Tài liệu BDTX GDCD 2019 Gia Lai: Biên soạn & Tổ chức dạy học phát triển năng lực

Nghiên cứu về bồi dưỡng thường xuyên GDCD năm 2019, tập trung vào phương pháp dạy học phát triển năng lực theo Chương trình Giáo dục phổ thông mới. Hướng dẫn

• Tác giả: Phạm Thị Thanh Hà
• Trường học: Trường Cao đẳng Sư phạm
• Chuyên ngành: Giáo dục Công dân
• Đề tài: Biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề, chuyên đề để phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh phù hợp với chương trình GDPT mới
• Loại tài liệu: Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Pleiku

Tóm tắt

I. Tổng quan BDTX GDCD 2019 Hiểu đúng định hướng phát triển năng lực

Chủ đề bồi dưỡng thường xuyên (BDTX) môn Giáo dục Công dân (GDCD) năm 2019 tập trung vào việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh, phù hợp với Chương trình Giáo dục Phổ thông (GDPT) mới. Đây là một bước chuyển mình quan trọng, nhấn mạnh vai trò của môn GDCD không chỉ trong việc truyền thụ kiến thức mà còn trong việc hình thành phẩm chất và năng lực cốt lõi cho thế hệ trẻ. Chương trình GDPT mới đặc biệt chú trọng đến sự phát triển toàn diện, lấy học sinh làm trung tâm, thúc đẩy khả năng tự học, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống.

Dạy học phát triển năng lực GDCD đòi hỏi giáo viên phải thay đổi cách tiếp cận, từ việc giảng bài một chiều sang tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, sáng tạo, khuyến khích sự tương tác và hợp tác giữa học sinh. Việc biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề là trọng tâm của đợt BDTX này, nhằm giúp giáo viên có công cụ hữu hiệu để triển khai các mục tiêu giáo dục mới. Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên GDCD 2019 cung cấp những định hướng cụ thể về phương pháp, kỹ thuật dạy học, đồng thời đưa ra các ví dụ minh họa, giúp giáo viên dễ dàng áp dụng vào thực tiễn giảng dạy. Điều này tạo cơ hội để giáo viên nâng cao trình độ chuyên môn, đổi mới phong cách dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục GDCD nói riêng và GDPT nói chung. Mục tiêu cuối cùng là trang bị cho học sinh những kiến thức, kỹ năng và thái độ cần thiết để trở thành công dân có trách nhiệm, có khả năng thích ứng với xã hội hiện đại.

1.1. Vị trí và vai trò cốt lõi của GDCD trong GDPT mới

Môn Giáo dục Công dân (GDCD) giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân, được xác định là môn học chính trong việc hình thành phẩm chất, đạo đức, lối sống và năng lực cốt lõi cho học sinh. Theo quan điểm xây dựng Chương trình GDPT mới, GDCD không chỉ cung cấp kiến thức về chuẩn mực đạo đức, pháp luật mà còn trang bị kỹ năng sống, thái độ tích cực, giúp học sinh phát triển nhân cách toàn diện. Vai trò của GDCD được nâng tầm, không chỉ là môn học cung cấp thông tin mà còn là cầu nối giúp học sinh nhận thức đúng đắn về các vấn đề xã hội, biết cách ứng xử phù hợp và tham gia xây dựng cộng đồng. Mục tiêu chương trình GDCD nhấn mạnh việc phát triển năng lực tư duy, phê phán, giải quyết vấn đề xã hội, đồng thời hình thành các phẩm chất cần thiết như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Mục 1.1.1 Vị trí, vai trò của môn GDCD).

1.2. Mục tiêu trọng tâm của dạy học phát triển năng lực GDCD

Mục tiêu của dạy học phát triển năng lực GDCD theo Chương trình GDPT mới là trang bị cho học sinh những phẩm chất và năng lực cần thiết để trở thành công dân toàn cầu. Chương trình hướng đến việc giúp học sinh nhận thức được giá trị bản thân, gia đình, cộng đồng và xã hội; phát triển khả năng tư duy độc lập, phê phán, phản biện; hình thành kỹ năng giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm. Cụ thể, thông qua môn GDCD, học sinh sẽ phát triển các năng lực chung như tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo, cùng với các năng lực chuyên biệt như điều chỉnh hành vi, phát triển bản thân. Mục tiêu này đòi hỏi giáo viên phải chuyển đổi từ dạy học truyền thụ kiến thức sang dạy học định hướng hành động, khuyến khích học sinh chủ động khám phá và vận dụng. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Mục 1.1.3 Mục tiêu chương trình).

II. Khám phá thách thức và định hướng cho GDCD theo GDPT mới

Việc chuyển đổi sang dạy học phát triển năng lực GDCD theo Chương trình GDPT mới không chỉ mang lại nhiều cơ hội mà còn đặt ra không ít thách thức cho cả giáo viên và học sinh. Thách thức lớn nhất nằm ở việc thay đổi tư duy dạy và học, từ việc tập trung vào kiến thức sang chú trọng vào kỹ năng và thái độ. Giáo viên cần phải làm quen với các phương pháp dạy học mới, cách biên soạn tài liệu, tổ chức hoạt động và đánh giá học sinh theo hướng phát triển năng lực. Nguồn lực vật chất, tài liệu tham khảo và sự hỗ trợ từ cấp quản lý cũng là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quá trình triển khai.

Tuy nhiên, những thách thức này cũng là động lực để giáo viên đổi mới, sáng tạo. Định hướng phát triển năng lực yêu cầu giáo viên phải trở thành người thiết kế, dẫn dắt và cố vấn cho học sinh, chứ không chỉ đơn thuần là người truyền đạt kiến thức. Việc thấu hiểu các phẩm chất và năng lực cốt lõi cần được hình thành cho học sinh THCS là yếu tố then chốt giúp giáo viên xây dựng lộ trình dạy học hiệu quả. Đồng thời, việc áp dụng các phương pháp dạy học GDCD tiên tiến, như dạy học theo chủ đề, dạy học dự án, sẽ giúp học sinh chủ động hơn trong quá trình học tập, biến kiến thức thành kỹ năng và thái độ tích cực. Sự thành công của BDTX GDCD 2019 sẽ phụ thuộc rất nhiều vào khả năng thích ứng và nỗ lực của đội ngũ giáo viên. Việc thường xuyên tự bồi dưỡng, học hỏi kinh nghiệm và chia sẻ thực tiễn sẽ góp phần giải quyết các vấn đề còn tồn tại.

2.1. Những thách thức khi triển khai GDCD theo Chương trình GDPT mới

Triển khai GDCD theo Chương trình GDPT mới đối mặt với nhiều thách thức. Một là, giáo viên cần thay đổi tư duy dạy học, từ truyền thụ sang tổ chức hoạt động, vốn đòi hỏi thời gian và nỗ lực. Hai là, việc biên soạn nội dung và tài liệu theo hướng phát triển năng lực cần sự sáng tạo và chuyên môn sâu. Ba là, cơ sở vật chất, trang thiết bị hỗ trợ dạy học có thể chưa đáp ứng đủ yêu cầu của các phương pháp dạy học mới. Bốn là, đánh giá học sinh theo định hướng năng lực đòi hỏi công cụ và quy trình mới, phức tạp hơn. Cuối cùng, sự thay đổi trong nhận thức của phụ huynh và cộng đồng về vai trò của môn GDCD cũng là một yếu tố cần được quan tâm để tạo môi trường thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Mục 1.2.2 Dạy học GDCD theo định hướng phát triển năng lực).

2.2. Định hướng xây dựng phẩm chất năng lực học sinh THCS

Theo Chương trình GDPT mới, việc xây dựng phẩm chất và năng lực học sinh THCS thông qua môn GDCD là ưu tiên hàng đầu. Các phẩm chất cơ bản cần hình thành bao gồm yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. Về năng lực, chương trình tập trung vào các năng lực cốt lõi như năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Cụ thể hơn trong GDCD, học sinh cần phát triển năng lực điều chỉnh hành vi, nhận thức và đánh giá đúng đắn về chuẩn mực đạo đức, lối sống, pháp luật. Định hướng này yêu cầu giáo viên phải thiết kế các hoạt động học tập thực tiễn, gắn liền với cuộc sống, giúp học sinh không chỉ hiểu mà còn biết cách vận dụng để phát triển bản thân và đóng góp cho xã hội. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Mục 1.3.1 Những phẩm chất, năng lực cơ bản cần xây dựng).

III. Phương pháp biên soạn nội dung GDCD tối ưu cho năng lực

Việc biên soạn nội dung GDCD theo định hướng phát triển năng lực là một trong những nhiệm vụ cốt lõi của giáo viên trong Chương trình GDPT mới. Thay vì chỉ trình bày kiến thức một cách rời rạc, nội dung cần được cấu trúc thành các chủ đề hoặc chuyên đề, tích hợp các kiến thức liên môn và gắn kết với thực tiễn cuộc sống. Mục tiêu là tạo ra những bài học không chỉ cung cấp thông tin mà còn khơi gợi tư duy, khuyến khích học sinh khám phá và giải quyết vấn đề. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có khả năng phân tích chương trình, xác định các mục tiêu năng lực cụ thể cho từng bài học, sau đó lựa chọn và sắp xếp nội dung một cách logic, khoa học.

Các phương pháp dạy học GDCD hiện đại cũng cần được tích hợp ngay từ khâu biên soạn nội dung. Ví dụ, thiết kế các tình huống có vấn đề, các hoạt động nhóm, dự án học tập hoặc các buổi thực hành, thí nghiệm (nếu có thể áp dụng). Việc sử dụng các ví dụ thực tiễn, các câu chuyện đạo đức, các vấn đề thời sự sẽ giúp nội dung trở nên hấp dẫn và gần gũi hơn với học sinh. Hơn nữa, tài liệu biên soạn cần linh hoạt, dễ điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm của từng địa phương, từng lớp học và từng đối tượng học sinh. Sự chủ động của giáo viên trong quá trình biên soạn sẽ quyết định hiệu quả của việc dạy học phát triển năng lực GDCD, giúp học sinh không chỉ học thuộc lòng mà còn thực sự hiểu và vận dụng được kiến thức vào đời sống.

3.1. Biên soạn nội dung GDCD theo chủ đề chuyên đề

Theo định hướng BDTX GDCD 2019, việc biên soạn nội dung GDCD theo chủ đề hoặc chuyên đề là phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực học sinh. Thay vì các bài học độc lập, giáo viên cần nhóm các nội dung liên quan thành các chủ đề lớn, cho phép học sinh khám phá một vấn đề từ nhiều góc độ, tích hợp kiến thức từ các lĩnh vực khác nhau. Chẳng hạn, chủ đề về 'Sống giản dị' không chỉ dừng lại ở khái niệm mà còn bao gồm các ví dụ thực tiễn, phân tích biểu hiện, ý nghĩa và cách rèn luyện phẩm chất này. Việc này giúp học sinh có cái nhìn tổng thể, sâu sắc hơn, đồng thời tạo cơ hội để vận dụng kiến thức vào việc giải quyết các tình huống thực tế. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Mục 2.2 Định hướng biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề).

3.2. Nguyên tắc thiết kế bài học phát triển năng lực hiệu quả

Thiết kế bài học phát triển năng lực đòi hỏi tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản. Đầu tiên, mục tiêu bài học phải rõ ràng, cụ thể, tập trung vào các năng lực và phẩm chất cần đạt. Thứ hai, nội dung bài học phải mang tính tích hợp, liên môn, gắn liền với thực tiễn cuộc sống. Thứ ba, các hoạt động học tập cần đa dạng, khuyến khích học sinh chủ động, sáng tạo, hợp tác và tự đánh giá. Thứ tư, giáo viên cần sử dụng các phương pháp dạy học GDCD tích cực như nêu vấn đề, thảo luận nhóm, giải quyết tình huống, trò chơi học tập và ứng dụng công nghệ thông tin. Cuối cùng, việc đánh giá phải theo định hướng năng lực, không chỉ kiểm tra kiến thức mà còn đo lường khả năng vận dụng và hình thành phẩm chất. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Mục 2.1.1 Quan điểm chung và Mục 2.1.2 Định hướng biên soạn bài học).

IV. Các phương pháp dạy học GDCD sáng tạo và hiệu quả

Để thực sự đạt được mục tiêu phát triển năng lực cho học sinh, việc áp dụng các phương pháp dạy học GDCD sáng tạo và hiệu quả là yếu tố then chốt. Giáo viên cần vượt ra khỏi khuôn khổ truyền thống, chủ động thiết kế các hoạt động học tập đa dạng, tập trung vào sự tham gia tích cực của học sinh. Các phương pháp như dạy học dự án (DHDA), dạy học theo chủ đề, học tập trải nghiệm, giải quyết vấn đề (GQVĐ) và thảo luận nhóm là những công cụ đắc lực giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, kỹ năng làm việc nhóm và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Việc sử dụng tình huống có vấn đề (THCVĐ) trong bài giảng giúp khơi gợi sự tò mò, thúc đẩy học sinh tìm tòi và đưa ra giải pháp.

Ngoài ra, tích hợp công nghệ thông tin (CNTT) vào quá trình dạy học cũng mở ra nhiều cơ hội mới. Việc sử dụng các phần mềm trình chiếu, video minh họa, tài liệu điện tử, hoặc thậm chí là các trò chơi giáo dục có thể làm tăng hứng thú học tập và giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách trực quan, sinh động hơn. Điều quan trọng là giáo viên phải linh hoạt trong việc lựa chọn và kết hợp các phương pháp sao cho phù hợp với nội dung bài học, đặc điểm của học sinh và điều kiện thực tế của nhà trường. BDTX GDCD 2019 đã cung cấp những hướng dẫn cụ thể về các kỹ thuật dạy học này, khuyến khích giáo viên mạnh dạn thử nghiệm và chia sẻ kinh nghiệm để cùng nhau nâng cao chất lượng dạy học phát triển năng lực GDCD.

4.1. Các phương pháp dạy học GDCD chủ động và tương tác

Để thực hiện dạy học phát triển năng lực, các phương pháp dạy học GDCD cần được chuyển từ thụ động sang chủ động và tương tác. Phương pháp nêu vấn đề giúp kích thích tư duy phê phán, giải quyết vấn đề. Thảo luận nhóm thúc đẩy kỹ năng giao tiếp, hợp tác và xây dựng ý kiến chung. Xử lý tình huống (GQVĐ) tạo cơ hội cho học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn, rèn luyện kỹ năng ra quyết định. Phương pháp trò chơi học tập tăng cường sự hứng thú và ghi nhớ kiến thức một cách tự nhiên. Dạy học dự án và học tập trải nghiệm giúp học sinh tìm hiểu sâu sắc một chủ đề, tạo ra sản phẩm cụ thể và phát triển nhiều năng lực cốt lõi. Việc kết thúc giờ dạy với nhiệm vụ về nhà có tính chất khám phá, vận dụng thực tiễn thay vì học thuộc lòng cũng là một điểm nhấn quan trọng. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Trang 19-20).

4.2. Đánh giá năng lực và phẩm chất trong môn GDCD

Đánh giá năng lực và phẩm chất học sinh trong môn GDCD theo Chương trình GDPT mới không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra kiến thức. Cần đa dạng hóa hình thức đánh giá, bao gồm cả đánh giá thường xuyên và định kỳ, đánh giá qua các sản phẩm học tập, dự án, bài thuyết trình, hoạt động nhóm. Đặc biệt, việc đánh giá cần tập trung vào khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề, thể hiện phẩm chất đạo đức và hành vi ứng xử. Ví dụ, trong chủ đề 'Sống giản dị', đánh giá không chỉ là nhận biết khái niệm mà còn là khả năng thể hiện sự quý trọng, nhắc nhở bạn bè rèn luyện lối sống giản dị. Các công cụ như phiếu quan sát, bảng kiểm, nhật ký học tập, đánh giá đồng đẳng cũng rất hữu ích để có cái nhìn toàn diện về sự phát triển năng lực của học sinh. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Trang 46 Bảng tham chiếu các mức yêu cầu cần đạt).

V. Ứng dụng thực tiễn của BDTX GDCD 2019 và kết quả ban đầu

Chuyên đề BDTX GDCD 2019 đã được triển khai rộng rãi, đặc biệt là tại các địa phương như Gia Lai, nhằm trang bị cho đội ngũ giáo viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết để triển khai dạy học phát triển năng lực GDCD theo Chương trình GDPT mới. Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên này không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn đi sâu vào các định hướng biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề, chuyên đề, giúp giáo viên hình dung rõ ràng hơn về cách áp dụng vào thực tiễn. Mục tiêu chính là giúp giáo viên thay đổi tư duy, từ bỏ phương pháp truyền thụ kiến thức một chiều để chuyển sang vai trò người hướng dẫn, người tổ chức các hoạt động học tập, khuyến khích sự chủ động và sáng tạo của học sinh.

Qua các buổi tập huấn, giáo viên đã được tiếp cận với nhiều phương pháp dạy học GDCD tích cực như dạy học dự án, giải quyết vấn đề, thảo luận nhóm, cùng với việc ứng dụng công nghệ thông tin. Kết quả ban đầu cho thấy sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của giáo viên về vai trò của môn GDCD và cách thức giảng dạy. Nhiều giáo viên đã bắt đầu thử nghiệm các phương pháp mới, biên soạn các chủ đề dạy học sáng tạo, và nhận được phản hồi tích cực từ học sinh về sự hứng thú và hiệu quả học tập. Tuy nhiên, việc triển khai đồng bộ và duy trì hiệu quả đòi hỏi một quá trình lâu dài, cần sự hỗ trợ liên tục từ các cấp quản lý giáo dục và sự nỗ lực không ngừng của đội ngũ giáo viên. Việc chia sẻ kinh nghiệm, các bài học thành công trong thực tiễn là yếu tố quan trọng để nhân rộng mô hình dạy học phát triển năng lực.

5.1. Thực tiễn triển khai BDTX GDCD 2019 tại Gia Lai

Tại Gia Lai, chuyên đề BDTX GDCD 2019 đã được tổ chức bởi Sở Giáo dục và Đào tạo, phối hợp với Trường Cao đẳng Sư phạm. Mục tiêu là bồi dưỡng đội ngũ giáo viên THCS về biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề, chuyên đề nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh phù hợp với Chương trình GDPT mới. Các buổi tập huấn tập trung vào việc hướng dẫn giáo viên cách thức chuyển đổi từ chương trình cũ sang định hướng mới, cung cấp các ví dụ minh họa cụ thể về cách thiết kế bài học, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực. Chương trình bồi dưỡng nhấn mạnh việc thực hành, thảo luận và chia sẻ kinh nghiệm giữa các giáo viên, tạo cơ hội để họ cùng nhau tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai thực tiễn. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Trang bìa và Phần Mở đầu).

5.2. Kết quả ban đầu từ dạy học phát triển năng lực

Dù cần thời gian để đánh giá toàn diện, những kết quả ban đầu từ việc triển khai dạy học phát triển năng lực GDCD khá hứa hẹn. Học sinh thể hiện sự chủ động hơn trong học tập, tăng cường khả năng tư duy độc lập, giải quyết vấn đề và hợp tác nhóm. Các phẩm chất như tính tự chủ, trách nhiệm, sự trung thực cũng dần được hình thành rõ nét hơn qua các hoạt động trải nghiệm. Giáo viên báo cáo về sự hứng thú của học sinh đối với các chủ đề học tập gắn liền với thực tiễn, đồng thời nhận thấy sự cải thiện trong kỹ năng thuyết trình, phản biện của các em. Những ví dụ về phát triển năng lực như năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác, năng lực thuyết trình và năng lực hiểu đúng về chuẩn mực đạo đức được ghi nhận. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Trang 46 Các năng lực và phẩm chất cần phát triển).

VI. Kết luận và Triển vọng tương lai của dạy học GDCD

Việc đổi mới dạy học phát triển năng lực GDCD theo Chương trình GDPT mới là một hành trình dài và đầy thử thách, nhưng cũng mở ra nhiều triển vọng tích cực cho giáo dục Việt Nam. BDTX GDCD 2019 đã đặt nền móng vững chắc cho sự thay đổi này, cung cấp cho giáo viên những công cụ và định hướng cần thiết để thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp quản lý, nhà trường, giáo viên và phụ huynh. Việc tiếp tục nghiên cứu, phát triển các tài liệu dạy học, bồi dưỡng chuyên môn thường xuyên và tạo môi trường học tập linh hoạt, sáng tạo là vô cùng quan trọng.

Trong tương lai, dạy học GDCD sẽ không ngừng được cải tiến, tích hợp nhiều hơn nữa các công nghệ hiện đại và phương pháp giáo dục tiên tiến. Mục tiêu là biến môn học này thành một trải nghiệm học tập sống động, giúp học sinh không chỉ có kiến thức mà còn có đủ phẩm chất và năng lực để thích nghi với mọi biến đổi của xã hội. Sự thành công của Chương trình GDPT mới nói chung và dạy học phát triển năng lực GDCD nói riêng sẽ góp phần tạo ra thế hệ công dân Việt Nam có trách nhiệm, năng động, sáng tạo và có khả năng hội nhập quốc tế. Đây là một cam kết về chất lượng giáo dục, đặt con người vào vị trí trung tâm của sự phát triển. Các trường học cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động thực hành, trải nghiệm để học sinh có thể vận dụng kiến thức vào giải quyết các tình huống thực tiễn, hình thành kỹ năng sống một cách tự nhiên.

6.1. Tóm tắt những điểm nhấn của GDPT mới

Chương trình GDPT mới mang đến những điểm nhấn quan trọng, tập trung vào dạy học phát triển năng lực và phẩm chất người học. Chương trình không chỉ chú trọng kiến thức mà còn đặc biệt quan tâm đến việc hình thành các năng lực cốt lõi (tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo) và phẩm chất đạo đức (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm). Phương pháp dạy học chuyển từ truyền thụ sang tổ chức các hoạt động học tập chủ động, lấy học sinh làm trung tâm. Việc đánh giá cũng linh hoạt hơn, nhằm đo lường cả quá trình và kết quả học tập, đặc biệt là khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Các nội dung được tổ chức theo chủ đề, chuyên đề để tăng tính tích hợp và liên môn, giúp học sinh có cái nhìn toàn diện hơn. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Phần Mở đầu và Mục 1.1.3 Mục tiêu chương trình).

6.2. Triển vọng nâng cao chất lượng dạy học GDCD

Triển vọng nâng cao chất lượng dạy học GDCD là rất lớn nhờ định hướng phát triển năng lực và Chương trình GDPT mới. Với sự thay đổi trong tư duy dạy và học, cùng với sự hỗ trợ từ các tài liệu BDTX GDCD 2019, giáo viên có cơ hội áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại, sáng tạo. Điều này sẽ giúp học sinh hứng thú hơn với môn học, từ đó nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức và hình thành phẩm chất. Việc tích hợp công nghệ, tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế, và sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường - gia đình - xã hội sẽ tạo nên một môi trường giáo dục toàn diện, giúp GDCD thực sự phát huy vai trò quan trọng của mình trong việc đào tạo thế hệ công dân có đủ năng lực và phẩm chất đáp ứng yêu cầu của thời đại. (Tài liệu BDTX Gia Lai 2019, Mục 1.2.2).

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu "Biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề, chuyên đề để phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh phù hợp với chương trình GDPT mới" thuộc môn Giáo dục công dân (GDCD) do Sở Giáo dục và Đào tạo Gia Lai phối hợp với Trường Cao đẳng Sư phạm Gia Lai biên soạn vào tháng 7/2019. Nhóm tác giả thực hiện gồm Phạm Thị Thanh Hà, Hồ Thị Thanh Hiền và Võ Thị Kiều Trinh, cùng sự cộng tác của giáo viên Dương Thị Tiệp trong phần thiết kế giáo án thực nghiệm.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       CƠ CẤU TỔNG THỂ CỦA TÀI LIỆU                           |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| PHẦN MỞ ĐẦU   | Cơ sở pháp lý (Đại hội XII, 4 trụ cột UNESCO, CV Sở GD&ĐT)     |
+---------------+---------------------------------------------------------------+
| CHƯƠNG I      | Cơ sở lý luận dạy học phát triển năng lực, phẩm chất môn GDCD |
|               | Ma trận mục tiêu, nội dung 4 khối lớp (6-9)                   |
|               | 9 kỹ thuật tổ chức hoạt động học & Khung năng lực THCS        |
+---------------+---------------------------------------------------------------+
| CHƯƠNG II     | Quy trình thiết kế bài học & Kế hoạch bài dạy minh họa:       |
|               | - Chuyên đề: HIV/AIDS và hiểm họa trong đời sống xã hội (Lớp 8)|
|               | - Chủ đề 1: Đạo đức (Sống giản dị, trung thực, tự trọng...)   |
+---------------+---------------------------------------------------------------+

Tài liệu được định vị là tài liệu bồi dưỡng thường xuyên hè dành cho đội ngũ giáo viên GDCD cấp Trung học cơ sở (THCS) trên địa bàn tỉnh Gia Lai, đồng thời làm tài liệu tham khảo nghiệp vụ cho sinh viên ngành sư phạm. Văn bản được ban hành nhằm đáp ứng yêu cầu thực hiện Nghị quyết Đại hội XII của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cụ thể hóa theo Công văn Hướng dẫn số /SGDĐT-GDTX năm 2019 của Sở GD&ĐT Gia Lai về công tác bồi dưỡng giáo viên năm học 2019 - 2020.

Mục tiêu đào tạo của tài liệu tập trung vào việc trang bị cho người dạy:

• Hệ thống quan điểm xây dựng chương trình GDCD theo định hướng Chương trình Giáo dục phổ thông mới.
• Khung chuẩn phẩm chất (5 phẩm chất chủ yếu) và năng lực (năng lực chung, năng lực chuyên môn) của học sinh THCS.
• Phương pháp thiết kế giáo án theo chuỗi hoạt động học tập và kỹ thuật điều phối lớp học phát huy tính chủ động của học sinh.

Điểm đặc trưng của tài liệu là sự kết hợp giữa lý luận dạy học hiện đại và các phương án giáo án thực nghiệm có gắn kèm dữ liệu thực tiễn địa phương.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung tài liệu được kết cấu thành 2 chương chính cùng hệ thống phụ lục bảng biểu:

Chương I: Một số vấn đề chung về dạy học Giáo dục công dân ở trường Trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh phù hợp với chương trình Giáo dục phổ thông mới

Trình bày vị trí, vai trò của môn GDCD ở bậc THCS; 5 quan điểm xây dựng chương trình (đảm bảo định hướng chương trình tổng thể; đảm bảo tính khoa học, sư phạm và thực tiễn; tích hợp các nội dung giáo dục giá trị sống và kỹ năng sống; thiết kế theo hướng đồng tâm - mở rộng; xây dựng theo hướng mở). Xác định mục tiêu tổng quát, mục tiêu cụ thể và ma trận nội dung 4 mạch kiến thức xuyên suốt từ lớp 6 đến lớp 9:

Mạch nội dung	Lớp 6	Lớp 7	Lớp 8	Lớp 9
Giáo dục đạo đức	Siêng năng, kiên trì; Tôn trọng sự thật; Tự lập	Học tập tự giác, tích cực; Giữ chữ tín; Bảo tồn di sản văn hóa	Lao động cần cù, sáng tạo; Bảo vệ lẽ phải; Bảo vệ môi trường và tài nguyên	Tích cực tham gia hoạt động cộng đồng; Bảo vệ hòa bình; Quản lý thời gian
Kỹ năng sống	Tự nhận thức bản thân; Ứng phó tình huống nguy hiểm	Ứng phó tâm lý căng thẳng; Phòng chống bạo lực học đường	Xác định mục tiêu cá nhân; Phòng chống bạo lực gia đình	Thích ứng với thay đổi; Tiêu dùng thông minh
Giáo dục kinh tế	Tiết kiệm	Quản lý tiền	Lập kế hoạch chi tiêu	Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý
Giáo dục pháp luật	Công dân nước CHXHCN Việt Nam; Quyền trẻ em	Phòng chống tệ nạn xã hội; Quyền và nghĩa vụ công dân trong gia đình	Phòng ngừa tai nạn vũ khí, cháy nổ; Quyền và nghĩa vụ lao động	Quyền tự do kinh doanh và nghĩa vụ đóng thuế

Chương này cũng xác lập khung 8 năng lực cốt lõi (Tự học; Giải quyết vấn đề và sáng tạo; Thẩm mỹ; Thể chất; Giao tiếp; Hợp tác; Tính toán; Công nghệ thông tin - ICT) và 3 nhóm phẩm chất (Sống yêu thương, Sống tự chủ, Sống có trách nhiệm), đồng thời quy định 9 kỹ thuật sư phạm trong tổ chức dạy học.

Chương II: Định hướng biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề, chuyên đề phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh phù hợp với chương trình Giáo dục phổ thông mới

Cụ thể hóa quy trình biên soạn bài học và cung cấp 2 kế hoạch bài dạy mẫu:

1. Chuyên đề môn GDCD lớp 8 (Bài 14 - Tiết 19): "HIV/AIDS và hiểm họa của nó trong đời sống xã hội" (thời lượng 1 tiết), tích hợp kiến thức y tế, pháp luật và kỹ năng phòng vệ với dữ liệu dịch tễ tỉnh Gia Lai.
2. Chủ đề Đạo đức môn GDCD: "Sống giản dị - Trung thực - Tự trọng - Yêu thương con người" (thời lượng 3 tiết, tuần 1, 2, 3), trong đó chi tiết hóa tiến trình bài học "Sống giản dị".

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu xây dựng nội dung dựa trên các cơ sở lý thuyết và nguyên tắc khoa học:

• Khái niệm và bản chất năng lực: Tổng hợp định nghĩa từ F. E. Weinert (2001) (hệ thống khả năng, sự thành thạo hoặc kỹ năng thiết yếu), X. Rogiers (sử dụng nội dung và kỹ năng trong tình huống có ý nghĩa), Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường (khả năng thực hiện có hiệu quả và trách nhiệm các hành động trên cơ sở hiểu biết, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm và sự sẵn sàng hành động). Năng lực được chuẩn hóa là khả năng làm chủ các hệ thống kiến thức, kỹ năng, thái độ và kết nối chúng để giải quyết vấn đề thực tiễn.
• Triết lý giáo dục UNESCO: Bốn trụ cột học tập (Học để hiểu, học để làm, học để hợp tác cùng chung sống, học để làm người) kết hợp với triết lý "dạy người, dạy chữ, dạy nghề".
• Quan điểm thiết kế chương trình mở: Chương trình chỉ quy định chuẩn đầu ra (yêu cầu cần đạt) và các mạch nội dung cốt lõi, trao quyền chủ động cho giáo viên lựa chọn ngữ liệu, tích hợp liên môn và phân bố thời lượng.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG HỘI TỤ CỦA KHÁI NIỆM "NĂNG LỰC" TRONG TÀI LIỆU                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [ Tri thức ] + [ Kĩ năng, kĩ xảo ] + [ Kinh nghiệm ] + [ Trách nhiệm đạo đức ]   |
|                  Khả năng huy động và kết nối hợp lý                             |
|        Giải quyết thành công nhiệm vụ/tình huống trong đời sống thực tiễn         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Kỹ năng phát triển

Tài liệu định hướng rèn luyện các nhóm kỹ năng nghề nghiệp cho giáo viên GDCD:

• Kỹ năng thiết kế ma trận mức độ nhận thức: Phân loại yêu cầu cần đạt theo 4 cấp độ (Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng thấp, Vận dụng cao) gắn với các động từ hành động lượng hóa được.
• Kỹ năng điều phối hoạt động tương tác: Kỹ thuật chia nhóm 4 học sinh, luân phiên nhóm trưởng/báo cáo viên, tổ chức thảo luận phản biện.
• Kỹ năng đánh giá quá trình: Sử dụng sổ theo dõi quá trình học tập, hướng dẫn học sinh tự đánh giá và đánh giá chéo qua phiếu học tập và sản phẩm hoạt động.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu xác lập mô hình dạy học chuyển tiếp từ truyền thụ một chiều sang tổ chức hoạt động học tập dựa trên nguyên tắc: "Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ học tập với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên".

Tiến trình một giờ dạy học được chuẩn hóa theo 5 bước:

1. Kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh (đầu giờ hoặc đan xen).
2. Tổ chức dạy và học bài mới (nêu nhiệm vụ, hướng dẫn khám phá).
3. Luyện tập, củng cố (thực hành tổng hợp, nâng cao).
4. Đánh giá, tổng kết giờ học.
5. Hướng dẫn học bài và giao nhiệm vụ về nhà (trước khi kết thúc tiết học 3 - 5 phút).

Chương I đưa ra 9 hướng dẫn kỹ thuật sư phạm cụ thể:

1. Chia nhóm học tập: Quy mô tối ưu 4 học sinh/nhóm; bố trí bàn ghế thuận tiện đi lại; luân phiên chỉ định nhóm trưởng và người báo cáo.
2. Hướng dẫn học sinh ghi vở qua 4 bước:
   • Bước 1: Ghi chép lệnh chuyển giao nhiệm vụ của giáo viên.
   • Bước 2: Ghi chép ý kiến cá nhân độc lập (bắt buộc mỗi học sinh có ít nhất một ý kiến trước khi thảo luận nhóm).
   • Bước 3: Ghi chép ý kiến thống nhất và ý kiến khác biệt của các thành viên trong nhóm.
   • Bước 4: Tổng hợp phương án báo cáo kết quả của nhóm.
3. Kỹ thuật sử dụng bảng: Phân vùng không gian bảng (bên trái ghi kiến thức mới hình thành, bên phải ghi kiến thức đã có, sơ đồ tư duy và hướng dẫn tự học); tránh sao chép lặp lại nội dung trình chiếu.
4. Tổ chức hoạt động khởi động: Gắn kết tình huống nêu vấn đề với hoạt động hình thành kiến thức; tránh lạm dụng trò chơi không ăn nhập nội dung.
5. Hệ thống hóa kiến thức: Thực hiện trong pha "Luyện tập"; không chốt kiến thức vội vã, rời rạc ở pha khởi động; giáo viên giữ vai trò trọng tài khoa học sau khi học sinh đã hoàn thành khám phá.
6. Kết thúc và giao việc về nhà: Dành 3-5 phút cuối tiết; phân hóa nhiệm vụ cho nhóm chưa hoàn thành và nhóm đã hoàn thành; tránh giao bài tập học thuộc lòng máy móc.
7. Thực hành - thí nghiệm: Áp dụng phương pháp nghiên cứu khoa học, phương pháp "Bàn tay nặn bột" (đối với các mạch kiến thức liên quan).
8. Theo dõi và đánh giá quá trình: Sử dụng sổ theo dõi ghi nhận ưu điểm, hạn chế; phối hợp tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và đánh giá của giáo viên.
9. Ứng dụng công nghệ thông tin: Chỉ sử dụng CNTT để trình chiếu khi chuyển giao nhiệm vụ, minh họa hiện tượng khó quan sát trực tiếp hoặc hệ thống hóa kiến thức; tránh biến giờ học thành bài thuyết trình đơn điệu.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Chuyển đổi hệ hình tiếp cận giáo dục: Thay thế việc truyền đạt kiến thức hàn lâm đơn thuần bằng cấu trúc bài giảng phát triển phẩm chất và năng lực, bám sát các yêu cầu của Chương trình GDPT mới.
• Cấu trúc ma trận 4 mức độ nhận thức: Cung cấp bảng tham chiếu chi tiết các mức độ nhận thức (Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng thấp, Vận dụng cao) cho từng đơn vị kiến thức trong chuyên đề, kèm theo các năng lực tương ứng cần hình thành.
• Tích hợp số liệu thực tế địa phương: Giáo án minh họa Bài 14 lớp 8 (Phòng chống nhiễm HIV/AIDS) cập nhật số liệu dịch tễ học thực tế tại tỉnh Gia Lai tính đến năm 2019:
  • Toàn tỉnh ghi nhận 1.088 người nhiễm HIV.
  • 390 trường hợp chuyển sang giai đoạn AIDS; 248 trường hợp tử vong do AIDS.
  • Dịch bệnh xuất hiện tại 17/17 huyện, thị xã, thành phố (tập trung nhiều ở Ia Grai, Chư Prông, Chư Păh và TP. Pleiku).
• Quy trình sư phạm tường minh: Tài liệu chi tiết hóa từng hành vi dạy học, từ thao tác ghi bảng, khẩu lệnh giao việc, phân vùng thảo luận cho đến cách thức xử lý tình huống sư phạm khi học sinh chưa hoàn thành nhiệm vụ trên lớp.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG TÀI LIỆU                              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. GIÁO VIÊN GDCD THCS      | Bồi dưỡng thường xuyên, đổi mới giáo án & PPDH      |
| 2. SINH VIÊN SƯ PHẠM GDCD   | Học tập học phần Lý luận & PPDH bộ môn, kiến tập     |
| 3. CÁN BỘ QUẢN LÝ / CHUYÊN VIÊN | Đánh giá giờ dạy, chỉ đạo chuyên môn cấp huyện/tỉnh|
| 4. GIẢNG VIÊN SƯ PHẠM       | Tài liệu tham khảo phát triển bài giảng nghiệp vụ   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

• Giáo viên môn Giáo dục công dân cấp THCS: Sử dụng làm tài liệu học tập bồi dưỡng thường xuyên hàng năm; áp dụng trực tiếp các chỉ dẫn kỹ thuật để biên soạn kế hoạch bài dạy theo chủ đề, chuyên đề tích hợp.
• Sinh viên ngành Sư phạm Giáo dục Công dân (Đại học, Cao đẳng): Tài liệu học tập cho các học phần Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn GDCD, Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm và thực tập giảng dạy.
• Cán bộ quản lý chuyên môn, chuyên viên phụ trách môn GDCD: Công cụ tham chiếu tiêu chuẩn khi dự giờ, đánh giá chất lượng tiết dạy và tổ chức sinh hoạt chuyên môn cụm trường theo định hướng GDPT mới.
• Yêu cầu kiến thức nền tảng (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về Tâm lý học lứa tuổi học sinh THCS, Giáo dục học đại cương, và cấu trúc mục tiêu của Chương trình môn Giáo dục công dân.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tài liệu này được biên soạn nhằm phục vụ chương trình giáo dục nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ công tác bồi dưỡng thường xuyên giáo viên hè 2019 của tỉnh Gia Lai, nhằm chuẩn bị thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông mới (GDPT 2018) cho môn Giáo dục công dân cấp THCS.

2. Cấu trúc một giáo án định hướng năng lực trong tài liệu gồm những phần nào?

Cấu trúc kế hoạch bài dạy gồm:

• Mục tiêu bài học (nêu rõ kiến thức, kỹ năng, thái độ, phẩm chất và năng lực cần hình thành, diễn đạt bằng động từ lượng hóa được).
• Chuẩn bị phương tiện và học liệu của giáo viên và học sinh.
• Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy học (Khởi động -> Đặt vấn đề / Hình thành kiến thức -> Luyện tập, củng cố -> Vận dụng, tìm tòi mở rộng).
• Hướng dẫn học sinh tự học và giao nhiệm vụ ở nhà.

3. Quy trình ghi vở của học sinh được hướng dẫn cụ thể như thế nào?

Học sinh thực hiện ghi chép qua 4 bước: (1) Ghi nhận lệnh chuyển giao nhiệm vụ của giáo viên; (2) Tự suy nghĩ độc lập và ghi ý kiến cá nhân; (3) Ghi nhận các ý kiến thống nhất và ý kiến khác biệt trong quá trình thảo luận nhóm; (4) Ghi chép phương án báo cáo kết quả của nhóm.

4. Tại sao tài liệu khuyến cáo giáo viên không nên chốt kiến thức ở hoạt động khởi động?

Hoạt động khởi động nhằm tạo tình huống có vấn đề để học sinh nhận ra sự thiếu hụt kiến thức hiện tại và hình thành nhu cầu tìm hiểu. Nếu giáo viên chốt kiến thức ngay tại bước này sẽ làm mất tính chủ động khám phá của học sinh. Việc hệ thống hóa kiến thức được quy định tổ chức tập trung ở pha "Luyện tập" sau khi đã hoàn tất khám phá kiến thức mới.

5. Những kế hoạch bài dạy minh họa nào được trình bày chi tiết trong tài liệu?

Tài liệu cung cấp 2 kế hoạch dạy học mẫu: (1) Chuyên đề môn GDCD lớp 8: "HIV/AIDS và hiểm họa của nó trong đời sống xã hội" (Bài 14, thời lượng 1 tiết); (2) Chủ đề Đạo đức: "Sống giản dị - Trung thực - Tự trọng - Yêu thương con người" (thời lượng 3 tiết), trong đó thiết kế chi tiết tiến trình bài "Sống giản dị".

---

Kết luận

Tài liệu "Biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề, chuyên đề để phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh phù hợp với chương trình GDPT mới" cung cấp hệ thống cơ sở lý luận, ma trận mục tiêu phẩm chất - năng lực và quy trình sư phạm chuẩn mực cho môn Giáo dục công dân THCS.

Lộ trình tiếp cận tài liệu hiệu quả bao gồm:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về năng lực và quan điểm chương trình GDCD mở tại Chương I.
2. Nắm vững 9 kỹ thuật tổ chức hoạt động học (kỹ thuật chia nhóm, ghi vở 4 bước, kỹ thuật bảng, hệ thống hóa kiến thức).
3. Phân tích ma trận mức độ nhận thức và tiến trình bài dạy mẫu tại Chương II.
4. Ứng dụng thiết kế kế hoạch bài dạy thực tế cho các chủ đề môn học.

Tài liệu là nguồn tư liệu chuyên môn phục vụ công tác giảng dạy, dự giờ và bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm bộ môn GDCD tại các cơ sở giáo dục phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU T những năm chín mƣơi của thế k XX, với vai trò độc tôn của mình, Giáo dục và đào tạo đ đƣợc Đảng và Nhà nƣớc ta quan tâm đ ng mức Tại Đại hội XII, Đảng ta nêu lên sáu nhiệm vụ trọng tâm, trong đó nhiệm vụ thứ sáu nhấn mạnh:―Phát huy nhân tố con ngƣời trong mọi lĩnh vực của đời sống x hội; tập trung xây dựng con ngƣời về đạo đức, nhân cách, lối sống, trí tuệ và năng lực làm việc; xây dựng môi trƣờng văn hóa lành mạnh‖(1). Cho thấy, việc đào tạo nguồn nhân lực chất lƣợng cao đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nƣớc luôn là mục tiêu hƣớng đến của Giáo dục và Đào tạo, của Đảng và nhân dân cả nƣớc. Nhiệm vụ trên là sự thể hiện quá trình thực thi đƣờng lối đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục đào tạo, phát triển nguồn nhân lực, điều mà Đảng ta xác định là một kế sách, quốc sách hàng đầu. Nó là tiêu điểm của sự phát triển, mang tính đột phá, khai mở con đƣờng phát triển nguồn nhân lực Việt Nam trong thế k XXI, hƣớng đến sự phát triển bền vững, dựa trên ―bốn trụ cột‖ của UNESCO: ―Học để hiểu, học để làm, học để hợp tác, cùng chung sống và học để làm ngƣời‖, góp phần khẳng định triết lý nhân sinh mới ―dạy ngƣời, dạy chữ, dạy nghề‖ của nền giáo dục nƣớc ta.

Quán triệt tinh thần trên, tỉnh Gia Lai đ ra nhiều văn bản chỉ đạo nhằm thực hiện mục tiêu đổi mới toàn diện Giáo dục và đào tạo, trong đó có công văn HD số /SGDĐT – GDTX năm 2019 của Sở GD & ĐT Gia Lai về việc thực hiện bồi dƣỡng thƣờng xuyên giáo viên Mầm non, Phổ thông và Giáo dục thƣờng xuyên năm học 2019 – 2020 không ngoài mục đích tiếp tục đƣa tinh thần Văn kiện Đại hội XII vào thực tế. Và để đào tạo nguồn nhân lực chất lƣợng cao cho đất nƣớc trong những thập k tiếp theo, thiết nghĩ, một trong những nhiệm vụ của Giáo viên nói chung, giáo viên Giáo dục công dân bậc Trung học cơ sở nói riêng là phải phát huy tối đa khả năng giảng dạy, trang bị, khơi dậy, phát huy các phẩm chất đạo đức, năng lực cần có cho học sinh qua các nội dung, chủ đề dạy học; góp phần hoàn thiện các phẩm chất đạo đức, năng lực cho học sinh, gi p các em trở thành những công dân Việt Nam ƣu t trong thời đại mới. Với ý nghĩa nhƣ vậy, ch ng tôi quyết định cho ra đời tài liệu ―Biên soạn nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề, chuyên đề để phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh phù hợp với chương trình GDPT mới‖. Tuy nhiên, dạy học là một quá trình phức hợp bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ hữu cơ với nhau.

Những phần trình bày trong tài liệu chỉ là một phần nhỏ trong mảng kiến thức rộng lớn của vấn đề. Vì vậy tài liệu luôn cần sự bổ sung, đóng góp của quý thầy giáo, cô giáo để tài liệu đƣợc hoàn thiện hơn, góp phần đáp ứng đƣợc yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay của Tỉnh nhà. Pleiku, tháng 7 năm 2019 Nhóm biên soạn Phạm Thị Thanh Hà - Hồ Thị Thanh Hiền - Võ Thị kiều Trinh 2 CHƢƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DẠY HỌC GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC, PHẨM CHẤT CHO HỌC SINH PHÙ HỢP VỚI CHƢƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI.1 Dạy học Giáo dục công dân (GDCD) ở trƣờng Trung học cơ sở (THCS) 1.1 Vị trí, vai trò của môn Giáo dục công dân ở trƣờng THCS. Môn GDCD có vị trí quan trọng trong nhà trƣờng THCS.

Môn học cung cấp cho học sinh (HS) một hệ thống chuẩn mực đạo đức và pháp luật phù hợp với yêu cầu của x hội ở mức độ phù hợp với lứa tuổi. Qua đó, gi p HS biết sống hoà nhập với cuộc sống hiện tại với tƣ cách là một công dân tích cực và năng động; góp phần quan trọng để hình thành những phẩm chất cần thiết của nhân cách con ngƣời Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH, HĐH) đất nƣớc và tăng cƣờng khả năng hội nhập trong xu thế phát triển và tiến bộ của thời đại. Mặt khác dạy học môn GDCD phải nhằm gi p ngƣời học thực hiện sự thống nhất giữa nhận thức và hành động, giữa lời nói và hành vi. Muốn vậy, nội dung môn GDCD cần phải đảm bảo cung cấp cho HS những phƣơng thức ứng xử về đạo đức, pháp luật, văn hoá trong cuộc sống, hình thành ở mỗi HS sự thống nhất giữa nhận thức và hành động, hƣớng HS vào việc thực hành trong cuộc sống hằng ngày các chuẩn mực và mẫu hành vi tích cực mà bài học đặt ra; khơi dậy trong HS ý chí thể hiện sự thống nhất đó.

Nhƣ vậy, môn GDCD có vị trí, vai trò quan trọng trong việc hình thành phát triển nhân cách, góp phần xây dựng nhân cách và trách nhiệm công dân cho HS, cụ thể là: - Cung cấp cho HS hệ thống các giá trị đạo đức, pháp luật cơ bản, các chuẩn mực lối sống phù hợp với yêu cầu của x hội, gi p HS biết sống một cách tích cực, năng động và sáng tạo. - Góp phần quan trọng hình thành những năng lực cơ bản của con ngƣời thời kỳ CNH, HĐH đất nƣớc. Quan điểm xây dựng chƣơng trình Thứ nhất, đảm bảo các định hƣớng trong Chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể: - Định hƣớng chung cho tất cả các môn học về quan điểm, mục tiêu, yêu cầu cần đạt, kế hoạch giáo dục; nội dung giáo dục, phƣơng pháp giáo dục và đánh giá kết quả, điều kiện thực hiện và phát triển chƣơng trình; 3 - Định hƣớng xây dựng chƣơng trình môn GDCD. Thứ hai, Bảo đảm tính khoa học, tính sƣ phạm và tính thực tiễn, đƣợc xây dựng trên cơ sở: Đƣờng lối, chủ trƣơng, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam trong giai đoạn hiện nay; Thành tựu nghiên cứu về tâm lý học, giáo dục học, đạo đức học, luật học, lí luận chính trị và kinh tế học; kinh nghiệm trong nƣớc và quốc tế về phát triển chƣơng trình môn GDCD, đặc biệt là chƣơng trình môn GDCD những năm gần đây của Việt Nam và của những quốc gia phát triển; các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam và giá trị chung của nhân loại; thực tiễn x hội, giáo dục, điều kiện kinh tế và truyền thống văn hoá Việt Nam, sự đa dạng của đối tƣợng HS xét về phƣơng diện vùng miền, điều kiện và khả năng học tập.

Thứ ba, chƣơng trình ch trọng tích hợp nhiều nội dung giáo dục cơ bản, thiết thực, hiện đại về giá trị sống, kỹ năng sống, đạo đức, pháp luật, kinh tế; tích hợp nhiều chủ đề giáo dục cần thiết nhƣ: giáo dục quyền trẻ em, giáo dục môi trƣờng, giáo dục bình đẳng giới, giáo dục sức khoẻ vị thành niên, giáo dục phòng chống ma tuý, phòng tránh HIV/AIDS, giáo dục tài chính,. Những nội dung này gắn bó chặt chẽ với cuộc sống thực tiễn của học sinh, gắn liền với các sự kiện có tính thời sự trong đời sống đạo đức, pháp luật, kinh tế, chính trị, văn hoá x hội của địa phƣơng, đất nƣớc và thế giới. Thứ tư, ở giai đoạn giáo dục THCS đƣợc xây dựng theo hƣớng đồng tâm và phát triển, xoay quanh các mối quan hệ của con ngƣời với bản thân, với ngƣời khác, với cộng đồng, đất nƣớc, nhân loại, với công việc, với môi trƣờng tự nhiên; mở rộng và nâng cao dần t tiểu học đến trung học cơ sở. Thứ năm, đƣợc xây dựng theo hƣớng mở, thể hiện ở việc không quy định nội dung dạy học chi tiết cho t ng bài học mà chỉ quy định những yêu cầu cần đạt; những nội dung dạy học cơ bản, cốt lõi cho mỗi cấp học, lớp học nhằm đáp ứng yêu cầu cần đạt; những định hƣớng chung về phƣơng pháp giáo dục và đánh giá kết quả giáo dục của HS.

Căn cứ vào các yêu cầu cần đạt và các định hƣớng chung bắt buộc này, các tác giả sách giáo khoa, cơ sở giáo dục và giáo viên (GV) hoàn toàn chủ động, sáng tạo trong việc triển khai các nội dung dạy học, phƣơng pháp giáo dục và đánh giá kết quả giáo dục cụ thể theo yêu cầu phát triển chƣơng trình. GV đƣợc lựa chọn sách giáo khoa và sử dụng nhiều nguồn tƣ liệu khác nhau để dạy học, nhƣng phải bám sát mục tiêu và đáp ứng yêu cầu cần đạt của chƣơng trình. Mục tiêu chƣơng trình + Mục tiêu chung Giúp HS hình thành, phát triển: - Các phẩm chất chủ yếu: yêu nƣớc, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm. Các phẩm chất đạo đức này đƣợc hình thành, phát triển gắn liền với quyền, trách nhiệm và nghĩa vụ của ngƣời công dân Việt Nam.

4 - Các năng lực của ngƣời công dân Việt Nam đáp ứng nhu cầu phát triển của cá nhân và cộng đồng x hội theo yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nƣớc trong bối cảnh toàn cầu hoá và cách mạng công nghiệp mới, đặc biệt là yêu cầu của sự nghiệp xây dựng nhà nƣớc pháp quyền và nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng x hội chủ nghĩa: năng lực phát triển bản thân; năng lực điều chỉnh hành vi đạo đức, năng lực điều chỉnh hành vi pháp luật; năng lực giải quyết vấn đề về kinh tế. Trên cơ sở đó, góp phần gi p HS hình thành, phát triển các năng lực chung nhƣ: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. + Mục tiêu cụ thể của Môn Giáo dục công dân ở THCS - Có ý thức tự điều chỉnh, tự hoàn thiện bản thân theo các chuẩn mực đạo đức và quy định của pháp luật dựa trên nhận thức, thái độ và hành vi đ ng đắn, tích cực về quyền, bổn phận, nghĩa vụ và trách nhiệm công dân trong quan hệ với gia đình, x hội, với công việc, với môi trƣờng thiên nhiên, với đất nƣớc và nhân loại. - Củng cố, nâng cao các năng lực đ đƣợc hình thành, phát triển ở tiểu học; hình thành, duy trì mối quan hệ hoà hợp với những ngƣời xung quanh; thích ứng một cách linh hoạt với x hội biến đổi và thực hiện mục tiêu, kế hoạch của bản thân trên cơ sở các giá trị đạo đức, quy định của pháp luật; hình thành phƣơng pháp học tập, rèn luyện, hoàn chỉnh tri thức và kĩ năng nền tảng để tiếp tục học lên THPT, học nghề hoặc tham gia vào cuộc sống lao động.