Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VÀ KHÁI QUAT VE PHẬT GIÁO, LE HỘI PHẬT GIÁO Ở THỪA THIÊN - HUE 1. Khái quát về nghỉ lễ, nghỉ lễ Phật giáo 1. Lễ hội và lễ hội tôn giáo Ở Việt Nam khái niệm lễ hội chỉ mới xuất hiện cách đây không lâu. Trước hết chỉ có khái niệm “lễ” hoặc “hội”.
Cả hai khái niệm này đều là từ gốc Hán được dùng dé gọi một loại hình nghi thức phong tục, chăng hạn như: Lễ Thành Hoàng làng, lễ gia tién., cũng vậy “hội” cũng có nhiều hội khác nhau như: Hội Gióng, Hội Lim, Hội chọi trâu,. Hiện nay, lễ hội là khái niệm chỉ sự gắn kết hai hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng tổng hợp này có ít nhất hai yếu té cũng là hai đặc trưng đi liền với nhau. Trước hết là lễ như: lễ bái, tế lễ thần linh, cầu phúc và sau “hội” là hình thức thăm thú vui chơi ở nơi đông đúc, vui vẻ. “Lễ” là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện.
“Hội” là sinh hoạt văn hoá, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, từ sự tồn tại và phát trién của cộng đồng, sự bình yên cho từng cá nhân, hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng. Theo giáo sư Phan Đăng Nhật cho răng: Lễ hội là một pho lịch sử khong lồ, ở đó tích tụ vô số những phong tục, tín ngưỡng, văn hóa, nghệ thuật và cả các sự kiện xã hội — lich sử quan trong của dân tộc.Lễ hội còn là nơi bảo tồn, tích tụ văn hóa (theo nghĩa rộng) của nhiều thời kỳ lịch sử trong quá khứ dồn nén lại cho tương lai. Như vậy ta thay “Lễ Adi” là một thé thống nhất không thé tách rời giữa phan lễ va phan hội. Lễ là phần đạo đức tín ngưỡng, phan tâm linh sâu xa trong moi con người.
Hội là các trò diễn mang tính nghi thức, gôm các trò chơi dân 11 gian phản ánh cuộc sống thường nhật của người dân và một phần đời sống cá nhân nhằm kỷ niệm một sự kiện quan trọng với cả cộng đồng, mang tính thiêng, gan với tôn giáo cụ thé. Lễ hội tôn giáo là một sinh hoạt tổng hợp của một cộng đồng người có niềm tin tôn giáo, tại một không gian, thời gian thiêng nhằm hướng về một lực lượng thiêng, một sự kiện, một nhân vật nhất định. Nhằm nhắc lại sự kiện mang tính thiêng của nhân vật tôn giáo, có ý nghĩa hoằng dương giáo lý, niềm tin tôn giáo đó. Nghỉ lễ “Nghi” là nghi thức, khuôn mẫu bề ngoài, thuộc phần hình thức; là dáng, mẫu, nghi thức, nghi lễ, khuôn phép,.
“Lễ” là lễ giáo, lễ bái, cúng tế, tôn thờ, cung kính,.hình thức của lễ là phương thức, cách bày tỏ ý cung kính, tôn trọng của mình, lây hình thức lễ cúng mà nói lên niềm tin tôn kính bên trong. Nghi lễ như vậy có ý nghĩa rất rộng, bao hàm về các phương diện: phong tục, tôn giáo tín ngưỡng và cả ứng xử bao trùm hành vi, thai độ, tín ngưỡng, văn hóa, ngôn ngữ, phong cách của con người và xã hội. Trong nghĩa hẹp thì nghi lễ là bộ phận nghi thức trong tôn giáo, các hình thức thể hiện sự tôn thờ các lực lượng thiêng được thờ cúng, trình tự hành lễ tụng niệm mang tính tín ngưỡng thờ phụng của mỗi một tôn giáo. Mỗi một tôn giáo lại có sự lựa chọn các hình thức nghi lễ khác nhau, thể hiện nét đặc trưng bộ phận ý thức tôn giáo của mình là giáo lý của tôn giáo.
Nghi lễ thông thường còn được thể hiện qua sự ứng xử, giao tiếp trong xã hội, trong tín ngưỡng, trong sinh hoạt tôn giáo, thầm thấu qua nghỉ lễ của lễ hội, mang đậm sắc thái văn hóa dân tộc. Như vậy, Nghi lễ là một từ chung, mang ý nghĩa qua sự tổ chức, cách thức, hình thức thé hiện các khuôn mẫu, trình tự giao tiếp đã được đặt ra của một hay nhiều người đối với một hay nhiều người khác; và đối với một hay nhiều vị thần linh, đắng cao cả siêu nhiên. Nghi lễ tôn giáo gồm nhiều nghi thức hành lễ tôn giáo hợp lại, bị quy định và gắn liền với giáo lý tôn giáo. Nghỉ lễ Phật giáo Nghi lễ Phật giáo là nghi lễ dành riêng trong thực hành sinh hoạt Phật giáo, mang những nét riêng của dao Phật.
Trong nghi lễ Phật giáo có hai phan quan trọng là phần Lễ và phần Nhạc lễ; tùy theo truyền thống văn hóa nghệ thuật của mỗi vùng miền mà trong phan lễ nhạc Phật giáo sẽ ảnh hưởng và biéu hiện theo đặc thù truyền thống ấy. Qua quá trình du nhập lâu dài có sự hỗn dung sâu sắc với văn hóa bản địa. Ngày nay nghi lễ Phật giáo mang màu sắc lễ nhạc cổ truyền của dân tộc, là một bộ phận của nền văn hóa truyền thống, làm nên bản sắc văn hóa độc đáo cho dân tộc và làm giàu cho văn hóa Phật giáo. Với cách hiểu về sự tương tác như vậy, thì nghi lễ Phật giáo vừa là phương cách, hình thức dé bày tỏ niềm tin, lòng thành kính tôn thờ của Phật tử biết ơn đối với đức Phật, tôn Pháp, chư Tăng chúng, gọi chung là Tam bảo.
Người Phật tử danh lễ cúng dàng, thực hiện những nghi lễ nhằm tôn kính, ca ngợi Tam bảo. Qua đó, niềm tin hướng đến Tam bảo sâu sắc sẽ tạo một sự chuyên hóa trong tâm hồn con người. Người Phat tử qua quá trình tu tập dựa vào đức tin Tam bảo thường xuyên thực hành nghi lễ, nhờ vậy có những tiến bộ nhất định về mặt tâm linh. Trong kinh Kitagiri, một bài Kinh thuộc Trường kinh Trung bộ, ma về sau được diễn đạt lại trong bộ Puggalapaññatti (Nhân chế định) của Tạng Diệu Pháp, cũng như được làm sáng tỏ thêm trong các bản chú giải kinh đó đều đề cập đến bảy loại thánh nhân; trong đó loại thánh nhân đầu tiên được nhắc đến là “Tùy tín hành”, đây được coi là quả vị thánh nhân thuộc về phần có tình cảm tin sâu, mà thực hành thường xuyên đem lại quả vi về trí tuệ tâm linh.
Như vậy, nghi lễ Phật giáo là một trong những cách thức thể hiện niềm tin tôn giáo sâu sắc, là một món ăn tinh thần không thé thiếu của người Phật tử. Ngay cả khi người Phật tử đó chưa thực sự hiểu, thậm chí là không hiểu gì về nghi lễ đó, nhưng việc thực hành nghi lễ thường xuyên đó sẽ biểu hiện được lòng tin, sự thành kính trong sạch, ngày càng sâu sắc của người tín đồ đối với bậc giáo chủ mà họ tôn thờ, đối với Pháp mà họ tin nhận, đối với đoàn thể tu sĩ đang 13 hướng dẫn họ tu tập. Việc thực hành nghi lễ Phật giáo nghiêm can đối với hàng tín đồ không chỉ là bày tỏ sự thành kính đối với ba ngôi Tam bảo, cũng không phải là sự phô trương bề ngoài với các hình ảnh chư Tăng cùng hàng tín đồ tụng niệm với các loại công cụ hỗ trợ, dé moi người nhìn vào với su quy mô, dep dé, nghiêm trang đó. Mà tác dụng chính của thực hành nghi lễ trước là tăng trưởng trí tuệ tâm linh, tiếp đó là tăng trưởng điều lành, giảm thiểu các điều ác trong mỗi người tín đồ, đem lại một sự an bình cho mỗi Phật tử, cho xã hội.
Do đó, thực hành thường xuyên các nghi lễ Phật giáo theo đúng ý nghĩa của từng nghỉ lễ cần được coi trọng và khuyến khích. Có thé nói, nghi lễ Phật giáo là một phương tiện phô biến nhất, hiệu quả tinh tan rất cao trong việc dẫn dắt người vào dao. Có nhiều người chưa bao giờ đi chùa, nhưng lại nhân dip gia đình có người thân là cha mẹ hoặc anh chị em qua đời, qua việc tiếp xúc với các sư Thầy đến hướng dẫn nghi lễ tang ma và tham gia thực hành các nghi thức Phật giáo trong lễ tang tại gia đình do các Thầy cử hành mà qua đó có sự cảm mến, quan tâm đến Phật giáo và bắt đầu quan tâm đến việc tìm hiểu Phật pháp sau đó là cảm mến và quy y Tam bảo. Bởi lẽ rằng, nhu cầu về an định nội tâm của con người là rất lớn, cấp thiết, khi được khai mở đúng nhu cầu đó thì sẽ nảy nở một cách tốt đẹp.
Hơn nữa, nghi lễ cầu nguyện là một phương cách tốt, hiệu quả vô cùng với nội tâm khi trong đời sống đang có những bất an xảy đến, với nỗ lực và những phương tiện hiện có, họ không thể giải quyết được 6n thỏa những bất an trong nội tâm đó. Lúc đó, việc thực hành một nghi lễ Phật giáo với sự cầu nguyện thành kính và tin tưởng hết mình sẽ là phương pháp nhanh và vô cùng hiệu quả dé đạt được sự cân bằng, an bình với nội tâm đang bị bế tắc đó. Không ai là người chắc chắn rằng cuộc sống ngày mai sẽ thành bại, thịnh suy như thế nào; cũng không ai là người biết rõ bất trắc sẽ đến với mình lúc nào, cái chết sẽ đến với mình lúc nào; cũng không ai rõ biết lúc nào mình sẽ phải chia tay với cái chết của những người thân thương.Cuộc sống với quá nhiều ưu tư như vậy nên việc tìm cho mình một người Thay tâm linh là nhu cầu gần như không thé thiếu đối với mỗi người trong xã hội ngày nay. Nghi lễ Phật giáo được 14 các sư Thay thực hiện đúng thời điểm với niềm tin thiêng liêng, mang lại cho những người tín tưởng một trạng thái bình an, một sự tĩnh tâm cần thiết.
Một mối quan tâm khá lớn của người Á châu nói chung là những người thân đã qua đời, lại cộng thêm những băn khoăn, những ước mơ, nỗi lòng thầm kín khó có thê thé lộ được với ai,. thì người ta hay hướng về lễ Phật và cầu nguyện bằng những nghi lễ Phật giáo. Nghỉ lễ Phật giáo đường như đã đáp ứng được, thỏa mãn được nhu cau tinh thần, nhu cau nội tâm đa dạng của con người có khi trở thành phong tục truyền thống nên dễ thuyết phục được nhiều hàng tín đồ hơn so với những bài thuyết pháp đầy triết lý, đầy lôgic mà chỉ một bộ phận nhỏ chúng sinh có thể lĩnh hội được.