Luận án tiến sĩ: Khảo sát đặc trưng ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại

Khảo sát đặc trưng ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại, phân tích sự biến đổi và phát triển trong cấu trúc, hình ảnh, nhịp điệu của thể thơ truyền thống.

• Tác giả: Ho Văn Hai
• Người hướng dẫn: PGS-TS. Trần Trí Dõi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Khảo Sát Đặc Trưng Ngôn Ngữ Thơ Lục Bát Hiện Đại
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ ngữ văn
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: Một số vẫn đề chung về ngôn ngữ thơ và ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại
• 1.1. Các bình diện của ngôn ngữ thơ
• 1.2. Ngôn ngữ thơ trong vận động tạo lập đặc trưng thể loại
• 1.3. Vai trò và vị trí của thơ lục bát trong nền thi ca dân tộc
• 1.4. Các xu hướng và những thành tựu lục bát hiện đại tiêu biểu
• 1.5. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: Một số biểu hiện ngữ âm mang tính đặc trưng trong âm luật thơ lục bát hiện đại
• 2.1. Mặt ngữ âm trong thơ
• 2.2. Âm điệu, vận điệu và nhịp điệu thơ lục bát
• 2.3. Một số biểu hiện ngữ âm mang tính đặc trưng trong âm luật thơ lục bát hiện đại nhìn từ lục bát Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu, Nguyễn Duy
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: Một số phương thức, phương tiện tạo nghĩa đặc trưng trong thơ lục bát hiện đại
• 3.1. Tiếp thu chất liệu ngôn ngữ dân gian
• 3.2. Tìm kiếm ngữ liệu và phương thức biểu hiện mới
• 3.3. “Định ngữ nghệ thuật” như một loại cấu trúc tu từ
• 3.4. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thơ lục bát hiện đại

Thơ lục bát là một trong những thể loại thơ truyền thống đặc sắc của Việt Nam, mang trong mình những giá trị văn hóa và tinh thần sâu sắc. Thơ lục bát không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một phương tiện thể hiện tâm tư, tình cảm của người dân. Đặc trưng ngôn ngữ của thơ lục bát hiện đại phản ánh sự phát triển của ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam qua các thời kỳ. Nghiên cứu về ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại giúp làm rõ những đặc điểm riêng biệt của thể loại này, từ đó khẳng định vị trí của nó trong nền thi ca dân tộc. Theo Nguyễn Phan Cảnh, sự chọn lọc tự nhiên đã kết tinh thơ Việt ở những thể từ 5 đến 8 tiếng, trong đó lục bát là trung tâm của quá trình này. Sự phân bố thanh điệu, hiệp vần, ngắt nhịp trong một cặp dòng (lục và bát) đã tạo nên những tham số đặc trưng cho thể loại này.

1.1. Đặc trưng ngôn ngữ của thơ lục bát

Đặc trưng ngôn ngữ của thơ lục bát hiện đại không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở nội dung. Ngôn ngữ thơ lục bát thường sử dụng những hình ảnh gần gũi, dễ hiểu, nhưng lại chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc. Các nhà thơ hiện đại đã khéo léo kết hợp giữa ngôn ngữ dân gian và ngôn ngữ hiện đại, tạo nên một phong cách thơ độc đáo. Nghệ thuật thơ lục bát không chỉ là sự kết hợp giữa âm điệu và ý nghĩa mà còn là sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại. Điều này thể hiện rõ qua các tác phẩm của những nhà thơ như Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu, và Nguyễn Duy. Họ đã sử dụng ngôn ngữ thơ để phản ánh những vấn đề xã hội, tâm tư con người trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

II. Các bình diện của ngôn ngữ thơ

Nghiên cứu về ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại cần xem xét từ nhiều bình diện khác nhau. Các bình diện này bao gồm ngữ âm, ngữ nghĩa, và hình thức. Ngữ âm trong thơ lục bát không chỉ đơn thuần là âm thanh mà còn là nhịp điệu, vần điệu, tạo nên sự hài hòa trong từng câu thơ. Âm điệu và nhịp điệu là những yếu tố quan trọng giúp tăng cường sức hấp dẫn của thơ lục bát. Bên cạnh đó, ngữ nghĩa trong thơ lục bát thường mang tính biểu tượng cao, thể hiện những cảm xúc, suy tư của tác giả. Việc phân tích các bình diện này sẽ giúp làm rõ hơn những đặc trưng ngôn ngữ của thơ lục bát hiện đại.

2.1. Ngữ âm trong thơ lục bát

Ngữ âm trong thơ lục bát hiện đại có vai trò quan trọng trong việc tạo nên âm hưởng và cảm xúc cho tác phẩm. Các nhà thơ đã khéo léo sử dụng âm điệu, vần điệu để tạo ra những nhịp điệu phong phú, từ đó làm nổi bật nội dung và ý nghĩa của bài thơ. Sự kết hợp giữa âm thanh và ý nghĩa không chỉ giúp tăng cường tính thẩm mỹ mà còn tạo ra những ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc. Âm luật của thơ lục bát, với cấu trúc 6-8, đã tạo ra một không gian nghệ thuật đặc biệt, nơi mà ngôn ngữ và cảm xúc hòa quyện vào nhau. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm của những nhà thơ nổi tiếng, nơi mà âm thanh không chỉ là phương tiện mà còn là một phần không thể thiếu trong việc truyền tải thông điệp nghệ thuật.

III. Phương thức và phương tiện tạo nghĩa trong thơ lục bát

Phương thức và phương tiện tạo nghĩa trong thơ lục bát hiện đại rất đa dạng và phong phú. Các nhà thơ đã sử dụng nhiều biện pháp tu từ như ẩn dụ, hoán dụ, và so sánh để làm nổi bật ý nghĩa của tác phẩm. Định ngữ nghệ thuật là một trong những phương thức quan trọng giúp tạo ra những hình ảnh sống động, giàu sức gợi. Việc sử dụng ngôn ngữ dân gian trong thơ lục bát cũng là một điểm nhấn, giúp kết nối giữa truyền thống và hiện đại. Điều này không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ thơ mà còn tạo ra những giá trị văn hóa sâu sắc. Nghiên cứu về phương thức và phương tiện tạo nghĩa sẽ giúp làm rõ hơn những đặc trưng ngôn ngữ của thơ lục bát hiện đại.

3.1. Định ngữ nghệ thuật trong thơ lục bát

Định ngữ nghệ thuật trong thơ lục bát hiện đại không chỉ đơn thuần là những từ ngữ bổ sung mà còn là những yếu tố tạo nên sức sống cho bài thơ. Các nhà thơ đã khéo léo sử dụng định ngữ để tạo ra những hình ảnh sinh động, gợi cảm, từ đó làm nổi bật nội dung và ý nghĩa của tác phẩm. Sự kết hợp giữa định ngữ và ngữ nghĩa không chỉ giúp tăng cường tính thẩm mỹ mà còn tạo ra những ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm của những nhà thơ nổi tiếng, nơi mà định ngữ không chỉ là phương tiện mà còn là một phần không thể thiếu trong việc truyền tải thông điệp nghệ thuật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học mang tên "Khảo sát một số đặc trưng ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại (trên tác phẩm của một số nhà thơ)" là luận án Tiến sĩ Ngữ văn, chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (mã số 5.08), được tác giả Hồ Văn Hải thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2004, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Trần Trí Dõi và TS. Nguyễn Hữu Đạt.

Thông tin tổng quan	Chi tiết
Đề tài	Khảo sát một số đặc trưng ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại (trên tác phẩm của một số nhà thơ)
Nghiên cứu sinh	Hồ Văn Hải
Chuyên ngành	Lý luận ngôn ngữ (Mã số: 5.08)
Cơ sở đào tạo	Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn – ĐHQGHN
Người hướng dẫn	PGS.TS. Trần Trí Dõi; TS. Nguyễn Hữu Đạt
Năm bảo vệ	2004
Quy mô tư liệu	193 trang chính văn, gồm 3 chương chính, Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thơ lục bát giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần và tiến trình thi ca dân tộc Việt Nam. Trải qua lịch sử phát triển lâu dài, thể thơ này đã đạt đến đỉnh cao trong văn học dân gian và văn học trung đại (tiêu biểu là Truyện Kiều). Tuy nhiên, tồn tại một số nhận định cho rằng lục bát chỉ phát triển rực rỡ trong văn học dân gian và sau Truyện Kiều đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử để nhường chỗ cho các thể loại khác. Thực tế đó dẫn tới việc thơ lục bát hiện đại trong một thời gian dài chưa được quan tâm nghiên cứu thỏa đáng.

Mặt khác, trong số các công trình nghiên cứu về thơ lục bát trước đây, đa số tập trung vào ca dao hoặc tiếp cận từ góc độ lý luận phê bình văn học, nặng về giải thích nội dung và cảm nhận chủ quan. Số lượng công trình tiếp cận thơ lục bát hiện đại từ góc độ ngôn ngữ học một cách quy mô, đồng bộ trên cả hai bình diện hình thức ngữ âm (âm luật) và phương thức tạo nghĩa (tu từ, phong cách) trong cái nhìn đối sánh lịch đại và đồng đại còn rất hạn chế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định hai nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Trên cơ sở những nguyên tắc và lý thuyết ngôn ngữ học về ngôn ngữ thơ và ngôn ngữ thơ lục bát, luận án chỉ ra các đặc trưng ngôn ngữ của lục bát hiện đại trên hai bình diện: đặc trưng hình thức ngữ âm và đặc trưng phương thức, phương tiện tạo nghĩa trong sự so sánh lịch đại với các thành tựu lục bát tiêu biểu từ trước đến nay.
   • Từ lý thuyết về ngữ âm, chỉ ra đặc trưng hình thức ngữ âm của lục bát hiện đại.
   • Từ lý thuyết về phương thức, phương tiện tạo nghĩa, chỉ ra các đặc trưng về việc lựa chọn, xây dựng các cấu trúc ngữ nghĩa có tính tu từ trong thơ lục bát hiện đại.
   • Định nghĩa có cơ sở khoa học cho khái niệm "Thơ lục bát hiện đại là gì".
2. Từ việc chỉ ra những đặc trưng hình thức ngữ âm và phương thức, phương tiện tạo nghĩa, luận án góp phần xây dựng và hoàn chỉnh thêm những nguyên tắc, lý thuyết ngôn ngữ học nghiên cứu thi ca nói chung và ngôn ngữ lục bát nói riêng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các đặc trưng ngôn ngữ của thể thơ lục bát hiện đại, khảo sát tập trung trên bình diện cấu trúc âm luật (ngữ âm) và bình diện phương thức, phương tiện tạo nghĩa (ngữ nghĩa - phong cách học).
• Phạm vi khảo sát: Luận án chọn tác phẩm lục bát của 4 tác giả tiêu biểu cho các khuynh hướng và phong cách lục bát hiện đại gồm: Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu và Nguyễn Duy. Đồng thời, luận án sử dụng hệ quy chiếu đối sánh với lục bát ca dao truyền thống và lục bát Truyện Kiều của Nguyễn Du để phân tích tiến trình lịch đại.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần lịch sử vấn đề, tác giả đã tổng kết các hướng nghiên cứu thi ca và thể thơ lục bát theo hai góc độ chính:

Hướng tiếp cận từ góc độ lý luận và phê bình văn học

• Khởi nguồn từ các công trình lý luận kinh điển của Aristote và Lưu Hiệp (Văn tâm điêu long), nghiên cứu thi ca phương Đông và phương Tây đã thiết lập các nguyên tắc khám phá thơ ca.
• Tại Việt Nam, Dương Quảng Hàm với Việt Nam văn học sử yếu (1943) đã đề cập một cách căn bản lịch sử các thể loại thi ca tiếng Việt. Trước đó có các công trình của Phan Kế Bính (Việt Hán văn khảo - 1918), Bùi Kỷ (Quốc văn cụ thể - 1932).
• Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức trong Thơ ca Việt Nam - Hình thức và thể loại (1971) đã kế thừa các kết quả trước đó để chỉ ra cấu trúc hình thức phổ quát và lịch sử phát triển của các thể thơ, trong đó có thơ lục bát.
• Trần Đình Sử qua các chuyên luận Thi pháp thơ Tố Hữu (1995) và Những thế giới nghệ thuật thơ (1997) đã nghiên cứu thi pháp và loại hình thơ dựa trên cứ liệu văn bản cụ thể.
• Về lục bát dân gian, các nhà nghiên cứu tiêu biểu gồm Đinh Gia Khánh, Ninh Viết Giao, Hoàng Tiến Tựu, Nguyễn Xuân Kính (Thi pháp ca dao - 1992), Bùi Mạnh Nhị (Công thức truyền thống và đặc trưng cấu trúc của ca dao dân ca trữ tình - 1997).
• Về tuyển tập và giới thiệu: Tuyển tập lục bát Việt Nam (Nxb Văn hóa, 1994) và Thơ lục bát mới (Hà Quảng tuyển chọn, 1999).

Hướng tiếp cận từ góc độ ngôn ngữ học

• Trường phái hình thức Nga (R. Jakobson, V. Zhirrmunsky, B. Tomashevsky) xác định văn học là nghệ thuật của ngôn từ, dựa vào kết cấu hình thức (âm luật, vần, nhịp) để lý giải nội dung ý nghĩa.
• Phan Ngọc với chuyên luận Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (1985) và Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học đã vận dụng thao tác định lượng và định tính vào việc khảo sát ngôn ngữ thi ca tiếng Việt.
• Nguyễn Phan Cảnh với chuyên luận Ngôn ngữ thơ (1987) đã đưa ra các luận điểm nền tảng về tính đa trị của tín hiệu ngôn ngữ, nhạc thơ, và đặc biệt là lý thuyết về trường nét dư trong vận động tạo thể.
• Bùi Công Hùng với Góp phần tìm hiểu nghệ thuật thơ ca (1983) vận dụng lý thuyết hệ thống và kết cấu hình thức để phân lập các bình diện, cấp độ cấu trúc trong thơ.
• Hữu Đạt với chuyên luận Ngôn ngữ thơ Việt Nam (1998) vận dụng lý thuyết quan hệ hệ hình và quan hệ cú đoạn để chỉ ra các đặc điểm như kết cấu mảng miếng, nhạc thơ.
• Phan Diễm Phương với chuyên luận Lục bát và song thất lục bát (1998) đã giải quyết vấn đề nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển của hai thể thơ từ cấu trúc âm luật thể loại.
• Các bài viết chuyên khảo khác: Nguyễn Thái Hòa (Tiếng Việt và thể thơ lục bát), Lý Toàn Thắng (Lục bát Huy Cận: Ngậm ngùi), Trần Đăng Khoa, Nguyễn Tài Cẩn.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu thi pháp và phê bình, việc tiếp cận thơ lục bát hiện đại từ góc độ ngôn ngữ học một cách có hệ thống vẫn còn thiếu vắng. Luận án định vị là công trình chuyên sâu đầu tiên khảo sát đặc trưng ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại trên cả hai bình diện cấu trúc âm luật và phương thức tạo nghĩa, kết hợp phương pháp đồng đại và lịch đại để xác định những yếu tố bất biến và khả biến của thể thơ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết ký hiệu học và cấu trúc ngôn ngữ: Luận án tiếp thu nguyên lý tính võ đoán của tín hiệu ngôn ngữ và hai trục quan hệ cơ bản (quan hệ hệ hình / trục lựa chọn và quan hệ cú đoạn / trục kết hợp) của F. de Saussure.
• Thi học ngôn ngữ học: Luận án vận dụng quan điểm của R. Jakobson về cơ chế lựa chọn và kết hợp trong thơ; quan điểm của Hoàng Tuệ trong Cuộc sống ở trong ngôn ngữ (1984) về đặc điểm của ngôn ngữ nghệ thuật và sự chi phối của ý thức chủ quan; quan niệm của Phan Ngọc về cấu trúc ngôn ngữ thơ; nhận định của Đỗ Đức Hiểu về văn bản nghệ thuật như một hệ thống cấu trúc ngôn từ trùng điệp.
• Lý thuyết vận động tạo thể và trường nét dư: Vận dụng lý thuyết của Nguyễn Phan Cảnh về quá trình loại bỏ trường nét dư trên trục kết hợp để tạo lập thể thơ và hình thành các phương tiện tu từ.
• Lý thuyết âm luật học tiếng Việt: Khung phân tích nhạc thơ dựa trên ba thành tố chính gồm âm điệu (sự phân bố thanh điệu, cao độ, trường độ, độ vang của âm tiết), vần điệu (vị trí vần lưng, vần chân, độ hòa âm) và nhịp điệu (nhịp chẵn chuẩn mực và các dạng nhịp biến).

Phương pháp và thao tác nghiên cứu

Trên nguyên lý chung là phương pháp quy nạp, luận án triển khai các thao tác cụ thể:

1. Thao tác thống kê, phân loại (định lượng): Dùng để định lượng hóa các đặc trưng ngôn ngữ cơ bản, tần số xuất hiện thanh điệu, các mô hình bằng - trắc, kiểu hiệp vần và phân bố nhịp điệu trong văn bản thơ lục bát của các tác giả khảo sát.
2. Thao tác phân tích, tổng hợp (định tính): Dùng để phân tích bản chất ngôn ngữ, giá trị biểu đạt ngữ nghĩa và các phương thức, phương tiện tu từ tiêu biểu.
3. Phương pháp đối chiếu (so sánh lịch đại và đồng đại): Đặt văn bản lục bát hiện đại trong sự so sánh với lục bát ca dao và lục bát Truyện Kiều nhằm làm rõ tính kế thừa, tính biến đổi và những đặc trưng mới của thể loại trong thời hiện đại.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề chung về ngôn ngữ thơ và ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại

Chương 1 thiết lập khung lý thuyết cơ bản và phân tích bức tranh tổng thể về thể thơ lục bát trong tiến trình văn học dân tộc:

• Các bình diện của ngôn ngữ thơ: Khẳng định ngôn ngữ văn chương vừa là chất liệu vừa là phương thức phản ánh nghệ thuật. Ngôn ngữ thơ phân biệt với ngôn ngữ văn xuôi ở cấu trúc ngữ âm chặt chẽ (âm luật, nhịp điệu) và cơ chế tạo nghĩa tu từ thông qua sự chọn lọc trên trục hệ hình và kết hợp trên trục cú đoạn.
• Ngôn ngữ thơ trong vận động tạo lập đặc trưng thể loại: Phân tích quy luật tổ chức ngôn ngữ từ các thể thơ ngắn (2 đến 5 tiếng mang tính chất vè, đồng dao), thể thơ 6 tiếng (tính hàn lâm sơ kỳ, tương đương cấu trúc thành ngữ, tục ngữ), thể 7 tiếng (ảnh hưởng Đường luật và quá trình Việt hóa), thể 8 tiếng (tính hoành tráng, trung gian tiến tới thơ tự do) đến thơ tự do và thơ lục bát.
• Phân tích mẫu cứ liệu qua bài thơ "Tre Việt Nam" của Nguyễn Duy: Luận án chứng minh sự tương tác giữa ngữ âm và ngữ nghĩa. Về ngữ âm, bài thơ có 24/30 dòng thuần nhịp đôi (2/2/2 và 2/2/2/2) kết hợp với 6 dòng nhịp biến (3/3 và 3/3/2) tạo điểm nhấn biểu cảm. Về ngữ nghĩa, tác giả tái cấu trúc hàng loạt thành ngữ, tục ngữ dân gian (Lá lành đùm lá rách, Một cây làm chẳng nên non, Một nắng hai sương, Măng mọc có gì lạ đâu) thành ngữ liệu thơ hiện đại.
• Vai trò và vị trí của thơ lục bát: Lục bát là thể thơ thuần túy dân tộc với cấu trúc 6-8, phân bố vần lưng và vần chân đan xen, nhịp đôi phổ biến tạo nên điệu tính êm ái, thích hợp cho việc giãi bày tâm sự. Tuy nhiên, tính chất dễ làm của âm luật cũng tiềm ẩn nguy cơ biến thể thơ thành hình thức diễn ca đơn thuần nếu thiếu đi sự đầu tư về ngữ nghĩa.
• Bốn thành tựu và phong cách lục bát hiện đại tiêu biểu:
  1. Nguyễn Bính: Phong cách lục bát lãng mạn gắn với sự trở về chất liệu ngôn ngữ và không gian làng quê dân gian.
  2. Huy Cận: Phong cách lục bát cách tân ngữ nghĩa, dòng thơ hoạt động như một mệnh đề độc lập mang hơi hướng triết lý, hòa quyện ngôn từ Đường thi với cảm thức tượng trưng (Buồn đêm mưa, Thuyền đi, Ngậm ngùi).
  3. Tố Hữu: Phong cách lục bát trữ tình - sử thi, đại chúng hóa, đưa cảm xúc cách mạng và giọng điệu dân ca, hò vè vào các tập thơ (Từ ấy, Việt Bắc, Gió lộng, Ra trận, Máu và hoa).
  4. Nguyễn Duy: Phong cách lục bát hiện thực đời thường, đưa hơi thở cuộc sống trần trụi và ngôn ngữ thế sự vào cấu trúc thơ qua 10 tập thơ (từ Cát trắng, Ánh trăng, Mẹ và em, Đường xa, Quà tặng, Về, Đãi cát tìm vàng, Vợ ơi, Sáu & Tám đến Bụi).

---

Chương 2: Một số biểu hiện ngữ âm mang tính đặc trưng trong âm luật thơ lục bát hiện đại

Chương 2 tập trung khảo sát các tham số ngữ âm cấu thành nhạc điệu của thơ lục bát hiện đại trên các ngữ liệu cụ thể:

• Bản chất ngữ âm của âm tiết tiếng Việt trong thơ: Phân tích các thuộc tính cao độ (bị chi phối bởi thanh điệu), trường độ và độ vang (phụ thuộc vào cấu trúc âm tiết mở, nửa mở hay khép kín). Thanh điệu và độ vang kết hợp tạo nên âm điệu của dòng thơ.
• Ba thành tố của nhạc thơ lục bát:
  • Âm điệu: Sự luân phiên và phối trí bằng - trắc giữa các vị trí chẵn và lẻ trong cặp câu.
  • Vần điệu: Quy tắc hiệp vần giữa tiếng thứ 6 dòng lục với tiếng thứ 6 dòng bát; tiếng thứ 8 dòng bát với tiếng thứ 6 dòng lục tiếp theo; sự luân phiên giữa vần chính và vần thông.
  • Nhịp điệu: Nhịp đôi cơ bản và các dạng biến nhịp (3/3, 1/5, 3/5, 4/4, 2/4/2).

Mô hình phân bố thanh điệu chuẩn mực của thể thơ lục bát

Luận án chỉ ra mô hình phân bố thanh điệu điển hình (chính cách) của thể thơ lục bát:

Vị trí âm tiết	Tiếng 1	Tiếng 2	Tiếng 3	Tiếng 4	Tiếng 5	Tiếng 6	Tiếng 7	Tiếng 8
Dòng lục (6 tiếng)	B/T	B	B/T	T	B/T	B	-	-
Dòng bát (8 tiếng)	B/T	B	B/T	T	B/T	B	B/T	B

(Ghi chú: B = Thanh bằng; T = Thanh trắc; B/T = Bất luận, vị trí không bắt buộc)

• Các biểu hiện ngữ âm đặc trưng qua 4 tác giả:
  • Lục bát Nguyễn Bính: Bảo lưu mô hình ngữ âm dân gian, sử dụng nhiều vần chính, nhịp đôi uyển chuyển, kết hợp một số biến thể thanh điệu nhằm thể hiện khẩu ngữ đời thường.
  • Lục bát Huy Cận: Khai thác triệt để độ vang của nguyên âm mở và bán nguyên âm, phối hợp hài hòa các chuỗi thanh bằng trầm - bổng, tạo nên giai điệu mơ màng, xa vắng.
  • Lục bát Tố Hữu: Sử dụng âm điệu hùng tráng, nhịp điệu cân đối, linh hoạt chuyển đổi giữa nhịp chẵn và nhịp lẻ để phục vụ tính chất diễn xướng và tuyên truyền cách mạng.
  • Lục bát Nguyễn Duy: Tăng cường các hình thức biến cách ngữ âm, đảo trật tự bằng - trắc truyền thống, sử dụng vần trắc hoặc chuỗi nguyên âm liên tiếp tạo hiệu ứng âm thanh thô ráp, gần gũi với đời sống thực tế (Thơ chơi xem sao, Trắng và... trắng).

---

Chương 3: Một số phương thức, phương tiện tạo nghĩa đặc trưng trong thơ lục bát hiện đại

Chương 3 đi sâu vào các cơ chế ngữ nghĩa và biện pháp tu từ học trong thơ lục bát hiện đại:

• Tiếp thu chất liệu ngôn ngữ dân gian:
  • Khảo sát cách thức các nhà thơ hiện đại kế thừa, cải biến và tái sinh các thành ngữ, tục ngữ, ca dao truyền thống vào văn bản thơ lục bát.
  • Sự chuyển hóa khẩu ngữ, quán ngữ và lời ăn tiếng nói bình dân vào thi phẩm, giúp câu thơ lục bát vừa giữ được phong vị truyền thống vừa mang hơi thở thời đại.
• Tìm kiếm ngữ liệu và phương thức biểu hiện mới:
  • Mở rộng phạm vi từ vựng: đưa từ ngữ sinh hoạt thường nhật, từ ngữ hiện thực chiến tranh, từ ngữ thế sự và triết luận vào thơ lục bát (thể hiện rõ nét trong thơ Nguyễn Duy và Tố Hữu).
  • Sử dụng các kết hợp từ phi lô-gíc, các trường liên tưởng mới lạ và hình ảnh biểu trưng mang phong cách hiện đại (thể hiện đậm nét trong thơ Huy Cận).
• “Định ngữ nghệ thuật” như một loại cấu trúc tu từ:
  • Phân tích cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của các tổ hợp định ngữ - danh từ mới lạ trong thơ lục bát hiện đại.
  • Chỉ ra chức năng thẩm mỹ của định ngữ nghệ thuật trong việc tạo nên các sắc thái tu từ, tăng cường dung lượng thông tin và tính biểu cảm cho câu thơ lục bát.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Dựa trên phần tự tổng kết của tác giả, luận án mang lại các đóng góp khoa học cụ thể sau:

Đóng góp về mặt lý luận

• Là công trình nghiên cứu hệ thống đặc trưng ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại trên cả hai bình diện cấu trúc âm luật và phương thức, phương tiện tạo nghĩa.
• Vận dụng kết hợp các thao tác định lượng và định tính trong cái nhìn đồng đại và lịch đại để chỉ ra đặc trưng ngôn ngữ của một thể thơ truyền thống cách luật thông qua hệ quy chiếu trọng tâm là lục bát hiện đại.
• Góp phần hoàn thiện phương pháp luận tiếp cận tác phẩm văn chương từ góc độ ngôn ngữ học, tạo sự cân bằng cần thiết với hướng tiếp cận lý luận phê bình thuần túy.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Làm sáng tỏ các yếu tố bất biến (quy luật cấu trúc tạo nên bản thể thể loại) và khả biến (phương thức biến đổi linh hoạt về nhịp điệu, ngữ liệu để thích nghi với thời đại) trong thơ lục bát hiện đại.
• Thông qua việc khảo sát tác phẩm của 4 đại biểu lớn (Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu, Nguyễn Duy), luận án đã khái quát hóa diện mạo, phong cách và các khuynh hướng vận động chính của thể thơ lục bát trong thế kỷ XX.
• Đưa ra những nhận định khoa học và dự báo về khả năng tồn tại, sức sống nội sinh và xu hướng phát triển tiếp theo của thơ lục bát trong nền thi ca dân tộc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát sâu vào 4 tác giả tiêu biểu (Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu, Nguyễn Duy) làm hệ quy chiếu trung tâm, do đó chưa thể bao quát toàn bộ các tác giả và tác phẩm lục bát xuất hiện trong suốt tiến trình thơ ca hiện đại Việt Nam.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng diện ngữ liệu khảo sát sang các tác giả lục bát thời kỳ đổi mới và đương đại.
  • Ứng dụng sâu hơn các thành tựu và thiết bị của ngữ âm học thực nghiệm để đo lường chính xác các thông số vật lý âm thanh (cao độ, cường độ, trường độ, âm sắc) trong giọng đọc và diễn xướng thơ lục bát.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành có giá trị cho các đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Thuộc các chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học tiếng Việt, Văn học Việt Nam, Lý luận văn học và Phong cách học.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp giữa phân tích âm luật ngữ âm và ngữ nghĩa tu từ trong nghiên cứu thi pháp học thể loại.
• Người sáng tác và người yêu thơ: Cung cấp tri thức cấu trúc về quy luật âm luật, cách thức gieo vần, ngắt nhịp và nghệ thuật sử dụng chất liệu ngôn ngữ để nâng cao chất lượng thi phẩm lục bát.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn những tác giả nào làm ngữ liệu khảo sát chính và dựa trên cơ sở nào?

Luận án chọn 4 tác giả lục bát tiêu biểu gồm Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu và Nguyễn Duy. Cơ sở lựa chọn dựa trên tính đại diện cho các trào lưu và phong cách nghệ thuật: Nguyễn Bính đại diện cho lối lãng mạn quay về chất liệu dân gian; Huy Cận đại diện cho khuynh hướng cách tân cấu trúc ngữ nghĩa tinh luyện; Tố Hữu đại diện cho phong cách lục bát trữ tình - sử thi đại chúng; Nguyễn Duy đại diện cho khuynh hướng lục bát hiện thực đời thường.

2. Khái niệm "trường nét dư" của Nguyễn Phan Cảnh được luận án vận dụng như thế nào?

Luận án vận dụng lý thuyết trường nét dư để giải thích cơ chế hình thành thể thơ. Khi sáng tác, nhà thơ thực hiện thao tác loại bỏ các nét dư (hư từ, từ ngữ nghèo thông tin) trên trục kết hợp dưới áp lực của nhạc điệu, làm tăng hàm lượng thông tin của câu thơ. Khi các đơn vị ngôn ngữ bị loại bỏ nét dư có chọn lọc đạt đến độ chuẩn xác, chúng trở thành các phương tiện tu từ.

3. Quy luật phân bố thanh điệu chuẩn mực trong thể lục bát được xác định ra sao?

Theo mô hình âm luật chuẩn mực, dòng lục gồm 6 tiếng có phân bố thanh điệu bắt buộc tại các vị trí chẵn là 2(B) - 4(T) - 6(B); dòng bát gồm 8 tiếng có phân bố bắt buộc tại các vị trí chẵn là 2(B) - 4(T) - 6(B) - 8(B). Các vị trí lẻ (1, 3, 5, 7) thuộc diện bất luận (có thể linh hoạt mang thanh bằng hoặc trắc).

4. Bài thơ "Tre Việt Nam" của Nguyễn Duy minh họa cho những đặc trưng ngôn ngữ nào trong luận án?

Bài thơ được phân tích để minh chứng cho sự kết hợp giữa mặt thuần nhất và mặt dị biệt của âm luật. Về ngữ âm, bài thơ sử dụng 24/30 dòng nhịp đôi chuẩn mực kết hợp với 6 dòng nhịp biến (3/3 và 3/3/2) tạo sự rắn rỏi. Về ngữ nghĩa, bài thơ vận dụng và tái tạo hàng loạt thành ngữ, tục ngữ dân gian (Lá lành đùm lá rách, Một cây làm chẳng nên non, Một nắng hai sương) tạo nên tư duy triết luận hiện đại trên nền nhạc điệu truyền thống.

5. Hai xu hướng vận động chính của thơ lục bát hiện đại được luận án chỉ ra là gì?

Luận án chỉ ra hai xu hướng:

1. Xu hướng trở về với ca dao: Tiếp nối các thuộc tính truyền thống, mộc mạc, đậm chất dân gian.
2. Xu hướng hiện đại hóa: Giữ nền âm luật cơ bản nhưng linh hoạt khai thác các yếu tố khả biến về nhịp điệu, sử dụng ngôn từ đa trị, cấu trúc câu đa chiều và mở rộng ngữ liệu phản ánh hiện thực đời sống.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Ngữ văn của tác giả Hồ Văn Hải là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống về thể thơ lục bát hiện đại dưới góc độ lý luận ngôn ngữ học. Bằng việc kết hợp các thao tác định lượng, định tính và phương pháp đối chiếu lịch đại trên ngữ liệu của 4 tác gia tiêu biểu (Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu, Nguyễn Duy), luận án đã làm sáng tỏ cấu trúc âm luật ngữ âm cùng các cơ chế tạo nghĩa tu từ đặc trưng của thể loại. Công trình khẳng định sức sống bền vững, tính quy luật giữa cái bất biến và khả biến, đồng thời xác lập cơ sở khoa học để đánh giá vị trí và triển vọng của thơ lục bát trong tiến trình phát triển của ngôn ngữ và văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu như một sự ngập ngừng, phép lặng giữa dòng tho dan ta đi theo miền hồi tưởng về hình tượng cây tre từ trong quá khứ xa xăm đến hiện tại. Tứ thơ di dan vào chiều sâu suy tưởng của triết li dân gian: (Mặc dù) thdn gầy guộc, lá mong manh; (nhưng vẫn) nên lũy nên thành; ít. nhiều (mỡ màu ít chat dồn lâu hóa nhiều); bao nhiêu. Đây là những câu thơ có phương thức tư duy 20 tương đồng với rất nhiều thành ngữ, tục ngữ, ca dao: Mua lâu thấm dat; Năng nhặt chặt bị; (dinh/cau.

Những lời nói cửa miệng dân gian (ca dao, tục ngữ, thành ngữ) xuất hiện một cách tự nhiên làm cho câu thơ lục bát quyện hòa hai sắc thái: tính triết lí nhân sinh (trong cảm hứng của tục ngữ, thành ngữ) và chất trữ tình đằm thắm (trong thi hứng của giai điệu ca dao). Nếu thiết lập quan hệ liên tưởng giữa câu thơ lục bát trong bài với ngôn từ dân gian ta sẽ thấy một hiện tượng tương đồng, tương sinh: Thành ngữ: Lá lành dum lá rách; chị ngã em nâng. Câu thơ lục bát: Bao bùng thân bọc lấy thân - Tay ôm tay níu tre gan nhau thêm Ca dao, tục ngữ: Mot cây làm chẳng nên non.; Ba người dai hợp lại thành một người khôn. Câu tho lục bát: Thuong nhau tre không ở riêng - Lũy thành từ đó mà nên hỡi người Thành ngữ: Nhường cơm sẻ áo; một nắng hai sương.

Câu tho lục bát: Lung tran phơi nắng phơi sương - Có manh áo cộc tre nhường cho con Thành ngữ, tục ngữ: Giỏ nhà ai quai nhà nấy; cha nào con nấy. Câu thơ lục bát: Măng non là búp măng non - Đã mang dáng thắng thân tròn cua tre Kết thúc tứ tho là một thành ngữ nguyên dang (chứng tỏ quan hệ liên tưởng giữa lục bát và ca đao trong bài thơ là có thực) được bố trí song hành với về đầu câu thơ mang chức năng gợi mở van đề: Năm qua di tháng qua di - Tre già măng mọc có gì lạ đâu. Câu trúc ngữ nghĩa theo hướng nay thé hiện rõ nét kiểu tu duy triết luận của một xu hướng mới trong thi ca hiện đại. Câu thơ đã đạt đến độ hoàn mi cao: sự biến nhịp thé loại được cộng hưởng bởi nghĩa của từ (năm.) tao ra ý nghĩa liệt kê tăng cấp.

Năm qua di rồi tháng qua di, thời gian vĩnh hang trong sự vận động tuân hoàn kéo theo sự vĩnh hăng của tre, đê Mai sau. Dat xanh tre mãi xanh màu tre xanh. Lớp trước già đi, lớp sau thay thé, cho ngàn vạn mai sau tre vẫn phủ màu xanh lên đất nước này. Với một 36 lượng lớn thành ngữ, tục ngữ dan gian được sử dung dưới hình thức cau tạo lại, đến lượt nó, các dòng thơ bị "dong hóa” dé trở thành những thành ngữ, tục ngữ hiện đại.

Đây thực sự là một “cuộc sinh hạ” ngôn từ có “tinh di truyền " đạt mức cực đại trong một bài thơ. Điều đó khiến cho nó trở thành độc đáo. Qua đây chúng ta thấy rằng khi đánh giá một bài thơ lục bát, ta không thể xem xét hai mặt ngữ âm - ngữ nghĩa một cách tách rời. Về điểm này Đỗ Đức Hiểu cũng đã nhận định: "tac phẩm văn học là một hệ thống ki hiệu lông vào nhau, văn bản di động trên nhiều bình diện, chồng chất nhiều hệ thong đan chéo nhau (âm thanh, cu pháp, ngữ nghĩa.

Tho là một cau trúc ngôn từ trùng điệp” [50, 46]. Các hệ thống, bình diện trong thơ liên kết với nhau bằng những mối quan hệ đa chiều và giá trị của mỗi thành tố cũng được sản sinh từ những mối liên hệ ấy. Điều này còn cho phép ta đi đến một hệ luận khác nữa: khai thác một bình diện, yếu tố nào đó của ngôn ngữ tác phẩm thi ca cũng không thể tách chúng ra khỏi hệ thống mà phải xem xét chúng trên các mối quan hệ khách quan dé cuối cùng trả chúng về hệ thống. Ngôn ngữ thơ trong vận động tạo lập đặc trưng thể loại Đặc trưng thể loại quy định đặc trưng ngôn ngữ.

Vì vậy sự vận động tạo thê giúp ta hiểu thêm về đặc điểm ngôn ngữ của một thé thơ nào đó. Khi nắm được cơ chế tạo thể của thơ, ta có thể biến một bài thơ nào đó từ thể này sang thể khác thông qua các thao tác lựa chọn và kết hợp. Hình thức cuối cùng của tác phẩm là tam gương phản chiếu tư duy mĩ cảm - ngôn ngữ của chủ thé sáng tạo. Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức là hai trong số rất ít tác giả đã đưa ra vài nét lớn về đặc điểm ngôn ngữ quy định đặc trưng cảm xúc thi ca trong các thê thơ tiếng Việt.

Tuy nhiên hai tác giả này chưa đi sâu phân tích các biểu hiện có tính quy luật của ngôn ngữ trong các thé thơ và quy luật vận động tao thé trong quá trình sáng tác của nhà thơ. Trong chuyên luận Ngồn ngữ tho, Nguyễn Phan Cảnh đã nói về trong nét dư của mỗi câu thơ và cơ chế ngâm thơ. Phát hiện này cho phép ta hiểu được cách 22 thức vận động của ngôn ngữ trong quá trình hình thành đặc trưng thé loại. Dựa vào những biểu hiện về ngữ đoạn được đánh dấu bằng hiện tượng gieo vần, Nguyễn Phan Cảnh cho rằng vận động tạo vân chính là khâu cơ bản nhất của quá trình hình thành thé thơ.

Mỗi thé thơ có một kiêu gieo van (trong những ngữ đoạn ngan/ dài) đặc trưng. Nhưng không phải vận động tạo vần đẻ ra thể thơ một cách cơ học, mà hai quá trình này diễn ra đồng thời. Chúng ta có thé nhận diện ra một thé thơ khi căn cứ vào các đấu hiệu vần điệu. Tuy nhiên một sé trường hợp việc nhận diện thé thơ qua van lại gặp rất nhiều khó khăn.

Trong bài Tiếng chổi tre của Tỗ Hữu (Những đêm hè/ Khi ve ve/ Đã ngủ/ Tôi lắng nghe/ Trên đường Tran Phú/ Tiếng chổi tre/ Xao xác/ Hàng me.), Néu chấp nhận vần lưng thi văn bản thơ sẽ là: Những đêm hè khi ve ve đã ngủ/ Tôi lắng nghe trên đường Tran Phú/ Tiếng choi tre xao xác hàng me. Như vậy, trong sáng tác thi ca, thể thơ hình thành không phải như một “sự chọn lọc tu nhiên”, mà là sự vận động của các quan hệ nội tại trong những cấu trúc ngôn ngữ dưới sự điều khiển của tâm thức văn hóa - ngôn ngữ cộng đồng. Trong tiếng Việt, quá trình vận động tạo thơ đã hình thành nên các thé thơ 2 tiếng cho đến 12 tiếng. Mặc dù trước đó có văn bién ngẫu song tho văn xuôi không trở nên phô biến.

Những thể thơ quen thuộc với người Việt là lục bát, song thất lục bat, 5 tiéng, 7 tiéng. Cơ chế biểu đạt của một van bản thơ khác xa với co chế biểu đạt của một văn bản văn xuôi. Các đơn vi trên trục ngữ đoạn có tính độc lập cao và tự nó đối lập với các yếu tố đồng loại trên trục lựa chọn dé tạo ra giá trị. Chính vai trò ưu thế của quan hệ ngữ đoạn đã làm cho ngôn ngữ văn xuôi chỉ thuần tủy mang giá trị thông báo (tất nhiên quan hệ ngữ đoạn của ngôn ngữ văn xuôi cũng rất khác so với quan hệ ngữ đoạn của ngôn ngữ thơ).

Dưới áp lực tạo thé (nhạc điệu), quan hệ ngữ đoạn trong ngôn ngữ thơ được hiện thực hóa qua hai con đường chính: quan hệ "lỏng" và quan hệ "phi lô gic". Khi bi lược bỏ các hư từ hay các từ nghèo thông tin, các đơn vị ngôn ngữ hiện diện trở thành yếu tố tối thiểu có tính độc lập rất cao, quan hệ ngữ đoạn trở nên lỏng ra. Cũng có khi cần đến một kết hợp bất thường để 23 tạo nghĩa mới cho cấu trúc ngôn ngữ. Lúc này quan hệ ngữ đoạn được thiết lập dựa trên nguyên lý phi lô gíc.

Mỗi dòng thơ có thể tương đương với một phán đoán tồn tại trên một tiết tau và thé hiện bằng một dư âm. Dư âm là "tiéng vọng” của giá trị ngữ âm được thé hiện bằng tiết tau. Có thé có câu thơ mang dư âm di xa, cũng có thé có câu thơ mà dư âm chỉ là một cái gì đó rất mờ nhạt. Câu thơ (trong Bài ca chim Cho Rao) của Thu Bồn rất gần với văn xuôi: An trái gam (/) nhớ trái dừa tha thiết Uống vũng suối trong (/) nhớ biển biếc bao la Những đêm mưa nguồn sam động Nhớ làm sao (/) tiếng sóng vỗ quanh nhà song lại có sức ngân vang rất lớn.

Hiệu quả đó bắt nguồn từ việc có ý thêm vào một số âm tiết làm cho nhịp của câu thơ dài ra trùng với đơn vị cú pháp của văn xuôi, do đó người đọc có cảm tưởng như đang bơi trên một dòng chảy không dứt của chuỗi ngôn từ đầy ấn tượng. Tình trạng trên khác xa với những câu thơ ngắn trong bài thơ Lwom của Tế Hữu: Chú bé loắt choắt/ Cái xắc xinh xinh/ Cái chân thoăn thoat/ Cái dau nghênh nghênh. Những câu thơ trùng với một ngữ đoạn ngắn tạo ra cảm giác nhanh, mạnh, phù hợp với sự miêu tả tính hồn nhiên trong bước chân sáo của cậu bé liên lạc. Tóm lại, sự vận động tạo thê trong ngôn ngữ thơ vừa phụ thuộc vào sự chi phối của hai loại quan hệ khách quan của ngôn ngữ (quan hệ ngữ đoạn và quan hệ liên tưởng), vừa phụ thuộc vào cảm thức nhạc điệu của tác giả.

Mỗi thể thơ với bản thé của mình đều tôn tại trong một giới hạn ngữ âm-ngữ nghĩa nhất định. Mỗi dân tộc đều có một nền thi ca đặc trưng gắn với những thé thơ nhất định. Thơ tiếng Việt có thê 2 tiếng, 4 tiếng, 5 tiếng, 6 tiếng, 7 tiếng, lục bát, song thất lục bát, 8 tiếng, thơ tự do, thơ văn xuôi. Sáng tạo một bài thơ theo một thể nào đây phần lớn bắt nguồn từ cảm thức ngôn ngữ.

Quá trình này vừa phụ thuộc vào tâm lí lứa tuổi, vốn văn hóa, vừa phụ thuộc vào năng lực tư duy nghệ thuật. Khi vốn văn hóa trở nên thứ yếu và yếu tô tâm lí đóng vai trò hướng đạo thì thơ thường nghiêng 24 hắn về cảm xúc. Ngược lại sẽ là thơ trí tuệ, thơ lô gíc. Một bài thơ hay thuộc một thé nào đấy kết tinh cả ba yếu tố kê trên.

Trong những bài thơ hay của Tran Đăng Khoa người ta vẫn dé dàng tìm thấy yếu tố tâm lí lứa tuổi chi phối một cách mạnh mẽ lối tư duy ngôn ngữ. Mỗi nhà thơ có một lối tư duy ngôn ngữ nhất định tương ứng với một thé thơ sở trường.