Khám Phá Đặc Điểm Sử Thi Dân Tộc Xơ Đăng Qua Luận Án Tiến Sĩ

Khóa luận đánh giá Đặc điểm sử thi dân tộc Xơ Đăng trong luận án tiến sĩ, tiếp cận đa chiều, kết quả có tính khả thi cao trong lĩnh vực chuyên ngành

• Tác giả: Lê Ngọc Bính
• Người hướng dẫn: TS. Lê Hồng Phong
• Trường học: Trường Đại học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đặc điểm sử thi dân tộc Xơ Đăng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Lâm Đồng

Tóm tắt

I. Tổng quan về dân tộc Xơ Đăng và sử thi

Nghiên cứu về sử thi dân tộc Xơ Đăng không chỉ là việc tìm hiểu các tác phẩm văn học mà còn là việc khám phá văn hóa, lịch sử và xã hội của một cộng đồng dân tộc đặc sắc. Dân tộc Xơ Đăng, sống chủ yếu ở tỉnh Kon Tum, có một nền văn hóa phong phú với nhiều truyền thuyết và truyền thuyết độc đáo. Việc sưu tầm và nghiên cứu sử thi của họ đã được thực hiện từ những năm đầu thế kỷ 20, nhưng vẫn còn nhiều tác phẩm chưa được công bố. Luận án này nhằm làm rõ các đặc điểm nội dung và nghệ thuật của sử thi Xơ Đăng, từ đó góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian. Theo Viện Nghiên cứu văn hóa, việc nghiên cứu sử thi Xơ Đăng là cần thiết để tránh sự mai một và quên lãng. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh đời sống vật chất mà còn là tâm tư, tình cảm của người Xơ Đăng.

1.1. Tình hình sưu tầm và nghiên cứu sử thi

Tình hình sưu tầm và nghiên cứu sử thi Xơ Đăng đã có những bước tiến đáng kể trong những năm gần đây. Tuy nhiên, so với các dân tộc khác như Êđê hay Bahnar, số lượng tác phẩm được công bố vẫn còn hạn chế. Việc nghiên cứu sử thi Xơ Đăng cần được đẩy mạnh hơn nữa để có cái nhìn toàn diện về văn hóa và lịch sử của dân tộc này. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sử thi không chỉ là những tác phẩm văn học mà còn là tài liệu quý giá phản ánh đời sống xã hội, phong tục tập quán và tín ngưỡng của người Xơ Đăng. Những tác phẩm này thường mang tính tự sự, thể hiện rõ nét các mối quan hệ xã hội và sự cố kết cộng đồng trong xã hội Xơ Đăng.

II. Đặc điểm nội dung của sử thi Xơ Đăng

Nội dung của sử thi Xơ Đăng phản ánh sâu sắc các vấn đề lịch sử, xã hội và văn hóa của dân tộc này. Các tác phẩm thường đề cập đến các sự kiện lịch sử quan trọng, như chiến tranh và sự hình thành của các bộ lạc. Sử thi cũng thể hiện sự cố kết cộng đồng, mối quan hệ giữa các dân tộc và các phong tục tập quán trong sinh hoạt hàng ngày. Nội dung văn hóa trong sử thi Xơ Đăng không chỉ dừng lại ở các hoạt động kinh tế mà còn mở rộng ra các tín ngưỡng, lễ hội và phong tục tập quán. Những yếu tố này không chỉ làm phong phú thêm nội dung của sử thi mà còn giúp người đọc hiểu rõ hơn về đời sống tinh thần của người Xơ Đăng.

2.1. Nội dung lịch sử xã hội trong sử thi

Nội dung lịch sử - xã hội trong sử thi Xơ Đăng thể hiện qua các câu chuyện về các nhân vật anh hùng, những cuộc chiến tranh và sự hình thành của các cộng đồng. Các tác phẩm này không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn là những bài học về lòng dũng cảm, sự hy sinh và tình yêu quê hương. Qua đó, sử thi Xơ Đăng góp phần khắc họa bức tranh sinh động về lịch sử và văn hóa của dân tộc Xơ Đăng, đồng thời thể hiện sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại.

III. Đặc điểm nghệ thuật của sử thi Xơ Đăng

Nghệ thuật trong sử thi Xơ Đăng được thể hiện qua nhiều khía cạnh như tính tự sự, tính trữ tình và tính kịch. Tính tự sự trong sử thi thể hiện qua việc xây dựng hệ thống nhân vật phong phú, cốt truyện hấp dẫn và nghệ thuật kể chuyện độc đáo. Tính trữ tình được thể hiện qua ngôn ngữ trữ tình, các biện pháp tu từ và cảm xúc sâu sắc của nhân vật. Tính kịch trong sử thi Xơ Đăng thể hiện qua các mâu thuẫn, xung đột giữa các nhân vật, tạo nên sự kịch tính và hấp dẫn cho tác phẩm. Những yếu tố nghệ thuật này không chỉ làm cho sử thi trở nên sinh động mà còn giúp người đọc cảm nhận được chiều sâu của văn hóa và tâm hồn người Xơ Đăng.

3.1. Tính tự sự và hệ thống nhân vật

Tính tự sự trong sử thi Xơ Đăng được thể hiện qua việc xây dựng các nhân vật trung tâm, thường là những anh hùng với những phẩm chất cao đẹp. Hệ thống nhân vật trong sử thi rất đa dạng, từ những nhân vật chính đến các nhân vật phụ, mỗi nhân vật đều có vai trò và ý nghĩa riêng trong cốt truyện. Các nhân vật không chỉ đại diện cho các giá trị văn hóa mà còn phản ánh những mối quan hệ xã hội phức tạp trong cộng đồng Xơ Đăng. Qua đó, sử thi không chỉ là một tác phẩm văn học mà còn là một tài liệu quý giá giúp hiểu rõ hơn về đời sống và tâm tư của người dân nơi đây.

IV. Sử thi Xơ Đăng trong vùng thể loại sử thi Tây Nguyên

Sử thi Xơ Đăng không chỉ là một phần của văn hóa dân tộc mà còn nằm trong bối cảnh rộng lớn hơn của sử thi Tây Nguyên. Tính thống nhất và đa dạng của sử thi Tây Nguyên được thể hiện qua những điểm tương đồng và khác biệt giữa các dân tộc như Êđê, Bahnar và M’nông. Những đặc điểm nghệ thuật, cốt truyện và nhân vật trong sử thi Xơ Đăng có nhiều điểm tương đồng với các dân tộc khác, nhưng cũng có những nét riêng biệt tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo. Việc nghiên cứu sự tương đồng và khác biệt này không chỉ giúp làm rõ giá trị của sử thi Xơ Đăng mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian của các dân tộc Tây Nguyên.

4.1. Tính thống nhất và đa dạng của sử thi Tây Nguyên

Tính thống nhất và đa dạng của sử thi Tây Nguyên thể hiện qua các chủ đề, hình thức và phong cách nghệ thuật. Mặc dù mỗi dân tộc có những đặc điểm riêng, nhưng các sử thi đều phản ánh những giá trị văn hóa chung của vùng đất này. Sự giao thoa giữa các nền văn hóa khác nhau đã tạo nên một bức tranh đa dạng và phong phú cho sử thi Tây Nguyên. Việc nghiên cứu sự tương đồng và khác biệt giữa các sử thi không chỉ giúp làm rõ giá trị văn hóa của từng dân tộc mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TÌNH HÌNH SƯU TẦM VÀ NGHIÊN CỨU SỬ THI XƠ ĐĂNG Dân tộc Xơ Đăng nằm trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam, vừa có những tương đồng và những đặc trưng về đời sống kinh tế, văn hoá, xã hội với các dân tộc anh em. Sinh hoạt kinh tế, văn hoá, xã hội của đồng bào Xơ Đăng thể hiện quá trình tồn tại và phát triển lâu đời trên mảnh đất Trường Sơn – Tây Nguyên vô cùng độc đáo, đa dạng. Cùng với đó, trong quá trình ấy, người dân Xơ Đăng đã sáng tạo ra nhiều giá trị văn hoá, trong đó sử thi là một thành tựu đáng ghi nhận trong kho tàng văn hoá dân gian, bổ sung thêm vào bộ sưu tập sử thi Tây Nguyên nói riêng, sử thi Việt Nam và thế giới nói chung. Sưu tầm và nghiên cứu sử thi Tây Nguyên thực sự đã rất công phu, tuy nhiên sưu tầm sử thi Xơ Đăng mới chỉ được tiến hành trong vài thập niên gần đây, tình hình nghiên cứu sử thi dân tộc này vẫn còn khá hạn chế, từ đó đặt ra yêu cầu cấp thiết cần phải có những công trình nghiên cứu để giải mã giá trị của sử thi Xơ Đăng, đặt sử thi Xơ Đăng trong vùng sử thi Tây Nguyên để thấy được sự thống nhất và đặc trưng của sử thi từng dân tộc, khẳng định vị trí của sử thi của người Xơ Đăng trên bản đồ sử thi.

Tổng quan về dân tộc và văn hoá Xơ Đăng Dân tộc Xơ Đăng sống ở phía bắc Tây Nguyên theo ngữ hệ Môn – Khơme. Theo Đặng Nghiêm Vạn, tên gọi Xơ Đăng là tên gọi của người Bana gọi chệch tên tự gọi của nhóm địa phương đông đảo và chủ yếu nhất của dân tộc Xơ Đăng là Xơ – Teng hay Xơ Đang. Vào thời điểm những năm 80 của thế kỷ XX, dân tộc Xơ Đăng có khoảng 60.000 người ở Tây Nguyên và có khoảng 15.000 người cư trú rải rác ở các huyện Trà My (Quảng Nam – Đà Nẵng), huyện Sơn Hà (tỉnh Nghĩa Bình cũ) (Đặng Nghiêm Vạn & ctg, 1981, tr. Năm 1998 Đặng Nghiêm Vạn lại cho biết dân tộc Xơ Đăng ở Tây Nguyên đến lúc này đã có khoảng 100.000 ở các địa phương khác (Đặng, 1998).

Theo tài liệu của Viện Dân tộc học thì Dân tộc Xơ Đăng có gần 127.000 người, cư trú tập trung ở tỉnh Kon Tum, một số ít ở miền núi của tỉnh Quảng Ngãi và tỉnh Quảng Nam (Viện Dân tộc học, 2008, tr. Theo số liệu Điều tra 53 dân tộc thiểu số 01/4/2019 dân tộc Xơ Đăng có 212. Người Xơ Đăng ở Tây Nguyên bao gồm 5 nhóm địa phương chính: Xơ Teng, Tơ Đrá, Mơ Nâm, Ca Dong, Hà Lăng sống ở 6 huyện: Đắc Tô, Sa Thầy, Đắc Glây, Kon Plông, Ngọc Hồi và Đắc Hà thuộc phía bắc 8 tỉnh Kon Tum với dân số 133.117 người, các huyện Bắc Trà My, Nam Trà My của tỉnh Quảng Nam và huyện Sơn Tây tỉnh Quảng Ngãi với số dân 66.958, các huyện Krong Pách, Ea Kar, Cư M’gar của tỉnh Đăk Lăk với 9.818 người, một số ít sinh sống ở tỉnh Gia Lai. Nhóm Xơ Teng tự nhận là Xơ Teng, Xtang, Hđang, Rtiêng… cư trú đông nhất ở huyện Đắc Tô, một phần ở phía bắc thị xã Kon Tum và cư trú ở huyện Trà My (Quảng Nam).

Nhóm này nổi tiếng với tinh thần thượng võ, săn bắn (Vũ Hùng, 1986, tr. Nhóm Mơ Nâm (gần với tên gọi Bơ Nâm – một nhóm người Bahnar), sinh sống đông nhất ở huyện Công Plông (Kon Tum), một số cư trú ở Trà My (Quảng Nam), nhóm này chủ yếu làm ruộng nước bậc thang. Nhóm Tơ Đrá còn gọi là Hơđrá, Téhđa, Xơrạ cư trú ở phía bắc và đông bắc thị xã Kon Tum, ở huyện Công Plông và một phần ở huyện Trà Bồng (Nghĩa Bình cũ), nổi tiếng với nghề rèn. Nhóm Ca Dong là tên tự gọi của một nhóm ở Sa Thầy và Công Plông và chỉ phổ biến ở Trà My, đây là nhóm đông đảo nhất cư trú ở Sa Thầy, Công Plông, Đắc Tô (Gia Lai – Kon Tum), Sơn Hà (Nghĩa Bình cũ), Trà My (Quảng Nam).

Nhóm Hà Lăng còn gọi là Xơlang, Xalang sinh sống nhiều ở huyện Đắc Tô và thị xã Kon Tum, là nhóm hay di chuyển. Trong các nhóm trên thì Xơ Teng, Mơ Nâm và Tơ Đrá là những nhóm có nhiều điểm giống nhau về ngôn ngữ, văn hóa nhất, được coi là nhóm “trung tâm” của cộng đồng Xơ Đăng. Tuy nhiên, dù phân chia ra nhiều nhóm nhỏ do điều kiện lịch sử, địa lý và có những sắc thái riêng thì dân tộc Xơ Đăng vẫn là một cộng đồng người thống nhất về ngôn ngữ, nhân chủng, kinh tế, văn hóa, xã hội. Về mặt nhân chủng, người Xơ Đăng có tầm vóc thấp, đại bộ phận tóc đen và thẳng, gò má dô trung bình, mặt ngắn, hơi dô, mũi rộng trung bình, môi dày vừa phải, nước da ngăm đen (Đặng Nghiêm Vạn, 1998, tr.

Người Xơ Đăng không chọn thung lũng để cư trú vì họ quan niệm: Thung lũng là lối đi của ma quỷ. Người ta cũng không cư trú trên sống lưng của quả núi vì đấy là đường đi của các thần. Giữa hai khe núi hẹp cũng không phải là không gian của con người… họ chỉ “ngủ” ở lưng chừng núi. Đó là không gian họ được quyền sở hữu mà không xâm hại đến các thế giới khác cần sự tôn trọng… (Nhiều tác giả, 1998, tr.

Kinh tế chiếm đoạt Sinh kế truyền thống của cư dân Xơ Đăng trước đây chủ yếu là săn bắn, hái lượm, đời sống của họ lệ thuộc rất lớn vào thiên nhiên, tận dụng sự trù phú của các sản vật từ núi rừng, sông suối. Săn bắn ở người Xơ Đăng phát triển hơn đánh cá và hái lượm (nhất 9 là ở thanh niên các nhóm người có tinh thần thượng võ như Xơ Teng, Ca Dong, Hà Lăng). Săn bắn có hai loại: săn tập thể (săn đuổi đón, săn vây) và săn cá nhân; ngoài bẫy còn sử dụng các phương tiện như nỏ, dáo, mác. Đánh cá có các hình thức như duốc cá, phóng lao, đơm, đó, đăng, tát cạn, lặn bắt tay không; người Hà Lăng nghề đánh cá phát triển hơn cả nên có nhiều hình thức như chài, chặng, li… Nghề hái lượm kém phát triển hơn nhưng việc thu nhặt lâm thổ sản lại phát đạt có giá trị sử dụng, trao đổi cao.

Người Xơ Đăng thường đi lấy mật ong, trầm hương, quế rừng, sâm… và tìm gỗ quý, mây song để làm nhà hay đan lát. Kinh tế nương rẫy, trồng trọt, chăn nuôi Trước Cách mạng tháng Tám vùng người Xơ Đăng chủ yếu có ba hình thức trồng trọt là nương rẫy, vườn, ruộng. Rẫy (déc, diếc, chiếc) có độ dốc nhất định, sử dụng một đến hai năm rồi bỏ hóa nhiều năm, sau đó lại tiếp tục được sử dụng. Hình thức phát đốt rồi chọc lỗ tra hạt.

Nông cụ hết sức thô sơ, cư dân chưa dùng cuốc mà dùng rìu; suốt lúa bằng tay. Trên nương rẫy, người ta thường xen canh gối vụ, ngoài lúa ra còn trồng xen các loại cây trồng khác như bầu, bí, dưa, kê, rau, đậu… Việc chăm sóc nương rẫy cũng đơn giản, ngoài làm cỏ một vài lần trong vụ thì người Xơ Đăng không bón phân mà chủ yếu là tận dụng tro đốt rừng làm rẫy; thông thường lúa được trồng ở trung tâm của rẫy, các loại cây khác như rau đậu, hoa màu, sắn trồng xung quanh, và ngoài cùng là hệ thống hàng rào với những chông, bẫy, thò hay người Tơ Đrá dùng thêm đàn mõ, quả lắc bằng đá, mõ tre, mõ gỗ… để chống chim, thú rừng phá hoại. Lúa nương chủ yếu là lúa tẻ, lúa nếp trồng ít hơn nhưng người Xơ Đăng ở Ngọc Hồi – Kon Tum giống lúa nếp là chủ yếu bên cạnh vai trò khiêm tốn của lúa tẻ (Nguyễn Thị Kim Vân, 2007, tr. Công việc nương rẫy theo một chu trình từ phát, dọn, trỉa và thu hoạch.

Do đất đai màu mỡ, thời tiết ổn định nên năng suất lúa ở đây khá cao (80 đến 100 kg chỉ với 1 kg lúa giống, có khi trúng vụ có thể lên đến 150 đến 200 kg), nhưng đôi khi do những yếu tố như sâu bọ, bệnh tật ở cây lúa có những năm mất mùa, năng suất giảm đáng kể (40 đến 50 kg). Nhóm Mơ Nâm ở các xã Mường Hoong (Đắc Glây), xã Hiếu, Măng Búc, Măng Cành (Công Plông), Ngọc Lay, Măng Xang (Đắc Tô) quanh núi Ngọc Linh lại canh tác ruộng nước. Họ đắp đập dẫn nước vào các con mương vào ruộng, sau đó người và trâu cùng quần, sục cho bùn lầy và gieo. Công cụ đơn giản chưa có cày, bừa, thường lúa được gieo thẳng không ngâm, không bón phân cũng không làm cỏ, điều đó cho ta thấy thời kỳ canh tác nguyên thủy, giản đơn.

Gần đây do tiếp xúc nhiều với các cư dân lân cận, sự vận 10 động của Đảng và Nhà nước, kỹ thuật canh tác đã có những biến chuyển: nay gieo mạ sau đó bốc lên cấy, dùng liềm (hái). Ngoài nương rẫy và ruộng, người Xơ Đăng ở các địa phương đều biết làm vườn. Vườn ở nhóm Ca Dong ở Trà My gọi là tmấc, ở Đắc Toan gọi là tố là những mảnh nương bằng phẳng. Vườn ở các nhóm Xơ Đăng ở Gia Lai, Kon Tum có hai loại: Loại vườn thứ nhất ở xa làng (diang brạ, đêu) trồng các loại cây như bông, gai, lanh, chàm (dùng để dệt), cây thuốc hút, cây thực phẩm như ớt, bí đỏ, bí trắng, cà, kiệu, rau thơm… các cây ăn trái như chuối, thơm, đu đủ, dưa… cây mía đường, đôi khi trồng cả ngô.

Loại vườn thứ hai (gọi là tdum, ktrum) ở cạnh nhà, các cây trồng giống như loại vườn đã nêu nhưng có trồng thêm các cây ăn trái lâu năm như mít, muỗm… Vườn trở thành nguồn cung cấp các loại thực phẩm khác nhau ngoài trồng trọt và hái lượm. Cư dân Xơ Đăng còn chăn nuôi, gia súc thường thả rong là ngựa, trâu, lợn và gia cầm là gà: Nói đến gia súc ăn cỏ, ở Gia Lai – Kon Tum trước hết phải kể đến con trâu. Trước 1975 chúng được nuôi ở mọi nơi, gia đình ít cũng có 1 – 2 con, nhiều đến vài chục con. Ở Gia Lai – Kon Tum, trâu được nuôi nhiều hơn cả so với Tây Nguyên, các tù trưởng thường có đàn trâu lớn.

Đến nay trong dân gian vẫn truyền tụng về ông Hia, một tù trưởng Xơ Đăng cách đây nhiều đời mà tên gọi được đặt cho làng Kon Hia (Đăk Tơ Kan, Đăk Tô, Kon Tum) có đàn trâu tới 500 con… (Nguyễn Thị Kim Vân, 2007, tr.