúc đẩy quá trình sản xuất. Tại Việt Nam, nghiên cứu nhân tố người lao động mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Luận án tiến sĩ của Lê Thị Chiên đã phân tích toàn diện vấn đề này. Nghiên cứu chỉ ra rằng phát triển con người là then chốt cho sự phát triển lực lượng sản xuất hiện đại. Đội ngũ lao động cần đáp ứng yêu cầu về thể lực, trí lực và tâm lực. Quá trình đào tạo và bồi dưỡng nguồn nhân lực đóng vai trò quyết định.

1.1. Khái niệm lực lượng sản xuất hiện đại

Lực lượng sản xuất hiện đại là hệ thống bao gồm tư liệu lao động công nghệ cao, đối tượng lao động nhân tạo và người lao động có trình độ chuyên môn. Theo C.Mác, tư liệu lao động, đặc biệt là công cụ lao động, là tiêu chuẩn để đánh giá trình độ phát triển kinh tế xã hội. Ngày nay, máy móc tự động hóa cao, phương tiện giao thông hiện đại và công nghệ vật liệu tiên tiến là đặc trưng nổi bật. Khoa học công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Quá trình lưu thông hàng hóa được rút ngắn đáng kể nhờ hạ tầng giao thông phát triển.

1.2. Vai trò của người lao động trong sản xuất hiện đại

Người lao động giữ vị trí chủ thể trong lực lượng sản xuất. Họ là nhân tố sáng tạo, vận hành và cải tiến tư liệu lao động. Trong lực lượng sản xuất hiện đại, yêu cầu đối với người lao động ngày càng cao. Họ cần có trình độ chuyên môn kỹ thuật, khả năng thích ứng với công nghệ mới và tư duy sáng tạo. C.Mác nhấn mạnh người lao động là yếu tố năng động nhất, cách mạng nhất. Đội ngũ lao động chất lượng cao thúc đẩy năng suất lao động xã hội. Họ góp phần quan trọng vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

II. Phân tích thực trạng nhân tố người lao động ở Việt Nam

Thực trạng nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam có nhiều điểm đáng quan tâm. Đội ngũ lao động Việt Nam dồi dào về số lượng nhưng hạn chế về chất lượng. Trình độ tay nghề và năng lực chuyên môn chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất hiện đại. Tỷ lệ lao động qua đào tạo còn thấp so với nhu cầu thị trường. Năng suất lao động xã hội thấp hơn nhiều lần so với các nước phát triển trong khu vực. Mặt khác, ý thức kỷ luật và tác phong công nghiệp của người lao động còn nhiều bất cập. Tuy nhiên, người lao động Việt Nam có truyền thống cần cù, ham học hỏi. Quá trình hội nhập quốc tế tạo điều kiện tiếp thu công nghệ mới. Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách phát triển nguồn nhân lực. Đầu tư cho giáo dục đào tạo ngày càng được tăng cường. Những nỗ lực này đã mang lại kết quả bước đầu tích cực.

2.1. Những thành tựu đạt được

Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong phát triển nguồn nhân lực. Tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng dần qua các năm. Hệ thống giáo dục nghề nghiệp được mở rộng và nâng cao chất lượng. Nhiều chương trình đào tạo gắn kết với doanh nghiệp được triển khai hiệu quả. Người lao động có cơ hội tiếp cận công nghệ mới qua quá trình hợp tác quốc tế. Thu nhập và đời sống của người lao động được cải thiện đáng kể. Đội ngũ lao động trẻ có khả năng tiếp thu nhanh các kỹ năng mới. Những thành tựu này tạo nền tảng quan trọng cho quá trình hiện đại hóa lực lượng sản xuất.

2.2. Những hạn chế và nguyên nhân

Bên cạnh thành tựu, nhân tố người lao động ở Việt Nam còn nhiều hạn chế. Trình độ chuyên môn kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất hiện đại. Tình trạng thiếu hụt lao động kỹ thuật cao diễn ra phổ biến. Ý thức chấp hành kỷ luật lao động và tác phong công nghiệp chưa cao. Nguyên nhân xuất phát từ nhiều phía. Hệ thống giáo dục đào tạo còn nặng lý thuyết, thiếu thực hành. Cơ chế chính sách chưa tạo động lực đủ mạnh cho người lao động. Môi trường kinh tế xã hội có những bất cập ảnh hưởng đến phát triển nguồn nhân lực. Nhận thức về vai trò con người trong lực lượng sản xuất chưa đầy đủ.

III. Giải pháp phát triển nhân tố người lao động hiện đại

Phát triển nhân tố người lao động đòi hỏi hệ thống giải pháp đồng bộ và toàn diện. Giải pháp đầu tiên là đổi mới căn bản giáo dục đào tạo. Nội dung đào tạo cần gắn liền với nhu cầu thực tiễn sản xuất. Phương pháp đào tạo phải chú trọng thực hành và kỹ năng ứng dụng. Thứ hai là hoàn thiện cơ chế chính sách đãi ngộ đối với người lao động. Mức lương và phúc lợi phải phản ánh đúng năng lực và đóng góp. Thứ ba là xây dựng môi trường làm việc hiện đại, văn minh. Doanh nghiệp cần đầu tư trang thiết bị và điều kiện lao động tốt hơn. Thứ tư là đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong đào tạo nguồn nhân lực. Tiếp thu kinh nghiệm tiên tiến từ các nước phát triển. Thứ năm là phát huy cả thể lực, tâm lực và trí lực của người lao động. Chăm sóc sức khỏe, đời sống tinh thần và nâng cao trình độ chuyên môn.

3.1. Đổi mới hệ thống giáo dục đào tạo

Đổi mới giáo dục đào tạo là giải pháp then chốt. Cần chuyển từ đào tạo nặng lý thuyết sang đào tạo thực hành, kỹ năng. Chương trình đào tạo phải bám sát nhu cầu thị trường lao động. Tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Đẩy mạnh đào tạo nghề cho lao động nông thôn và lao động di cư. Nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên và giáo viên dạy nghề. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quá trình đào tạo. Xây dựng hệ thống đánh giá chuẩn kỹ năng nghề quốc gia. Đầu tư cơ sở vật chất hiện đại cho các trường nghề. Khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo nguồn nhân lực.

3.2. Hoàn thiện chính sách đãi ngộ và môi trường làm việc

Chính sách đãi ngộ phù hợp là động lực quan trọng cho người lao động. Cần xây dựng hệ thống tiền lương công bằng, phản ánh năng lực. Bảo đảm quyền lợi an sinh xã hội cho người lao động và gia đình. Cải thiện điều kiện lao động tại các nhà máy, xí nghiệp. Xây dựng văn hóa doanh nghiệp lành mạnh, tôn trọng người lao động. Tạo cơ hội thăng tiến và phát triển nghề nghiệp công bằng. Đẩy mạnh phong trào thi đua, sáng kiến kỹ thuật trong sản xuất. Xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định. Tăng cường vai trò của tổ chức công đoàn trong bảo vệ quyền lợi người lao động.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu vào thực tiễn

Nghiên cứu nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại có giá trị lý luận và thực tiễn to lớn. Về mặt lý luận, luận án làm sáng tỏ vị trí, vai trò của người lao động trong lực lượng sản xuất. Nghiên cứu chỉ ra rằng người lao động là nhân tố năng động, sáng tạo nhất. Họ quyết định sự phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển nguồn nhân lực. Hệ thống giải pháp đề xuất mang tính khả thi cao. Kết luận khẳng định phát huy nhân tố con người là chìa khóa thành công. Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đòi hỏi đội ngũ lao động chất lượng cao. Việt Nam cần tiếp tục đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục đào tạo. Phát triển con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển bền vững.

4.1. Giá trị lý luận của nghiên cứu

Nghiên cứu đóng góp vào kho tàng lý luận về vai trò con người trong lực lượng sản xuất. Luận án hệ thống hóa quan điểm của C.Mác về người lao động. Đồng thời, nghiên cứu bổ sung, phát triển lý luận trong điều kiện mới. Khái niệm lực lượng sản xuất hiện đại được làm rõ với đầy đủ nội dung. Mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố trong lực lượng sản xuất được phân tích sâu sắc. Nghiên cứu cũng chỉ ra tính quy luật trong phát triển nhân tố người lao động. Những kết luận lý luận này có giá trị tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo. Chúng góp phần làm giàu thêm tri thức khoa học về chủ nghĩa duy vật lịch sử.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn và hướng phát triển

Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong thực tiễn. Các giải pháp đề xuất phù hợp với điều kiện Việt Nam hiện nay. Nhà nước có thể tham khảo để hoàn thiện chính sách phát triển nguồn nhân lực. Doanh nghiệp áp dụng để nâng cao chất lượng đội ngũ lao động. Cơ sở đào tạo sử dụng để đổi mới chương trình và phương pháp giảng dạy. Hướng phát triển tiếp theo là nghiên cứu chuyên sâu hơn về từng nhóm lao động. Cần đánh giá tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 đến người lao động. Nghi cứu so sánh với kinh nghiệm quốc tế để rút ra bài học. Phát triển bền vững lực lượng sản xuất hiện đại là mục tiêu lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ triết học với đề tài "Nhân tố người lao động trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam hiện nay" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Lê Thị Chiên tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh vào năm 2017, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Nguyễn Hùng Hậu và PGS.TS. Đặng Quang Định. Luận án thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, mã số 62 22 03 02.

Về tính cấp thiết, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, phương thức sản xuất là sự thống nhất biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Trong cấu trúc của lực lượng sản xuất, người lao động giữ vị trí quyết định. Mặc dù khoa học - công nghệ đã phát triển mạnh mẽ và từng bước trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, người lao động vẫn là chủ thể sáng tạo, vận hành và làm chủ các công cụ, phương tiện sản xuất. Tại Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam tại Đại hội XI và Đại hội XII đã xác định phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao, là một trong ba khâu đột phá chiến lược nhằm thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, chất lượng người lao động Việt Nam nhìn chung vẫn còn nhiều bất cập về thể lực, trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, kỷ luật lao động và tác phong công nghiệp. Tình trạng này khiến nền kinh tế vẫn chủ yếu tăng trưởng theo chiều rộng, dựa nhiều vào vốn, khai thác tài nguyên và lao động giản đơn.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là việc thiếu vắng các công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu dưới giác độ triết học duy vật lịch sử về nhân tố người lao động trong mối quan hệ hữu cơ với các đặc trưng của lực lượng sản xuất hiện đại tại Việt Nam trong giai đoạn đổi mới và hội nhập.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án: Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam hiện nay, luận án đề xuất các quan điểm và giải pháp cơ bản nhằm phát triển nhân tố người lao động đáp ứng yêu cầu của lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam trong những năm tiếp theo.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm bốn nội dung cụ thể:

1. Tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến lực lượng sản xuất hiện đại và nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại;
2. Làm rõ khái niệm, biểu hiện của lực lượng sản xuất hiện đại cùng vai trò và những yêu cầu cơ bản đối với người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại;
3. Phân tích thực trạng của nhân tố người lao động trong phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay trên cả phương diện ưu điểm lẫn hạn chế, đồng thời chỉ ra các nguyên nhân chủ yếu;
4. Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp cơ bản nhằm phát triển nhân tố người lao động đáp ứng yêu cầu của lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam trong thời gian tới.

Đối tượng nghiên cứu: Nhân tố người lao động với tư cách là yếu tố cấu thành của lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam hiện nay.

Phạm vi nghiên cứu:

• Về nội dung và đối tượng khảo sát: Luận án tập trung khảo sát, phân tích thực trạng người lao động là công nhân trong các doanh nghiệp và cơ sở sản xuất kinh doanh, vì đây là lực lượng chiếm tỷ trọng lớn và phản ánh đặc trưng cơ bản về trình độ phát triển của lực lượng sản xuất nước ta.
• Về không gian và thời gian: Khảo sát nhân tố người lao động tại Việt Nam từ khi bắt đầu công cuộc Đổi mới (năm 1986) đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu (năm 2017).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã hệ thống hóa và phân tích các công trình nghiên cứu đi trước theo ba nhóm chủ đề chính:

Nhóm thứ nhất bao gồm các nghiên cứu lý luận về lực lượng sản xuất hiện đại và nhân tố người lao động. Về lực lượng sản xuất mới và hiện đại, cuốn sách Lực lượng sản xuất mới và kinh tế tri thức của Vũ Đình Cự và Trần Xuân Sầm (chủ biên) đã phân tích luận điểm của C.Mác về vai trò của khoa học, chỉ ra năm biểu hiện khi khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp và nhấn mạnh tri thức là sức mạnh nòng cốt. Tác giả Vũ Đình Cự trong bài viết về hệ thống công nghệ mới đã định nghĩa lực lượng sản xuất mới dựa trên công nghệ cao với đặc trưng năng suất cao, hiệu quả lớn, thân thiện môi trường và hàm lượng tri thức cao. Tác giả Đoàn Công Mẫn phân tích vai trò của khoa học - công nghệ đối với việc chuyển dịch sang kinh tế tri thức. Các bài viết của Trần Đắc Hiến, Nguyễn Cảnh Hồ, Lê Huy Thực tập trung làm rõ luận điểm "khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp" của C.Mác. Tác giả Lý Hân (Trung Quốc) đề xuất mở rộng khái niệm lực lượng sản xuất, bổ sung khía cạnh con người sống hài hòa, thích nghi với tự nhiên thay vì chỉ nhấn mạnh việc chinh phục tự nhiên. Về lý luận nhân tố người lao động, các công trình của Hồ Anh Dũng, Phạm Công Nhất, Trương Giang Long, Phạm Ngọc Quang, Trần Thanh Đức và bài viết tranh luận của Dương Văn Thịnh đã khẳng định tính quyết định của con người trước quan điểm "duy kỹ thuật", phân tích xu hướng lao động trí tuệ thay thế dần lao động cơ bắp và xác lập các yêu cầu về phẩm chất, năng lực của người lao động.

Nhóm thứ hai gồm các nghiên cứu về thực trạng người lao động trong lực lượng sản xuất ở Việt Nam. Hồ Anh Dũng và Phạm Công Nhất đã chỉ ra các ưu điểm (nguồn lao động dồi dào, trẻ, cần cù) cùng những hạn chế (thể lực, thói quen sản xuất nhỏ, thiếu công nhân kỹ thuật và cán bộ quản lý giỏi). Đề tài khoa học cấp Bộ về chuẩn bị nguồn nhân lực cho kinh tế tri thức cùng bài viết của Nguyễn Văn Sơn cung cấp các dữ liệu so sánh chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam với các nước trong khu vực. Bài viết của Nguyễn Vân Thùy Anh khảo sát khó khăn trong đào tạo nghề cho công nhân kỹ thuật tại các doanh nghiệp. Tác giả Phạm Văn Nam phân tích cơ cấu bất hợp lý của nhân lực trình độ đại học dẫn đến hiện tượng mất cân đối trình độ. Luận án tiến sĩ của Trần Thanh Đức (năm 2002) khảo sát thực trạng nhân tố con người qua thực tiễn vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Nhóm thứ ba bao gồm các nghiên cứu về quan điểm và giải pháp phát triển nhân tố người lao động. Các công trình của Hồ Anh Dũng, Phạm Công Nhất, Trần Thanh Đức và luận án tiến sĩ của Lương Công Lý đã đề xuất các nhóm giải pháp về đổi mới giáo dục - đào tạo, gắn đào tạo với nhu cầu thị trường, đảm bảo lợi ích kinh tế, xây dựng môi trường xã hội và nâng cao nhận thức của người lao động.

Vị trí của luận án: Kế thừa các kết quả nghiên cứu trước, luận án giải quyết khoảng trống học thuật bằng cách tiếp cận nhân tố người lao động (trọng tâm là công nhân doanh nghiệp) một cách chỉnh thể dưới góc độ triết học duy vật lịch sử, đặt trong bối cảnh các yêu cầu khách quan của lực lượng sản xuất hiện đại và điều kiện cụ thể của Việt Nam giai đoạn 1986 - 2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết:

• Luận án dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về hình thái kinh tế - xã hội, cấu trúc lực lượng sản xuất (sự kết hợp giữa tư liệu sản xuất và người lao động), vai trò của công cụ lao động và người lao động, cùng các luận điểm về sự chuyển hóa của khoa học thành lực lượng sản xuất trực tiếp.
• Đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách, pháp luật của Nhà nước Việt Nam về phát triển con người, phát huy nguồn nhân lực chất lượng cao trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận chung: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
• Phương pháp cụ thể: Luận án sử dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học, phương pháp lôgíc kết hợp với lịch sử, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp so sánh và phương pháp thống kê xã hội học.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Các tác phẩm kinh điển của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin (như Tư bản, Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844, Hệ tư tưởng Đức, Bản thảo kinh tế 1857 - 1858).
• Văn kiện các kỳ Đại hội Đảng toàn quốc, đặc biệt là Đại hội XI và Đại hội XII.
• Dữ liệu thống kê về dân số, lao động, việc làm, cơ cấu đào tạo và cơ cấu kinh tế tại Việt Nam giai đoạn 1986 - 2014/2017 được trích xuất từ các niên giám thống kê, báo cáo của Tổng cục Thống kê và các nghiên cứu khoa học chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này dành cho việc tổng thuật 4 nhóm nội dung:

1. Những nghiên cứu liên quan đến các vấn đề lý luận về nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại;
2. Những nghiên cứu liên quan đến thực trạng của nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam hiện nay;
3. Những nghiên cứu liên quan đến quan điểm, giải pháp nhằm phát triển nhân tố người lao động đáp ứng yêu cầu của lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam hiện nay;
4. Giá trị của những công trình nghiên cứu đã tổng quan và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ thêm.

Tác giả đã phân định rõ các kết quả đã đạt được từ các học giả tiền bối, từ đó xác lập cơ sở để triển khai các nội dung nghiên cứu ở các chương tiếp theo.

Chương 2: Nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại - Những vấn đề lý luận cơ bản

Chương 2 tập trung luận giải các khái niệm nền tảng:

• Lực lượng sản xuất là biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong quá trình sản xuất vật chất. Cấu trúc lực lượng sản xuất gồm tư liệu sản xuất (đối tượng lao động thuần túy tự nhiên và nhân tạo; tư liệu lao động gồm công cụ lao động và phương tiện lao động) và người lao động. Trong đó, công cụ lao động là yếu tố động nhất, là thước đo trình độ cải tạo tự nhiên, còn người lao động là chủ thể mang sức lao động (thể lực, trí lực, kinh nghiệm, kỹ năng) giữ vai trò quyết định.
• Luận điểm khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp: Tri thức khoa học được vật hóa vào công cụ sản xuất, quy trình công nghệ, phương pháp quản lý và nâng cao năng lực của người lao động. Thời gian đưa phát minh khoa học từ phòng thí nghiệm vào ứng dụng thực tiễn được rút ngắn đáng kể qua các thời kỳ lịch sử, như được tổng hợp trong bảng số liệu sau:

Tên phát minh, sáng chế	Năm phát minh	Năm sản xuất	Thời gian ứng dụng
Máy hơi nước	1680	1780	100 năm
Máy bay	1897	1911	14 năm
Tranzito	1948	1953	5 năm
Pin mặt trời	1953	1955	2 năm

• Lực lượng sản xuất hiện đại được định nghĩa là sự kết hợp giữa người lao động ở trình độ cao với tư liệu sản xuất tiên tiến, dựa trên hệ thống công nghệ hiện đại (gồm 8 ngành công nghệ cao cơ bản: thông tin, sinh học, vật liệu tiên tiến/nanô, năng lượng mới, bảo vệ môi trường, biển và hải dương, hàng không - vũ trụ, quản lý) nhằm tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng lớn, bền vững và thân thiện với môi trường.
• Chương này cũng phân tích Bảng so sánh sự khác nhau giữa kinh tế công nghiệp và kinh tế tri thức, làm rõ các yêu cầu về thể lực, trình độ trí tuệ, kỹ năng công nghệ, kỷ luật lao động và khả năng thích ứng của người lao động trong nền sản xuất mới, cùng các yếu tố kinh tế, chính trị, giáo dục tác động đến người lao động.

Chương 3: Nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam hiện nay – Thực trạng và những nguyên nhân chủ yếu

Chương 3 đánh giá toàn diện thực trạng đội ngũ lao động (chủ yếu là công nhân):

• Ưu điểm: Quy mô nguồn lao động tăng đều qua các năm, lực lượng lao động trẻ chiếm tỷ trọng cao; người lao động có đức tính cần cù, thông minh, khả năng nắm bắt và thích ứng tương đối nhanh với công nghệ mới và cơ chế thị trường; trình độ học vấn từng bước được nâng lên.
• Hạn chế: Thể lực và tầm vóc còn hạn chế do điều kiện dinh dưỡng và y tế chưa đồng đều; trình độ chuyên môn kỹ thuật và kỹ năng thực hành còn thấp; tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo nghề còn cao; thiếu hụt nghiêm trọng công nhân kỹ thuật bậc cao, chuyên gia đầu ngành và cán bộ quản lý giỏi; tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động, ý thức đạo đức nghề nghiệp và ý thức bảo vệ môi trường chưa đáp ứng chuẩn mực công nghiệp hiện đại.
• Các bảng số liệu thực chứng được phân tích trong chương:
  • Bảng so sánh các tiêu chí chất lượng cơ bản nguồn nhân lực của Việt Nam so với một số nước trong khu vực (tính theo thang điểm 10);
  • Bảng cơ cấu người thất nghiệp chia theo các bậc học cao nhất đã đạt được năm 2014, phản ánh thực trạng mất cân đối giữa đào tạo và sử dụng lao động;
  • Bảng cơ cấu lao động phân chia theo loại hình kinh tế thời kỳ 2009 - 2014 (đơn vị tính: %), cho thấy sự dịch chuyển lao động giữa khu vực nhà nước, ngoài nhà nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.
• Nguyên nhân của các hạn chế: Nền kinh tế chậm đổi mới mô hình tăng trưởng, còn phụ thuộc vào khai thác tài nguyên và gia công giá trị thấp; công tác giáo dục - đào tạo nghề còn nhiều bất cập về mạng lưới, chương trình và trang thiết bị thực hành; cơ chế tiền lương, đãi ngộ và bảo đảm an sinh xã hội chưa tạo đủ động lực; tác động kéo dài của tâm lý sản xuất nhỏ, tác phong tiểu nông tản mạn, coi trọng bằng cấp lý thuyết hơn kỹ năng nghề nghiệp thực tế.

Chương 4: Những quan điểm và giải pháp cơ bản để phát triển nhân tố người lao động đáp ứng yêu cầu của lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam

Chương 4 xác định phương hướng và các biện pháp thực hiện:

• Hệ thống quan điểm cơ bản:
  1. Coi phát triển nhân tố người lao động là nhân tố quyết định và là khâu trọng tâm để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại;
  2. Gắn kết chặt chẽ giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, phát triển toàn diện con người;
  3. Phát triển hài hòa cả thể lực, trí lực và tâm lực của người lao động;
  4. Phát triển nhân tố người lao động phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.
• Hệ thống giải pháp cơ bản:
  1. Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục - đào tạo, trọng tâm là hiện đại hóa giáo dục nghề nghiệp, điều chỉnh cơ cấu đào tạo giữa đại học, cao đẳng và trung cấp nghề;
  2. Cải thiện thể lực, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe và cải thiện chế độ dinh dưỡng, điều kiện vệ sinh an toàn lao động cho công nhân;
  3. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đổi mới chính sách tiền lương, tiền thưởng và bảo hiểm xã hội nhằm bảo vệ quyền lợi và tạo động lực cống hiến cho người lao động;
  4. Xây dựng môi trường văn hóa lao động lành mạnh, giáo dục đạo đức nghề nghiệp, rèn luyện tác phong công nghiệp và kỷ luật lao động, từng bước xóa bỏ thói quen tùy tiện của nền sản xuất tiểu nông;
  5. Phát huy vai trò của tổ chức công đoàn và trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp trong việc đào tạo lại, bồi dưỡng tay nghề và chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho người lao động.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án góp phần hệ thống hóa, làm rõ nội hàm khái niệm lực lượng sản xuất hiện đại dưới góc độ chủ nghĩa duy vật lịch sử, phân tích các đặc trưng cốt lõi khi khoa học - công nghệ và kinh tế tri thức phát triển.
• Làm sáng tỏ vai trò trung tâm và các yêu cầu khách quan mới về thể lực, trí lực và phẩm chất đạo đức của nhân tố người lao động trong nền sản xuất hiện đại.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Phân tích bức tranh thực trạng người lao động (chủ yếu là công nhân trong các doanh nghiệp) tại Việt Nam giai đoạn 1986 - 2017, chỉ ra những mặt mạnh cùng các hạn chế căn bản về năng suất lao động, cơ cấu đào tạo và tác phong lao động.
• Đề xuất hệ thống quan điểm có tính định hướng và 5 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm phát triển đội ngũ người lao động Việt Nam, phục vụ việc hoạch định chính sách kinh tế - xã hội và đào tạo nguồn nhân lực ở cấp trung ương và các địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế:

• Về phạm vi khảo sát thực nghiệm, luận án chỉ tập trung vào nhóm đối tượng người lao động là công nhân trong các doanh nghiệp và cơ sở sản xuất kinh doanh, chưa bao quát sâu nhóm lao động quản lý, kỹ sư nghiên cứu thiết kế hoặc lao động nông nghiệp trong bối cảnh công nghệ cao.
• Dữ liệu thống kê dừng lại ở mốc thời gian hoàn thành luận án (năm 2017), chưa phản ánh những biến động của thị trường lao động trong các giai đoạn sau đó.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phân tích tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và công nghệ số đối với việc chuyển dịch cơ cấu và yêu cầu kỹ năng của người lao động.
• Nghiên cứu các giải pháp phát triển nhân tố người lao động trong các ngành kinh tế số và dịch vụ chất lượng cao tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên các chuyên ngành Triết học Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Kinh tế chính trị học và Quản lý phát triển xã hội.
• Cán bộ làm công tác hoạch định chính sách lao động - thương binh và xã hội, cơ quan quản lý giáo dục nghề nghiệp, tổ chức Công đoàn và các hiệp hội doanh nghiệp trong việc xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực và hoàn thiện chế độ chính sách cho người lao động.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa thế nào về lực lượng sản xuất hiện đại? Luận án xác định lực lượng sản xuất hiện đại là sự kết hợp giữa người lao động ở trình độ cao với tư liệu sản xuất tiên tiến, dựa trên hệ thống công nghệ hiện đại nhằm tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng lớn, có tính bền vững và thân thiện với môi trường sinh thái.

2. Biểu hiện nào chứng minh khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp theo phân tích của tác giả? Khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp khi tri thức khoa học được vật hóa vào công cụ máy móc, thẩm thấu vào mọi yếu tố của quá trình sản xuất; thời gian đưa phát minh từ phòng thí nghiệm vào ứng dụng thực tế được rút ngắn; tỷ lệ nhân lực khoa học trực tiếp tham gia sản xuất tăng cao; và các cơ sở nghiên cứu gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp.

3. Đối tượng khảo sát thực tế trọng tâm của luận án là nhóm lao động nào? Luận án giới hạn phạm vi khảo sát thực tế vào nhóm người lao động là công nhân làm việc trong các doanh nghiệp và các cơ sở sản xuất kinh doanh tại Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2017.

4. Điểm nghẽn lớn nhất trong cơ cấu đào tạo nguồn nhân lực được luận án chỉ ra là gì? Đó là tình trạng mất cân đối cơ cấu trình độ đào tạo dẫn đến hiện tượng "thừa thầy thiếu thợ". Tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề còn thấp, cơ cấu phân bổ giữa đại học, cao đẳng và trung cấp nghề chưa hợp lý so với nhu cầu thực tế của sản xuất công nghiệp.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp cơ bản nào? Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp: Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục - đào tạo nghề; cải thiện thể lực và chăm sóc sức khỏe người lao động; hoàn thiện thể chế kinh tế, chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội; xây dựng tác phong công nghiệp và văn hóa lao động mới; phát huy vai trò của tổ chức công đoàn và doanh nghiệp.

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Thị Chiên đã làm rõ các vấn đề lý luận duy vật lịch sử về lực lượng sản xuất hiện đại và khẳng định vị trí quyết định của nhân tố người lao động trong nền sản xuất mới. Dựa trên việc phân tích thực trạng công nhân Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2017 với các số liệu so sánh cụ thể, công trình đã chỉ ra nguyên nhân của các hạn chế về chất lượng lao động và cơ cấu đào tạo. Hệ thống quan điểm và giải pháp được đề xuất trong luận án cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, tác giả đã đưa ra khái niệm nhân tố con người: Nhân tố con người là tổng thể các yếu tố có liên quan đến con người, là sự thống nhất biện chứng giữa các mặt chủ quan và khách quan để tạo nên năng lực, phẩm chất và trí tuệ của con người được hình thành và phát huy tác dụng vào trong thực tiễn sản xuất vật chất hay quá trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi cộng đồng, quốc gia trong những giai đoạn lịch sử nhất định” [76, tr. Từ khái niệm đó, tác giả đã chỉ ra bốn đặc điểm cơ bản của nhân tố con người trong lực lượng sản xuất. Đứng trên lập trường mácxít, tác giả tiếp tục khẳng định vai trò quyết định của nhân tố con người trong lực lượng sản xuất. Theo tác giả, để thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, kể cả lực lượng sản xuất hiện đại thì yếu tố có tính quyết định không phải là tư liệu sản xuất, cũng không phải là khoa học - kỹ thuật mà 12 chính là yếu tố con người.

Trong thời đại ngày nay, nói đến nhân tố con người trong phát triển sản xuất là nói tới những người công nhân, những người lao động. Ngoài ra, tác giả còn phân tích những yếu tố tác động đến việc phát huy nhân tố con người trong lực lượng sản xuất ở nước ta hiện nay như: tính chất và trạng thái của thể chế chính trị; tính chất và trạng thái của nền kinh tế; trình độ phát triển dân trí; trình độ xã hội hóa, dân chủ hóa về thông tin. Trong bài viết “Xem xét nhân tố người lao động trong cấu trúc của lực lượng sản xuất” [53], tác giả Trương Giang Long nhận định: Nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất được hiểu như là bộ phận năng động và sáng tạo nhất của quá trình sản xuất. Nhờ có nó mà công cụ và phương tiện sản xuất ngày càng được đổi mới, sản xuất phát triển với năng suất và chất lượng cao, đời sống tinh thần và bộ mặt của xã hội có nhiều tiến bộ [56, tr.

Từ đó, tác giả đã chỉ ra những phẩm chất cần có của con người trong lực lượng sản xuất. Đó là những con người “phát triển cao về trí tuệ, khỏe mạnh về thể chất, giàu có về tinh thần, trong sáng về đạo đức” [56, tr. Nhận định này của tác giả cũng có giá trị tham khảo nhất định đối với tác giả luận án khi phân tích những phẩm chất cần có của nhân tố người lao động trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại. Trong bài viết “Kinh tế tri thức - xét từ giác độ lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất” [80], tác giả Phạm Ngọc Quang cũng khẳng định sự phát triển của khoa học, công nghệ hiện đại đã làm cho lực lượng sản xuất ngày càng phát triển.

Để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của quá trình sản xuất, “năng lực trí tuệ của người lao động không ngừng được nâng cao, phần giá trị do lao động trí tuệ của họ tạo ra trong quá trình sản xuất và được kết tinh ở sản phẩm ngày càng tăng” [80, tr. Cũng theo tác giả, nhờ tác động của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, người lao động không chỉ là những người hoạt động sản xuất trực tiếp mà còn bao gồm một bộ phận ngày càng tăng lên những người trực tiếp quản lý quá trình sản xuất và những kỹ sư, những nhà công nghệ. Nhận định này đã phản ánh đúng xu thế phát triển của đội ngũ những người lao động trong nền sản xuất hiện đại. Từ việc phân tích xu thế tất yếu của nền kinh tế tri thức, tác giả đã chỉ ra ba xu hướng biến đổi của lực lượng sản xuất trong nền kinh tế tri thức.

Đó là: lao động cơ bắp 13 từng bước được thay thế bằng lao động trí tuệ nhưng lao động cơ bắp không mất đi; yếu tố trí tuệ quan trọng hơn yếu tố vật liệu tự nhiên trong lao động sản xuất; lao động quản lý dần chiếm ưu thế so với lao động sản xuất trực tiếp. Từ ba xu thế trên, có thể nhận thấy, trong nền sản xuất hiện đại, yếu tố tri thức, trí tuệ của người lao động giữ vai trò và vị trí chi phối. Đây cũng chính là điểm khác biệt cơ bản của nền kinh tế tri thức so với những nền kinh tế trước đó trong lịch sử. Vì vậy, lực lượng sản xuất hiện đại và kinh tế tri thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Trong Luận án Tiến sĩ Triết học: Nhân tố con người trong lực lượng sản xuất với vấn đề đào tạo người lao động trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay (Qua thực tiễn đồng bằng sông Cửu Long [37], tác giả Trần Thanh Đức cũng bàn về nhân tố con người trong lực lượng sản xuất. Theo tác giả: Nhân tố con người trong lực lượng sản xuất không chỉ là bộ phận cấu thành mà còn giữ vai trò trung tâm trong lực lượng sản xuất. Chính mặt hoạt động của nhân tố con người tạo ra phương thức kết hợp tốt nhất giữa các yếu tố cấu thành của lực lượng sản xuất, qua đó, nó giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất [37, tr. Như vậy, tác giả đã khẳng định vai trò quyết định của nhân tố con người trong phát triển lực lượng sản xuất.

Trong luận án, tác giả đã đi sâu phân tích sự tác động của nhân tố con người với những yếu tố cấu thành khác của lực lượng sản xuất như nhân tố con người với tư liệu sản xuất, nhân tố con người với cách mạng khoa học - công nghệ. Ngoài ra, tác giả còn chỉ ra những yêu cầu đào tạo người lao động Việt Nam nhằm phát triển nhân tố con người trong lực lượng sản xuất của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Những yêu cầu cơ bản đó là: Người lao động cần phải có kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp cao và tư duy mới - tư duy sáng tạo và biện chứng; người lao động phải có tính tự chủ và sáng tạo; người lao động phải có khả năng thích nghi; người lao động phải có văn hóa, có những giá trị nhân bản, nhân đạo, nhân văn; người lao động phải có thể lực tốt. Đây chính là những yêu cầu khá toàn diện và cần thiết của người lao động để đáp ứng nhu cầu của phát triển lực lượng sản xuất trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay.

Vấn đề này cũng được luận án kế thừa và làm rõ hơn khi phân tích những yêu cầu của nhân tố người lao động trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại nói chung và phát triển lực lượng sản xuất hiện đại ở Việt Nam nói riêng. 14 Gần đây, trong bài viết: “Về học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C.Mác” [88], thông qua việc tranh luận với tác giả Nguyễn Chí Dũng một số nội dung trong bài viết “Học thuyết của C.Mác về hình thái kinh tế - xã hội dưới ánh sáng thời đại ngày nay” (Tạp chí Khoa học xã hội, số 2 (87), năm 2015), tác giả Dương Văn Thịnh cũng đã trình bày quan điểm của mình về vai trò, vị trí của nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất. Theo tác giả Dương Văn Thịnh, quan điểm của tác giả Nguyễn Chí Dũng khi cho rằng phân tích sâu sắc những yếu tố cấu thành của lực lượng sản xuất, C.Mác chỉ ra rằng, chất của công cụ sản xuất là cái quan trọng nhất quy định chất của quan hệ sản xuất. Với ý nghĩa đó nó càng là cái quan trọng nhất, quy định chất của phương thức sản xuất hay chất của một hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử là chưa phản ánh đúng thực chất tính khoa học trong học thuyết của C.Mác về hình thái kinh tế - xã hội.

Nếu quan niệm như vậy, tác giả Nguyễn Chí Dũng không nhắc gì đến yếu tố con người trong lực lượng sản xuất. Theo tác giả Dương Văn Thịnh, đây là một quan điểm “duy kỹ thuật” vì nó tìm nguyên nhân cuối cùng của sự thay đổi xã hội ở sự thay đổi của công cụ sản xuất. Điều này trái với quan điểm của C. Mặc dù không phủ nhận vai trò to lớn của công cụ sản xuất, rộng hơn là tư liệu sản xuất đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất ở mỗi thời đại kinh tế khác nhau nhưng tác giả Dương Văn Thịnh vẫn khẳng định con người mới chính là nhân tố quyết định sự phát triển của lực lượng sản xuất: Không phải công cụ sản xuất quyết định tính năng động của lực lượng sản xuất, mà chính hoạt động sản xuất vật chất của con người là nhân tố quyết định.

Công cụ sản xuất muốn trở thành một sức hoạt động thì phải có con người, hơn nữa công cụ sản xuất không phải tự nhiên sinh ra được mà nó cũng do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong những quan hệ xã hội nhất định. Cho nên cái quyết định trình độ của lực lượng sản xuất không phải là chất của công cụ sản xuất mà phải là sự tổng hợp của nhiều yếu tố, trong đó trình độ phát triển của con người là quyết định nhất [91, tr. Quan điểm này cùng những tranh luận của tác giả Dương Văn Thịnh với tác giả Nguyễn Chí Dũng trong bài viết trên đã giúp tác giả luận án hiểu rõ hơn về tính khoa học trong học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C.Mác khi bàn đến vai trò của nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất. 15 Từ việc tổng quan những công trình nghiên cứu trên cho thấy, có khá nhiều công trình nghiên cứu bàn đến lực lượng sản xuất nói chung, lực lượng sản xuất hiện đại nói riêng và nhân tố người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại.

Những công trình đó đã cung cấp cho tác giả luận án những ý nghĩa nhất định trong việc phân tích những vấn đề lý luận về lực lượng sản xuất hiện đại và nhân tố người lao động trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại. NHỮNG NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THỰC TRẠNG NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Ngoài những công trình nghiên cứu về lực lượng sản xuất hiện đại, còn có những công trình nghiên cứu đi sâu phân tích thực trạng của nhân tố người lao động trong phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay được luận án chọn để tổng quan.