Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận Chương 2: Bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa ở Bắc Ninh và sự biến đổi kinh tế, xã hội ở làng Đại Lâm và làng Bất Lự Chương 3: Biến đổi văn hóa ở làng Đại Lâm và làng Bất Lự trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa Chương 4: Biến đổi văn hóa làng Đại Lâm và Bất Lự: xu hướng, sự thích ứng và những vấn đề đặt ra 11 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu về biến đổi văn hóa làng nói chung 1. Nghiên cứu nước ngoài Biến đổi văn hóa được hiểu là quá trình vận động, biến đổi nói chung của mọi xã hội và “đây là một trong những đối tượng nghiên cứu trọng tâm” [8, tr.9] của khoa học xã hội.
Từ khoảng nửa sau thế kỷ XX, cùng với sự mở rộng và gia tăng ảnh hưởng mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa, nghiên cứu sự biến đổi văn hóa trong những tác động và chi phối của các dòng chảy kinh tế, thương mại, kỹ thuật, công nghệ, thông tin ở quy mô toàn cầu trở thành một khuynh hướng nghiên cứu hấp dẫn đối với các nhà khoa học. Ở phạm vi hẹp hơn, sự biến đổi văn hóa được tìm hiểu trong quá trình hiện đại hóa - mà dấu hiệu nổi bật của nó, đồng thời là tác nhân quan trọng của sự chuyển đổi xã hội là quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa ở các quốc gia, đặc biệt ở những xã hội đang phát triển, được đặc trưng bởi quá trình chuyển đổi từ kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp, từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại [8, tr. Thực chất công nghiệp hóa là quá trình chuyển đổi từ xã hội truyền thống sang xã hội với hệ thống công nghiệp và quá trình này diễn ra chủ yếu ở các khu vực nông thôn, nông nghiệp đang phát triển; chính vì lẽ đó mà có khá nhiều nghiên cứu về biến đổi văn hóa ở các khu vực nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa, trong đó các nghiên cứu được tập trung chủ yếu thông qua việc khảo sát, phân tích những mẫu hình của sự tác động ở cấp độ làng. Từ khoảng những năm cuối của thế kỷ XX, tìm hiểu về sự biến đổi văn hóa cũng như cuộc sống của người nông dân ở các làng quê trở thành khuynh hướng nghiên cứu hấp dẫn đông đảo các nhà khoa học xã hội với nhiều tên tuổi nổi bật: Joel M.Hafeez Zaidi (1970), James C.Scott (1976, 1985), Ronathan Rigg (1994), Min Han (2001), Ann Waswo and Nishida Yoshiaki (2003),… Các tác giả đã tập trung phân tích những khía cạnh của sự biến đổi ở làng 12 như cuộc sống cá nhân và gia đình, cấu trúc và phân tầng xã hội, chức năng của làng, niềm tin, tôn giáo, tín ngưỡng của người dân, những định hướng giá trị, sự giao lưu,… đồng thời chỉ ra những vấn đề cơ bản trong sự chuyển đổi nông thôn - đô thị, cuộc cách mạng ở nông thôn và tương lai của cộng đồng làng.
Có thể thấy sự biến đổi về văn hoá - xã hội trong các xã hội truyền thống do tác động của quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa đôi khi dẫn tới sự mất cân bằng mà ở đó người nông dân dường như đang bị mắc kẹt trong mạng lưới những sự phát triển mới với tình huống, giá trị, niềm tin đang bị thay đổi dần, đe doạ đến sự ổn định truyền thống. Nổi bật trong số các nghiên cứu về nông thôn và đời sống của người nông dân là những tìm hiểu của Jonathan Rigg (1994, 2014) về các làng quê châu Á trong tiến trình hiện đại hóa cũng như những biến đổi về văn hóa ở các làng quê nơi đây với nhiều kiến giải sắc sảo và nhận xét thú vị, đặt nền móng lý thuyết và thực tiễn cơ bản cho nhiều nghiên cứu sau này. Trong nghiên cứu “Redefining the village and rural life: lessons from Southeast Asia” (1994), Jonathan Rigg đã chỉ ra những đặc điểm làm nên sự khác biệt cơ bản giữa những ngôi làng truyền thống và làng hiện đại: cộng đồng làng truyền thống với các đặc trưng như tính quân bình, định hướng cộng đồng, sự tự lực và tinh thần đạo đức,… được xem như một “kiểu mẫu của đức hạnh”; còn ngôi làng hiện đại với sự mất công bằng, tính cá nhân, tính cạnh tranh mạnh, tính phụ thuộc và không đề cao đạo đức,… được nhìn nhận như là một phiên bản tồi của làng truyền thống. Nguyên nhân của những sự chuyển đổi này, theo tác giả, gắn liền với quá trình thương mại hóa, hàng hóa hóa hay nói cách khác chính là quá trình hiện đại hóa.
Vẫn hướng sự tập trung vào quá trình chuyển đổi xã hội và văn hóa ở các làng quê, năm 2014, Jonathan Rigg viết “More than the soil: rural change in SE Asia” [153] trên cơ sở tập hợp tài liệu nghiên cứu trường hợp từ một số nước trong khu vực Đông Nam Á (đặc biệt là Indonesia, Malaysia, Philippines và Thái Lan). Từ việc xem xét các mặt xã hội, văn hoá, kinh tế và công nghệ,… trong quá trình chuyển đổi ở các vùng nông thôn của Đông Nam Á, tác giả cho rằng đời sống và sinh kế nông thôn ở Đông Nam Á đã trải qua những thay đổi cơ bản. Chính vì lẽ đó, không còn có thể cho rằng sinh kế nông thôn được hình thành trên nền tảng nông 13 nghiệp, cũng như người nông dân dự kiến tương lai của họ trên nền tảng nông nghiệp. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự thâm nhập của nông thôn và thành thị, mức độ người dân nông thôn di cư giữa nông thôn và thành thị cũng như chuyển từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp,… đặt ra những câu hỏi cơ bản về cách chúng ta khái niệm vùng nông thôn Đông Nam Á và các hộ gia đình ở đó.
Trong một vài năm trở lại đây, chủ đề biến đổi đời sống xã hội và văn hóa ở các làng quê nông thôn châu Á do những tác động và ảnh hưởng của quá trình toàn cầu hóa và hiện đại hóa, trong đó bao hàm chuyển đổi dần dần của các xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại vẫn tiếp tục là đề tài nghiên cứu hấp dẫn, thu hút sự quan tâm tìm hiểu của đông đảo các nhà khoa học. Tập trung vào những tác động của quá trình hiện đại hóa và biến đổi của các giá trị truyền thống đối với sự định hình đời sống xã hội và văn hóa ở khu vực nông thôn Pakistan hiện nay là nội dung trọng tâm trong công trình Impact of modernization and changing traditional values of rural setup in district khushab (2015) của nhóm tác giả Muhammad Shahzad, Muhammad Nadir Shahzad, Summer Fatima, Shahid Hussain và Touqeer [148]. Theo các tác giả, những xã hội truyền thống khi tiếp nhận kiến thức khoa học từ các xã hội hiện đại phương Tây và áp dụng chúng vào xã hội của mình đã dẫn đến sự thay đổi rõ nét: hệ thống gia đình, mô hình văn hoá, tôn giáo, cấu trúc quy tắc,… của họ đã thay đổi theo các quy tắc và thủ tục nước ngoài. Nghiên cứu đã chỉ ra: công nghệ hiện đại, một mặt, nâng cao vị thế xã hội của phụ nữ trong gia đình, mặt khác, đặt cơ sở cho sự san sẻ trong các mối quan hệ xã hội.
Các thể chế tôn giáo cũng dần mất đi cơ sở của mình khi người dân ngày càng trở nên thế tục hóa và khoa học hóa. Cùng với đó, những tiến bộ trong công nghệ cũng tác động không nhỏ đến sự thiết lập truyền thống của xã hội khi các ưu tiên của người dân không còn như trước đây: số người sử dụng Internet đang ngày càng tăng và vai trò cố kết các cá nhân của mạng thông tin toàn cầu ngày càng trở nên rõ ràng trong khi tổ chức gia đình dường như bị ảnh hưởng và bỏ qua. Có cùng mối quan tâm đến tác động của các yếu tố kinh tế, xã hội trong quá trình đô thị hóa đối với khu vực nông nghiệp, nông thôn, nghiên cứu The Impact 14 of Urbanization on Agriculture Sector: A Case Study of Peshawar, Pakistan (2015) của các tác giả R Malik và M Ali [152] đã tập trung làm rõ những ảnh hưởng tiêu cực từ việc mất đất nông nghiệp - một hậu quả rõ ràng và tất yếu của quá trình đô thị hóa đối với đời sống KT - XH của cộng đồng nông thôn. Theo các tác giả, quá trình đô thị hoá gia tăng dẫn đến sự sụt giảm nghiêm trọng của diện tích đất canh tác cũng như sản xuất nông nghiệp và điều đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến sinh kế, đời sống văn hóa - xã hội của người nông dân ở khu vực nông thôn.
Lấy bối cảnh chuyển đổi ở Trung Quốc từ sau cải cách với đặc điểm nổi bật là sự giảm nhẹ “can thiệp” của nhà nước vào đời sống KT - XH, nghiên cứu The rise of the community in rural China: Village politics, cultural identity and Religious Revival in a Hui Hamlet (2014) của B Hillman được thực hiện dựa trên những khảo sát được tiến hành tại ngôi làng Hui ở tây nam Trung Quốc, hướng đến việc làm rõ những cách thức đặc biệt và sáng tạo trong đó người nông dân đã phản ứng với sự chuyển đổi đang diễn ra ở nơi đây. Theo tác giả, các quyền tự do ra quyết định của thời kỳ cải cách ở Trung Quốc đã mở ra những chân trời sáng tạo khi các cộng đồng nông thôn tìm kiếm những công cụ và cơ chế cần thiết nhằm khai thác và bảo vệ lợi ích của mình trong nền kinh tế thị trường. Những người nông dân đã huy động hiệu quả các nguồn vốn xã hội và văn hoá riêng biệt của họ thông qua việc xây dựng lại bản sắc cộng đồng xung quanh các gia tộc, dòng họ và những ảnh hưởng của nó đối với các mô hình quản trị cộng đồng. Từ đó tác giả đi đến nhận định: các cộng đồng nông thôn có thể tự khẳng định, tìm kiếm và tạo ra các cơ hội phát triển trong không gian kinh tế, chính trị và văn hoá mới.
Cùng đề cập đến những sự biến đổi và thích ứng của cộng đồng nông thôn trong bối cảnh KT - XH chuyển đổi, nghiên cứu The Village in Transition: Development and Cultural, Economic, and Social Changes in Mae Kampong Village, Chiang Mai, Thailand (2016) của tác giả K.