Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam 1975-1985 - Luận án Nguyễn Hữu Công

Tóm tắt chuyển biến tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985. Phân tích sự đổi mới cảm xúc, hình tượng và khuynh hướng sử thi sang đời tư thế sự.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Công
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Hồ Thế Hà
• Trường học: Đại học Huế - Trường Đại học Khoa học
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985
• Loại tài liệu: Tóm tắt luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan về tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam 1975 1985

Giai đoạn 1975-1985 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong thơ Việt Nam khi đất nước bước vào thời kỳ hòa bình sau chiến tranh. Tư duy nghệ thuật giai đoạn này chuyển từ khuynh hướng sử thi - chính trị sang khuynh hướng đời tư - thế sự, từ giọng điệu hào hùng sang trữ tình sâu lắng. Thơ giai đoạn này phản ánh sự kế thừa những giá trị thi pháp của giai đoạn 1945-1975 nhưng đồng thời thể hiện những đổi mới căn bản trong quan niệm nghệ thuật. Các nhà thơ chú trọng khám phá đời sống nội tâm con người, thể hiện những trăn trở về đạo đức, nhân văn và tâm linh. Sự thay đổi này không chỉ thể hiện ở đề tài sáng tác mà còn ở phương thức thể hiện, đặc biệt là điểm nhìn nghệ thuật, ngôn ngữ và cấu trúc tác phẩm. Giai đoạn này được xem là cầu nối quan trọng giữa thơ thời chiến và thơ đổi mới sau 1986.

1.1. Đặc trưng chuyển giao giai đoạn hậu chiến

Giai đoạn 1975-1985 là thời kỳ chuyển giao từ thơ ca sử thi sang thơ ca đời tư. Các nhà thơ chuyển từ ngợi ca đất nước hùng vĩ sang khám phá cuộc sống đời thường, những giá trị nhân văn và tâm linh. Sự thay đổi này thể hiện rõ trong đề tài sáng tác: đề tài chiến tranh giảm dần, thay vào đó là đề tài tình yêu, đời tư và thế sự. Những nhà thơ tiêu biểu như Hữu Thỉnh, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh Thảo đã thể hiện xu hướng này qua những tác phẩm như 'Từ chiến hào đến thành phố', 'Đất nước' và 'Những người đi tới biển'. Sự chuyển đổi này không chỉ là thay đổi đề tài mà còn là thay đổi tư duy sáng tác, từ hướng ngoại sang hướng nội.

1.2. Tính kế thừa và đổi mới trong thi pháp

Thơ giai đoạn 1975-1985 kế thừa những thành tựu thi pháp của giai đoạn trước nhưng đồng thời thể hiện những đổi mới căn bản. Các nhà thơ vẫn sử dụng ngôn ngữ giàu tính biểu tượng và hình ảnh thơ quen thuộc, nhưng nội dung trữ tình đã thay đổi hoàn toàn. Họ không còn ca ngợi những chiến công hào hùng mà tập trung vào những suy tư về cuộc sống, con người và thời đại. Sự đổi mới còn thể hiện ở cấu trúc tác phẩm, khi điểm nhìn nghệ thuật chuyển từ tập thể sang cá nhân, không gian nghệ thuật trở nên đa dạng và thời gian nghệ thuật mang tính chủ quan hơn. Những đổi mới này đã tạo nên diện mạo mới cho thơ Việt Nam giai đoạn này.

II. Phân tích đặc trưng tư duy nghệ thuật giai đoạn 1975 1985

Tư duy nghệ thuật giai đoạn 1975-1985 thể hiện rõ nét qua sự chuyển đổi từ tư duy hướng ngoại sang tư duy hướng nội. Các nhà thơ không còn tập trung vào những đề tài lớn lao như đất nước hay chiến tranh mà chuyển sang khám phá đời sống nội tâm, những giá trị nhân văn và tâm linh. Sự thay đổi này phản ánh nhu cầu của xã hội sau chiến tranh, khi con người cần nhìn lại quá khứ, đánh giá những mất mát và hướng tới tương lai. Tư duy hướng nội thể hiện rõ trong ngôn ngữ thơ, khi các nhà thơ sử dụng những hình ảnh giản dị, gần gũi và những biểu tượng mang tính cá nhân. Điểm nhìn nghệ thuật cũng thay đổi, từ tập thể sang cá nhân, từ khái quát sang cụ thể. Những đổi mới này đã tạo nên diện mạo mới cho thơ Việt Nam giai đoạn này.

2.1. Sự chuyển đổi từ đề tài sử thi sang đề tài đời tư

Giai đoạn 1975-1985 chứng kiến sự suy giảm của đề tài chiến tranh và sự gia tăng của đề tài đời tư trong thơ ca. Các nhà thơ không còn ca ngợi những chiến công hào hùng mà tập trung vào những trăn trở về cuộc sống đời thường, những giá trị nhân văn và tâm linh. Những tác phẩm như 'Từ chiến hào đến thành phố' của Hữu Thỉnh, 'Đất nước' của Nguyễn Khoa Điềm và 'Những người đi tới biển' của Thanh Thảo đã thể hiện rõ xu hướng này. Sự chuyển đổi đề tài không chỉ phản ánh thay đổi trong xã hội mà còn thể hiện sự đổi mới trong tư duy sáng tác, khi các nhà thơ chuyển từ ca ngợi cái chung sang khám phá cái riêng.

2.2. Đổi mới trong ngôn ngữ và hình thức thể hiện

Ngôn ngữ thơ giai đoạn 1975-1985 thể hiện rõ sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật. Các nhà thơ sử dụng những hình ảnh giản dị, gần gũi và những biểu tượng mang tính cá nhân, thay thế cho những hình ảnh hoa mĩ, ước lệ của giai đoạn trước. Cấu trúc tác phẩm cũng thay đổi, khi điểm nhìn nghệ thuật chuyển từ tập thể sang cá nhân, không gian nghệ thuật trở nên đa dạng và thời gian nghệ thuật mang tính chủ quan hơn. Những đổi mới này đã tạo nên diện mạo mới cho thơ Việt Nam giai đoạn này, thể hiện rõ sự kế thừa và đổi mới trong thi pháp.

III. Giải pháp phân tích tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975 1985

Để phân tích tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985, cần tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau. Trước hết, cần nghiên cứu sự chuyển đổi đề tài sáng tác, từ sử thi sang đời tư, phản ánh nhu cầu của xã hội sau chiến tranh. Tiếp theo, cần phân tích sự đổi mới trong ngôn ngữ thơ, khi các nhà thơ sử dụng những hình ảnh giản dị, gần gũi và những biểu tượng mang tính cá nhân. Cuối cùng, cần nghiên cứu sự thay đổi trong cấu trúc tác phẩm, đặc biệt là điểm nhìn nghệ thuật, không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật. Những yếu tố này không chỉ thể hiện sự kế thừa thi pháp giai đoạn trước mà còn thể hiện những đổi mới căn bản trong tư duy sáng tác. Phương pháp nghiên cứu phải kết hợp giữa lý thuyết thi pháp học và phân tích tác phẩm cụ thể.

3.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết thi pháp học

Phương pháp nghiên cứu lý thuyết thi pháp học giúp phân tích tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985 từ góc độ lý thuyết. Lý thuyết thi pháp học cung cấp khung khái niệm để nghiên cứu những yếu tố cấu thành tác phẩm thơ như đề tài, ngôn ngữ, điểm nhìn nghệ thuật, không gian và thời gian nghệ thuật. Qua đó, có thể xác định những đặc trưng cơ bản của tư duy nghệ thuật giai đoạn này, như sự chuyển đổi từ tư duy hướng ngoại sang tư duy hướng nội, sự đổi mới trong ngôn ngữ thơ và sự thay đổi trong cấu trúc tác phẩm. Phương pháp này giúp nhìn nhận thơ giai đoạn 1975-1985 trong mối quan hệ kế thừa và đổi mới so với giai đoạn trước.

3.2. Phân tích tác phẩm cụ thể qua phương pháp so sánh

Phân tích tác phẩm cụ thể qua phương pháp so sánh giúp làm rõ những đặc trưng tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985. Bằng cách so sánh những tác phẩm tiêu biểu của giai đoạn này với giai đoạn trước, có thể thấy rõ sự chuyển đổi đề tài, ngôn ngữ và cấu trúc tác phẩm. Những tác phẩm như 'Từ chiến hào đến thành phố' của Hữu Thỉnh, 'Đất nước' của Nguyễn Khoa Điềm và 'Những người đi tới biển' của Thanh Thảo đã thể hiện rõ những đổi mới này. Phương pháp so sánh không chỉ giúp xác định những đặc trưng tư duy nghệ thuật mà còn làm rõ vị trí của thơ giai đoạn 1975-1985 trong tiến trình phát triển của thơ Việt Nam hiện đại.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ 1975 1985

Tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985 thể hiện rõ sự kế thừa và đổi mới trong thi pháp so với giai đoạn trước. Sự chuyển đổi từ tư duy hướng ngoại sang tư duy hướng nội, từ đề tài sử thi sang đề tài đời tư, cùng những đổi mới trong ngôn ngữ và cấu trúc tác phẩm đã tạo nên diện mạo mới cho thơ Việt Nam giai đoạn này. Những nghiên cứu về tư duy nghệ thuật giai đoạn 1975-1985 không chỉ góp phần làm rõ vị trí của thơ giai đoạn này trong tiến trình phát triển của thơ Việt Nam hiện đại mà còn cung cấp những bài học quý giá cho sự phát triển của thơ ca đương đại. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong giảng dạy văn học, phê bình văn học và sáng tác thơ ca đương đại.

4.1. Đánh giá thành tựu và hạn chế của thơ giai đoạn 1975 1985

Thơ giai đoạn 1975-1985 đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong sự đổi mới tư duy nghệ thuật. Những nhà thơ giai đoạn này đã thể hiện sự nhạy cảm với những thay đổi của xã hội, từ đó tạo nên những tác phẩm mang đậm tính nhân văn và tâm linh. Tuy nhiên, giai đoạn này cũng bộc lộ một số hạn chế, như sự thiếu vắng những tác phẩm mang tính đột phá, những đổi mới mang tính cách mạng trong thi pháp. Những hạn chế này xuất phát từ sự chuyển giao giữa hai giai đoạn lịch sử, khi xã hội vẫn còn ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng thời chiến. Những đánh giá này giúp nhìn nhận thơ giai đoạn 1975-1985 một cách toàn diện và khách quan.

4.2. Định hướng nghiên cứu và ứng dụng trong tương lai

Nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985 mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong tương lai. Những hướng nghiên cứu này có thể tập trung vào sự ảnh hưởng của giai đoạn này đến thơ đổi mới sau 1986, hoặc nghiên cứu sự kế thừa và đổi mới trong thi pháp thơ Việt Nam hiện đại. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng có thể ứng dụng trong giảng dạy văn học, khi giúp sinh viên hiểu rõ hơn về tiến trình phát triển của thơ Việt Nam hiện đại. Những ứng dụng này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn thúc đẩy sự phát triển của nghiên cứu văn học trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 là luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số: 9.21), do nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Công thực hiện tại Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hồ Thế Hà, hoàn thành năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 đánh dấu mười năm đầu sau ngày đất nước thống nhất, giữ vị trí bản lề chuyển tiếp từ thời chiến sang thời bình. Đây là giai đoạn diễn ra sự chuyển dịch toàn diện:

• Về khuynh hướng: Chuyển từ khuynh hướng sử thi - chính trị sang khuynh hướng đời tư - thế sự.
• Về giọng điệu: Chuyển từ giọng cao (hào hùng, ngợi ca) sang giọng trầm (suy tư, chiêm nghiệm).
• Về cảm hứng: Chuyển từ ngợi ca đất nước với cảm hứng lãng mạn, hào hùng sang ngợi ca cuộc sống mới với cảm hứng đạo đức nhân văn mới.

Mặc dù có vị trí lịch sử đặc thù, các công trình trước đây thường đánh giá diện mạo thơ giai đoạn này một cách tản mạn, chủ yếu tập trung phê bình tác giả, tác phẩm riêng lẻ hoặc đánh giá nghiêng về góc độ xã hội học văn học. Nhiều ý kiến xem các biểu hiện tìm tòi trong giai đoạn này là khuyết điểm hoặc biểu hiện thoái trào do quán tính thời chiến tác động. Khoảng trống đặt ra là cần một công trình nghiên cứu hệ thống, vận dụng lý thuyết tư duy nghệ thuật và thi pháp học để lý giải bước chuyển mình này như một quy luật vận động nội tại tất yếu của tiến trình thơ Việt Nam hiện đại.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích bao trùm của luận án là khẳng định vị trí và thành tựu của thơ giai đoạn 1975-1985 trong mối quan hệ kế thừa, phát triển từ nền thơ giai đoạn 1945-1975, đồng thời xác lập các tiền đề trực tiếp cho thơ thời kỳ Đổi mới từ năm 1986 trở đi. Để hiện thực hóa mục đích đó, luận án xác định ba hướng triển khai cụ thể:

1. Nghiên cứu tư duy thơ và tư duy nghệ thuật thơ nhằm cắt nghĩa sâu sắc các đặc thù nghệ thuật, xác lập mô hình khách thể phù hợp với mô hình chủ thể sáng tạo và tiếp nhận, đưa ra đánh giá khách quan và khoa học về các cách tân tư duy.
2. Làm rõ các đặc điểm có tính quy luật của bước chuyển tiếp từ thơ ca thời chiến sang thời bình.
3. Khẳng định vị trí lịch sử và những thành tựu nội tại của thơ giai đoạn 1975-1985 trong dòng chảy liên tục của thơ ca dân tộc.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các tác phẩm thơ tiêu biểu đại diện cho các thi pháp nổi bật trong 10 năm đầu sau chiến tranh của các tác giả: Hữu Thỉnh, Nguyễn Khoa Điềm, Chế Lan Viên, Thu Bồn, Thanh Thảo, Nguyễn Duy, Lưu Quang Vũ, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ, Lê Thị Kim, Lê Thị Mây, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Dư Thị Hoàn, Nguyễn Quang Thiều, Phùng Khắc Bắc, Nguyễn Trọng Tạo, Trúc Thông, Y Phương, Anh Ngọc, Võ Văn Trực...
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát các đặc điểm cơ bản của tư duy nghệ thuật thơ 1975-1985 trên hai phương diện:
  • Cảm hứng nghệ thuật gắn với hệ đề tài và các phạm vi hiện thực đời sống được phản ánh.
  • Các phương thức thể hiện đặc sắc: điểm nhìn nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu, không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng hợp và phân loại các tài liệu nghiên cứu đi trước thành ba nhóm chính:

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY

Các công trình nghiên cứu tổng quan

• Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Những vấn đề lịch sử và lý luận (2004) của Phan Cự Đệ.
• Văn học Việt Nam sau 1975 - Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy (2005) của nhiều tác giả.
• Văn học Việt Nam sau 1975 và việc giảng dạy trong nhà trường (2009) của Nguyễn Văn Long.
• Văn học 1975-1985 tác phẩm và dư luận (1997) của Vân Trang, Hoàng Ngô, Bảo Hưng.
• Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990 (1998) của Lê Lưu Oanh.
• Về một đặc trưng thi pháp thơ Việt Nam 1945-1995 (1999) của Vũ Văn Sỹ.
• Thơ Việt Nam hiện đại (2002) của Phong Lê, Vũ Văn Sỹ, Bích Thu, Lưu Khánh Thơ.

Các công trình về tư duy thơ, ngôn ngữ và thi pháp

• Lý luận về tư duy thơ và ngôn ngữ: Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam của Nguyễn Bá Thành, Ngôn ngữ thơ của Nguyễn Phan Cảnh, Quá trình sáng tạo thi ca của Bùi Công Hùng, Chiếm lĩnh sự thật và con đường đổi mới thơ của Hà Công Tài.
• Hệ thống thi pháp học: Giáo trình thi pháp học và Thi pháp thơ Tố Hữu (Trần Đình Sử), Thi pháp thơ Huy Cận (Trần Khánh Thành), Thi pháp hiện đại (Đỗ Đức Hiểu), Thế giới nghệ thuật thơ Chế Lan Viên (Hồ Thế Hà).

Các nghiên cứu riêng về tác giả, tác phẩm

Nhiều nhà phê bình đã khảo sát các tác giả như Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Nguyễn Khoa Điềm, Chim Trắng, Võ Văn Trực, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Duy, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ, Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Lê Thị Mây, Vũ Quần Phương, Y Phương, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Trọng Tạo, Phạm Sỹ Sáu, Nguyễn Quang Thiều... thông qua các bài viết của Mã Giang Lân, Trần Đình Sử, Lý Hoài Thu, Nguyễn Bá Thành, Hồ Thế Hà, Chu Văn Sơn, Lã Nguyên, Bích Thu.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án chỉ ra các hạn chế của nghiên cứu đi trước:

• Chưa bao quát đầy đủ, toàn diện diện mạo thơ và tư duy nghệ thuật của cả chặng đường 1975-1985 dưới góc độ tiến trình.
• Thiên về phê bình tác giả, tác phẩm riêng lẻ, chưa chú trọng đúng mức thi pháp cá nhân gắn với sự chuyển đổi hệ hình thẩm mỹ.
• Chủ yếu tiếp cận từ góc độ bình giảng xã hội học văn học, chưa vận dụng đồng bộ thi pháp học hiện đại để nhìn nhận sự chuyển đổi tư duy nghệ thuật của các nhà thơ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung khái niệm

• Tư duy và tư duy nghệ thuật: Tư duy là hoạt động tinh thần cải tạo hiện thực thông qua hoạt động vật chất để nhận thức và ứng xử với thế giới. Tư duy nghệ thuật là dạng hoạt động trí tuệ tạo ra và giao tiếp tác phẩm nghệ thuật, lấy tư duy hình tượng làm đặc trưng cốt lõi, kết nối cảm xúc và lý trí qua ngôn từ.
• Tư duy nghệ thuật thơ: Là sự biểu hiện cụ thể của tư duy nghệ thuật trong thể loại thơ. Nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ giúp nhận diện cơ chế sáng tạo của chủ thể, cấu trúc chỉnh thể của tác phẩm và các đặc thù khu biệt của các loại hình nhận thức thẩm mỹ.
• Thi pháp học: Sử dụng các phạm trù thi pháp học (điểm nhìn nghệ thuật, không gian - thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu) làm công cụ thao tác để khảo sát tác phẩm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu văn học:

• Phương pháp loại hình: Phân loại các khuynh hướng sáng tác, các kiểu tư duy nghệ thuật và mô hình tác giả.
• Phương pháp thống kê - phân loại: Tập hợp, xử lý dữ liệu về hệ thống tác giả, tập thơ, chủ đề, biểu tượng và các phương thức thể hiện trong giai đoạn 1975-1985.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Khảo sát chi tiết văn bản thơ để đúc kết thành các quy luật và đặc điểm thi pháp của giai đoạn.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh thơ giai đoạn 1975-1985 với thơ giai đoạn kháng chiến 1945-1975 và thơ thời kỳ Đổi mới sau 1986 để làm nổi bật tính kế thừa và cách tân.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Các tập thơ, bài thơ tiêu biểu được xuất bản trong giai đoạn 1975-1985 của các nhà thơ thuộc nhiều thế hệ, cùng các tài liệu lý luận, phê bình, văn kiện đại hội Đảng và công trình nghiên cứu văn học có liên quan.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985

Chương 1 tổng hợp toàn diện các chặng đường nghiên cứu về văn học và thơ ca 1975-1985. Luận án khẳng định giới nghiên cứu đều thống nhất xem đây là giai đoạn khởi động của văn học hậu chiến. Chương này chỉ rõ ba nhận xét quan trọng:

1. Giai đoạn 1975-1985 tuy ngắn nhưng mang tính chất bước ngoặt bản lề, diễn ra hợp quy luật kế thừa và cách tân, dẫu còn chịu quán tính của văn học thời chiến.
2. Thiếu các công trình bao quát toàn diện về diện mạo thơ và tư duy nghệ thuật thơ, chưa nghiên cứu đầy đủ thi pháp cá nhân của từng tác giả.
3. Các công trình trước nghiêng về phê bình tác phẩm đơn lẻ, thiếu sự đa dạng về phương pháp tiếp cận hiện đại.

Từ việc đánh giá tình hình nghiên cứu, chương 1 xác lập cơ sở khoa học cho ba nhiệm vụ trọng tâm mà luận án thực hiện ở các chương tiếp theo.

---

Chương 2. Vấn đề tư duy nghệ thuật thơ và diện mạo thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985

1. Khung lý thuyết và bối cảnh lịch sử

• Khái quát bản chất của tư duy nghệ thuật thơ: Là điểm tựa phương pháp luận nhằm lý giải cơ chế sáng tạo và cấu trúc chỉnh thể tác phẩm.
• Bối cảnh lịch sử: Sau năm 1975, đất nước bước vào giai đoạn khắc phục hậu quả 30 năm chiến tranh với nhiều khó khăn, khủng hoảng kinh tế - xã hội vào đầu thập niên 80. Các đường lối đề ra tại Đại hội Đảng IV, V và đỉnh điểm là Đại hội Đảng VI (1986) đã tạo tiền đề thúc đẩy nhu cầu đổi mới tư duy xã hội và nghệ thuật.
• Nhu cầu đổi mới: Nền văn học sử thi 1945-1975 bộc lộ sự so le trước hiện thực đời sống thời bình. Nhu cầu thể hiện con người cá nhân, con người đời thường với mọi chiều kích tâm tư trở thành động lực thay đổi quan niệm nghệ thuật và đề cao giá trị thẩm mỹ.

2. Lực lượng sáng tạo và hai khuynh hướng đồng hành

Lực lượng sáng tác chứng kiến sự hội tụ của nhiều thế hệ: thế hệ Thơ mới, thế hệ kháng chiến chống Pháp, thế hệ kháng chiến chống Mỹ (lực lượng nòng cốt) và thế hệ trưởng thành sau 1975. Luận án chia thành hai khuynh hướng sáng tạo song hành:

• Khuynh hướng nghiêng về thi pháp truyền thống, tiếp tục mạch nguồn sử thi từ thời kháng chiến.
• Khuynh hướng kết hợp thi pháp truyền thống và hiện đại, thể nghiệm các hình thức mới về ngôn từ, tăng cường chất triết lý và đời tư - thế sự.

3. Các bước ngoặt chuyển mình của thơ ca

Luận án phân tích tiến trình vận động qua hai giai đoạn nhỏ:

Giai đoạn	Đặc điểm nội dung và thi pháp	Các tập thơ tiêu biểu
1975 - 1980	Thể hiện hình tượng trung tâm của đời sống thời chiến và thời bình; tái hiện mối quan hệ giữa con người và hoàn cảnh khách quan; khắc họa cái tôi trữ tình ở chiều sâu tâm trạng.	- Ngày hằng sống ngày hằng thơ (Huy Cận, 1975) - Những dấu chân qua thành phố (Hoàng Phủ Ngọc Tường, 1976) - Hồn tôi đôi cánh (Xuân Diệu, 1976) - Đất sau mưa (Bằng Việt, 1976) - Âm vang chiến hào (Hữu Thỉnh, 1976) - Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh, 1979) - Hái theo mùa (Chế Lan Viên, 1977) - Như đi trong mơ (Hoàng Trung Thông, 1977) - Lời ru trên mặt đất (Xuân Quỳnh, 1978) - Đến với dòng sông (Ý Nhi, 1978) - Con đường và dòng sông (Tế Hanh, 1980)
1980 - 1985	Chuyển dịch mạnh mẽ sang khuynh hướng đời tư - thế sự; nhìn thẳng vào sự thật và những vấn đề nóng bỏng; đi sâu khám phá bản thể bên trong con người.	- Núi mọc trong gương (Các tác giả dân tộc, 1980) - Một góc quê hương (Chim Trắng, 1981) - Thay cho lời hát ru anh (Đinh Thị Thu Vân, 1981) - Khúc ca vào chiến dịch (Phạm Sỹ Sáu, 1982) - Trăng phù sa (Võ Văn Trực, 1983) - Bài thơ không năm tháng (Lâm Thị Mỹ Dạ, 1983) - Tia nắng (Hải Bằng, 1983) - Hương mùa thơ (Hoàng Trung Thông, 1984) - Khoảng cách giữa lời (Bằng Việt, 1984) - Sân ga chiều em đi, Tự hát (Xuân Quỳnh, 1984) - Ánh trăng (Nguyễn Duy, 1984) - Thành phố tháng Tư (Lê Thị Kim, Nguyễn Nhật Ánh, 1984) - Người đàn bà ngồi đan (Ý Nhi, 1985) - Hoa trên đá (Chế Lan Viên, 1985) - Khối vuông ru bích (Thanh Thảo, 1985) - Tiếng hát tháng giêng (Y Phương, 1985) - Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (Nguyễn Khoa Điềm, 1985)

---

Chương 3. Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 nhìn từ hệ đề tài và cảm hứng thẩm mỹ

Chương 3 đi sâu khảo sát ba hệ đề tài trọng tâm và các cảm hứng thẩm mỹ tương ứng:

HỆ ĐỀ TÀI & CẢM HỨNG THẨM MỸ (1975-1985)

1. Đề tài chiến tranh với cảm hứng ngợi ca, tự hào và ân nghĩa

• Nhận thức lại cuộc sống và con người thời chiến: Văn học chuyển từ mô hình con người cộng đồng, tập thể, một chiều sang con người cá nhân đa diện. Người lính sau chiến tranh không còn bị lý tưởng hóa tuyệt đối; họ được miêu tả với cả những sai lầm, những giằng xé nội tâm và cuộc chiến với phần bóng tối của chính mình. Nhân vật trữ tình là người trong cuộc, đối diện với bi kịch và những mất mát, đau thương trần trụi.
• Cảm hứng ngợi ca, tự hào và ân nghĩa: Thơ tiếp tục duy trì âm hưởng sử thi để ngợi ca chiến thắng và sự hồi sinh của đất nước, đồng thời làm sâu sắc thêm cảm thức ân nghĩa, tự vấn đạo đức trước sự hy sinh của đồng đội và nhân dân.

2. Đề tài hậu chiến với cảm hứng hòa hợp, tin yêu và khát vọng

• Nhận thức mới về cuộc sống và con người thời bình: Cái tôi công dân - chính trị nhường chỗ cho cái tôi đời tư - thế sự. Thơ thể hiện những trải nghiệm, băn khoăn về lẽ được - mất, tìm kiếm trách nhiệm công dân và đạo đức xã hội trong hoàn cảnh mới.
• Cảm hứng hòa hợp, tin yêu và khát vọng: Xu hướng tìm về cội nguồn quê hương, gia đình, ca ngợi lao động xây dựng (như các tác phẩm của Nguyễn Duy, Thanh Hải, Xuân Quỳnh). Bên cạnh đó, thơ mở rộng sang cảm hứng tâm linh văn hóa, khám phá những giá trị thiêng liêng, trầm tích lịch sử của xứ sở.

3. Đề tài tình yêu với cảm hứng giao hòa, yêu thương và dâng hiến

• Nhận thức đa chiều về tình yêu và lẽ sống: Tình yêu trở về với bản chất đời thường: có tan vỡ, mất mát, chênh vênh, dằn vặt lẫn niềm tin yêu nồng nàn. Cái tôi trong thơ tình trở nên cứng cỏi, không bi lụy. Nhân vật nữ trong thơ (Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ, Lê Thị Mây, Ý Nhi...) chủ động bộc lộ cảm xúc, dám đối diện với sai lầm và khát khao hạnh phúc.
• Cảm hứng giao hòa, yêu thương và dâng hiến: Thơ tình mang âm hưởng nhân bản, hòa nhập tiếng nói cá nhân với nhịp điệu ân tình của cuộc sống hậu chiến.

---

Chương 4. Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 nhìn từ phương thức thể hiện

Chương 4 khảo sát sự chuyển dịch của các phương thức nghệ thuật cấu thành tác phẩm:

1. Điểm nhìn nghệ thuật

• Điểm nhìn sử thi - hướng ngoại: Giữ vai trò thể hiện tầm vóc cộng đồng, khẳng định chân lý lịch sử qua các tác phẩm của Nguyễn Trọng Tạo (Sóng thủy tinh, Gửi người không quen), Lâm Thị Mỹ Dạ (Bài thơ không năm tháng), Nguyễn Duy (Ánh trăng), Thanh Thảo (Khối vuông Rubic), Hoàng Nhuận Cầm (Những câu thơ viết đợi mặt trời)...
• Điểm nhìn đời thường - hướng nội: Từng bước thay thế điểm nhìn sử thi bằng điểm nhìn phi sử thi, quan sát con người ở cự ly gần trong các mối quan hệ thế sự đời thường, tạo nên sự bình đẳng và chân thực trong tiếp nhận.

2. Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật

• Ngôn ngữ: Chuyển từ ngôn ngữ sử thi trang trọng sang ngôn ngữ tự bạch, đời thường. Đưa lớp từ ngữ sinh hoạt, khẩu ngữ vào thơ; xuất hiện xu hướng văn xuôi hóa, ít dùng ước lệ trừu tượng, tạo tính chất đa thanh và đối thoại.
• Giọng điệu: Chuyển từ "giọng cao" (lạc quan, hào sảng) sang "giọng trầm" (triết lý, tự vấn, tự thoại). Thơ thường xuất phát từ chi tiết đời thường cụ thể để nâng lên thành khái quát triết luận nhân sinh.

3. Không gian và thời gian nghệ thuật

• Không gian nghệ thuật: Mở rộng từ không gian sử thi - đất nước rộng lớn sang không gian đời tư - thế sự, không gian hiện thực tiếp diễn, không gian hồi tưởng xưa - nay và không gian tâm linh, tâm tưởng.
• Thời gian nghệ thuật: Chuyển từ thời gian lịch sử một chiều sang thời gian tâm lý, thời gian sinh học gắn liền với đời sống cá thể. Thời gian mang tính quan niệm, chất chứa nỗi lo âu, sự tiếc nuối và ý thức chạy đua để sống có ý nghĩa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt lý luận và lịch sử văn học: Luận án chỉ ra và hệ thống hóa các đặc trưng cơ bản về nội dung và hình thức nghệ thuật của thơ Việt Nam 1975-1985. Công trình khẳng định đây là bước chuyển mình hợp quy luật từ tư duy nghệ thuật hướng ngoại (thời chiến) sang tư duy nghệ thuật hướng nội (thời bình).
2. Đánh giá giá trị giai đoạn: Khẳng định thành tựu của thơ 1975-1985 không phải là giai đoạn trung gian mờ nhạt hay chứa đựng khuyết điểm như một số nhận định trước đó, mà là tiền đề thi pháp quan trọng chuẩn bị trực tiếp cho công cuộc Đổi mới văn học từ năm 1986.
3. Các công trình khoa học đã công bố: Tác giả đã công bố 5 bài báo khoa học liên quan trực tiếp đến đề tài:
   • Nguyễn Hữu Công (2021), "Tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo", Tạp chí Lý luận - Phê bình Văn học - Nghệ thuật, số 4.
   • Nguyễn Hữu Công (2021), "Thơ Việt Nam 1975-1985 viết về chiến tranh sau chiến tranh", Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Trường Đại học Khoa học Huế, tập 14, số 3.
   • Nguyễn Hữu Công (2022), "Đổi mới tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam sau 1975", Tạp chí Khoa học, Đại học Huế, tập 131, số 6B/2022.
   • Nguyễn Hữu Công (2022), "Đề tài đời tư và thế sự trong thơ Việt Nam 1975-1985", Tạp chí Văn nghệ Tiền Giang Online.
   • Nguyễn Hữu Công (2022), "Đề tài tình yêu trong thơ Việt Nam 1975-1985", Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Trường Đại học Khoa học Huế, tập 21, số 1.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế được luận án chỉ ra: Thơ giai đoạn 1975-1985 vẫn còn chịu tác động từ quán tính của thơ ca thời chiến. Nhiều tác phẩm chưa tích hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, giữa hiện thực và trữ tình, giữa tư duy ý và tư duy hình; chưa có nhiều tìm tòi, cách tân triệt để về mặt thể loại do giới hạn của vô thức sáng tạo thời kỳ chuyển giao.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sự vận động và tiếp biến thi pháp của thơ ca từ sau mốc 1986 trên cơ sở đối sánh sâu hơn với những mầm mống đổi mới đã được hình thành trong giai đoạn 1975-1985.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung lý thuyết về tư duy nghệ thuật thơ và phương pháp tiếp cận thi pháp học ứng dụng vào một giai đoạn lịch sử văn học cụ thể.
• Đối với giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Cung cấp tài liệu hệ thống hóa về các tập thơ, tác giả và sự chuyển biến thi pháp của thơ ca Việt Nam giai đoạn 1975-1985 phục vụ giảng dạy phần văn học hiện đại.
• Phần đáng tham khảo nhất: Chương 3 (sự phân hóa và chuyển biến trong hệ đề tài) và Chương 4 (các phương thức thể hiện về điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu, không - thời gian nghệ thuật).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án chia tiến trình thơ 1975-1985 thành những giai đoạn nhỏ nào?

Luận án chia giai đoạn này thành 2 chặng:

• Giai đoạn 1975-1980: Tập trung phản ánh hình tượng trung tâm của đời sống thời chiến và thời bình, đào sâu cảm xúc cái tôi trữ tình, duy trì âm hưởng sử thi đan xen cảm xúc đời thường.
• Giai đoạn 1980-1985: Bắt đầu xu hướng nhìn thẳng vào sự thật, chuyển biến rõ nét sang cảm hứng đời tư - thế sự và khám phá bản thể bên trong con người.

2. Sự thay đổi căn bản trong quan niệm về người lính ở thơ sau 1975 là gì?

Người lính không còn được nhìn nhận đơn diện hay lý tưởng hóa tuyệt đối như trong giai đoạn 1945-1975. Thơ sau 1975 miêu tả người lính như một con người đa diện, là người trong cuộc tham gia lịch sử với những tổn thương, giằng xé nội tâm, đối diện với cái chết, sự mất mát và những phần bóng tối của chính mình.

3. Phương thức thể hiện của thơ 1975-1985 có những bước chuyển đổi chính nào?

• Điểm nhìn: Từ điểm nhìn sử thi - hướng ngoại chuyển dần sang điểm nhìn đời thường - hướng nội.
• Ngôn ngữ: Từ ngôn ngữ sử thi ngợi ca, trang trọng chuyển sang ngôn ngữ tự bạch, đời thường, có xu hướng văn xuôi hóa.
• Giọng điệu: Chuyển từ giọng cao (hào hùng, lạc quan) sang giọng trầm (triết lý, tự vấn, chiêm nghiệm).
• Không gian và thời gian: Xuất hiện không gian đời tư - thế sự, không gian tâm linh; thời gian chuyển từ dòng chảy lịch sử một chiều sang thời gian tâm lý và sinh học cá nhân.

4. Hai khuynh hướng sáng tác đồng hành trong giai đoạn 1975-1985 gồm những gì?

• Khuynh hướng nghiêng về thi pháp truyền thống, tiếp tục mạch nguồn sử thi của thơ thời kháng chiến (chủ thể chính là các nhà thơ trước 1945 và trưởng thành trong kháng chiến).
• Khuynh hướng đan xen giữa thi pháp truyền thống và thi pháp hiện đại, bước đầu thể nghiệm đổi mới ngôn từ, tăng cường chất triết lý và đời tư - thế sự (chủ thể là các nhà thơ thời chống Mỹ và các tác giả trẻ sau 1975).

---

Kết luận

Luận án Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 của tác giả Nguyễn Hữu Công đã nghiên cứu toàn diện sự chuyển đổi của thơ ca Việt Nam trong mười năm đầu sau ngày thống nhất đất nước. Bằng việc vận dụng lý thuyết tư duy nghệ thuật và thi pháp học, công trình đã làm sáng tỏ quá trình chuyển dịch từ cảm hứng sử thi - hướng ngoại sang cảm hứng đời tư thế sự - hướng nội trên các bình diện đề tài, điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu và không - thời gian nghệ thuật. Luận án đã khẳng định giá trị lịch sử và thành tựu của thơ giai đoạn 1975-1985 như một bước chuyển mình hợp quy luật, tạo tiền đề cho sự phát triển của thơ ca thời kỳ Đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 1. Những nghiên cứu về thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 1. Những nghiên cứu về thơ Việt nam giao đoạn 1975-1985 Có khá nhiều ý kiến, bài viết kết hợp nghiên cứu một cách khái quát về nội dung, phương thức nghệ thuật của thơ sau năm 1975 nói chung và có những bài nghiên cứu riêng về thơ giai đoạn 1975-1985. Những bài viết đó tập trung trong các công trình: Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Những vấn đề lịch sử và lý luận (Nxb Giáo dục, 2004) của Phan Cự Đệ, Văn học Việt Nam sau 1975 - Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy của nhiều tác giả (Nxb Giáo dục, 2005), Văn học Việt Nam sau 1975 và việc giảng dạy trong nhà trường (Nxb Giáo dục, 2009) của Nguyễn Văn Long, Văn học 1975-1985 tác phẩm và dư luận (Nxb Hội Nhà văn, 1997) của nhóm tác giả Vân Trang, Hoàng Ngô, Bảo Hưng, Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990 (Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 1998) của Lê Lưu Oanh, Về một đặc trưng thi pháp thơ Việt Nam 1945-1995 (Nxb Khoa học xã hội, 1999) của Vũ Văn Sỹ, Thơ Việt Nam hiện đại (Nxb Lao động, 2002) của nhóm tác giả Phong Lê, Vũ Văn Sỹ, Bích Thu, Lưu Khánh Thơ và nhiều công trình khác… Nghiên cứu văn học 1975-1985 với tư cách là một giai đoạn khởi động của văn học thời kỳ hậu chiến, các nhà nghiên cứu đều chỉ ra những đóng góp của văn học giai đoạn này trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam.

Bên cạnh đó, trong các công trình nghiên cứu và giáo trình lý luận văn học đề cập đến tư duy nghệ thuật thơ, phải kể đến tác phẩm Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam của Nguyễn Bá Thành. Các tác giả Nguyễn Phan Cảnh (Ngôn ngữ thơ), Bùi Công Hùng (Quá trình sáng tạo thi ca), Hà Công Tài (Chiếm lĩnh sự thật và con đường đổi mới thơ)… đã có nhiều góc độ khác nhau để nghiên cứu thơ và tư duy thơ trong tiến trình vận động, phát triển của thơ Việt Nam hiện đại. Bên cạnh đó, hàng loạt những công trình nghiên cứu về thi pháp ra đời: Giáo trình thi pháp học (Trần Đình Sử), Thi pháp thơ Tố Hữu (Trần Đình Sử), Thi pháp thơ Huy Cận (Trần Khánh Thành), Thi pháp hiện đại (Đỗ Đức Hiểu), Thế giới nghệ thuật thơ Chế Lan Viên (Hồ Thế Hà)… đã đưa lại những thành công nhất định trong nghiên cứu, 4 sáng tạo nghệ thuật. Lý thuyết thi pháp học đã được vận dụng một cách đồng bộ để nghiên cứu nghệ thuật thơ, tư duy thơ.

Những nghiên cứu riêng về tác giả, tác phẩm Bên cạnh những công trình nghiên cứu chung như trên, xuất hiện ngày càng nhiều những công trình nghiên cứu riêng về tác giả, tác phẩm. Các tác giả được chọn để nghiên cứu nhiều nhất giai đoạn này là những nhà thơ tiêu biểu, có đóng góp về thi pháp thể loại trên hành trình hiện đại như: Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Nguyễn Khoa Điềm, Chim Trắng, Võ Văn Trực, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Duy, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ, Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Lê Thị Mây, Vũ Quần Phương, Y Phương, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Trọng Tạo, Phạm Sỹ Sáu, Nguyễn Quang Thiều … Có thể nói đây là “những cánh chim báo bão” đem lại những khám phá và dự báo về sự đổi mới thi ca. Sáng tác của họ được bạn đọc đón nhận với cái nhìn đa chiều, trong phạm vi luận án, chúng tôi quan tâm đến những nghiên cứu ghi nhận những dấu hiệu đổi mới mà họ đã mang lại trong thơ giai đoạn 1975-1985.