Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa, công tác quản lý tài chính công, đặc biệt là chi ngân sách nhà nước cho đầu tư xây dựng cơ bản, giữ vị trí huyết mạch đối với tăng trưởng kinh tế. Tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu là một trong bốn trụ cột kinh tế trọng điểm phía Nam cùng với Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Bình Dương, đóng vai trò cửa ngõ giao thương quốc tế ra Biển Đông thông qua cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải. Với quy mô vốn đầu tư công hàng năm lên tới hàng nghìn tỷ đồng, việc quản lý và phân bổ nguồn lực ngân sách hiệu quả là tiền đề then chốt để nâng cao chất lượng hạ tầng kỹ thuật và bảo đảm an sinh xã hội địa phương.

Tuy nhiên, theo các đánh giá thực tiễn trong ngành quản lý dự án công, tình trạng thất thoát và lãng phí trong đầu tư xây dựng cơ bản tại nhiều địa phương ước tính vẫn dao động từ 25% đến 35% so với tổng chi đầu tư phát triển. Điển hình tại Bà Rịa - Vũng Tàu, các kết luận thanh tra chuyên ngành năm 2019 đã chỉ ra nhiều tồn tại nghiêm trọng trong cơ chế tạm ứng vốn ngân sách không qua dự toán chặt chẽ, dẫn đến tình trạng chi trả bồi thường giải phóng mặt bằng sai quy định hàng chục tỷ đồng và nguy cơ mất vốn khi doanh nghiệp ngừng hoạt động. Những bất cập này đặt ra yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc chu trình quản lý chi ngân sách.

Luận văn xác định mục tiêu tổng quát là hoàn thiện toàn diện công tác quản lý chi ngân sách nhà nước trong đầu tư xây dựng cơ bản trên địa bàn tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Về phạm vi, đề tài tập trung nghiên cứu nguồn vốn ngân sách do cấp tỉnh quản lý trong giai đoạn 5 năm từ 2016 đến 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm kiểm soát chặt chẽ các khâu từ lập dự toán, chấp hành đến quyết toán vốn, qua đó gia tăng hiệu số huy động tài sản cố định và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng từng đồng vốn ngân sách.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của hai lý thuyết kinh tế hiện đại: Lý thuyết quản lý tài chính công mới (New Public Financial Management) và Lý thuyết quản lý chi tiêu công dựa trên kết quả đầu ra (Performance-Based Budgeting). Quản lý chi ngân sách nhà nước trong đầu tư xây dựng cơ bản được xác định là quá trình phân phối và sử dụng nguồn vốn tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm tạo lập, mở rộng và hiện đại hóa tài sản cố định phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Khung nghiên cứu vận hành xuyên suốt chu trình ngân sách 3 giai đoạn cốt lõi:

Thứ nhất, lập dự toán ngân sách: Đây là khâu định hình kế hoạch phân bổ vốn dựa trên danh mục dự án ưu tiên và khả năng cân đối nguồn thu hàng năm hoặc trung hạn 3 đến 5 năm.

Thứ hai, chấp hành dự toán ngân sách: Quá trình giải ngân, cấp phát, kiểm soát thanh toán khối lượng xây lắp hoàn thành và giám sát tiến độ thi công thông qua hệ thống Kho bạc Nhà nước.

Thứ ba, quyết toán ngân sách: Khâu thẩm tra, phê duyệt giá trị vốn đầu tư thực tế hoàn thành, đối chiếu số liệu thanh toán và tất toán tài khoản dự án.

Bên cạnh đó, nghiên cứu hệ thống hóa các chỉ tiêu định lượng đánh giá hiệu quả chi đầu tư gồm: Tổng vốn đầu tư thực hiện, Giá trị tài sản cố định huy động, Năng lực sản xuất phục vụ tăng thêm, Hệ số huy động tài sản cố định và Hệ số gia tăng vốn đầu tư trên sản lượng (ICOR).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp luận duy vật biện chứng với các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng chuyên sâu:

Nguồn dữ liệu: Tác giả thu thập dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo quyết toán ngân sách, báo cáo tài chính dự án của Sở Tài chính, Kho bạc Nhà nước tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trong giai đoạn 2016 - 2020. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế bằng bảng câu hỏi cấu trúc.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích với tổng số 120 phiếu khảo sát phát ra tại 15 đơn vị chủ chốt gồm: Sở Tài chính (15 phiếu), Sở Kế hoạch và Đầu tư (15 phiếu), Kho bạc Nhà nước tỉnh (15 phiếu), Sở Xây dựng (10 phiếu), các Ban Quản lý dự án chuyên ngành giao thông, nông nghiệp, dân dụng (hơn 40 phiếu) và Ủy ban nhân dân các huyện, thị xã, thành phố (15 phiếu). Kết quả thu về 105 phiếu hợp lệ, qua đó tác giả chọn lọc 100 mẫu đạt chuẩn để đưa vào phân tích thống kê.

Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ hoàn thành dự toán (%) qua các năm và phân tích tốc độ tăng trưởng vốn đầu tư. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đo lường chính xác mức độ ảnh hưởng của các yếu tố pháp lý, trình độ cán bộ, công nghệ quản lý và sự phối hợp liên ngành đến chất lượng quản lý chi ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng quản lý chi ngân sách nhà nước trong đầu tư xây dựng cơ bản tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu giai đoạn 2016 - 2020 cho thấy nhiều kết quả nổi bật song hành cùng các hạn chế căn bản:

Thứ nhất, quy mô chi đầu tư phát triển luôn chiếm tỷ trọng lớn trên 30% tổng chi ngân sách địa phương. Tuy nhiên, tỷ lệ giải ngân thực tế so với kế hoạch dự toán đầu năm thường chỉ đạt mức 75% đến 85%, nhiều dự án hạ tầng giao thông trọng điểm phải kéo dài thời gian hoàn thành từ 1 đến 3 năm so với phê duyệt ban đầu.

Thứ hai, công tác lập kế hoạch vốn còn thiếu tính liên kết dài hạn. Kết quả điều tra từ 100 mẫu khảo sát cho thấy có 65% cán bộ nhận định khâu thẩm định dự án và chuẩn bị thủ tục giải phóng mặt bằng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc chậm tiến độ và đội vốn xây lắp.

Thứ ba, cơ chế tạm ứng vốn còn lỏng lẻo. Báo cáo thanh tra giai đoạn 2019 ghi nhận các sai phạm trong việc chi tạm ứng vốn không qua dự toán lên tới hàng chục tỷ đồng, làm phát sinh nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài và tiềm ẩn nguy cơ thất thoát vốn ngân sách khi chủ thầu mất khả năng thanh khoản.

Thứ tư, bước tiến tích cực trong chuyển đổi số là việc ứng dụng hệ thống TABMIS (Hệ thống Thông tin Quản lý Ngân sách và Kho bạc) tại Kho bạc Nhà nước tỉnh đã giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ thanh toán từ 5 đến 7 ngày xuống còn 1 đến 3 ngày làm việc, nâng cao tính minh bạch trong kiểm soát chi.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chậm trễ và lãng phí vốn bắt nguồn từ việc phân cấp quản lý còn chồng chéo giữa các sở chuyên ngành và chính quyền địa phương cấp huyện. Năng lực tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi còn hạn chế, dẫn đến việc phải điều chỉnh tổng mức đầu tư từ 15% đến 25% trong quá trình thi công.

Khi đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế, những bất cập của Bà Rịa - Vũng Tàu tương đồng với thực trạng Hàn Quốc giai đoạn khủng hoảng 1997, khi các cơ quan lập dự toán, thực thi và kiểm toán hoạt động thiếu sự chia sẻ dữ liệu liên thông. Ngược lại, kinh nghiệm quản lý của 10 quốc gia Liên minh châu Âu (EU) và các địa phương tiên tiến như Đà Nẵng, Đồng Nai cho thấy tính ưu việt của việc áp dụng Khuôn khổ chi tiêu trung hạn (MTEF) với chu kỳ 3 năm và gắn kết trách nhiệm người đứng đầu trong khâu bồi thường giải phóng mặt bằng.

Về phương thức biểu diễn số liệu, các phát hiện nghiên cứu được trực quan hóa thông qua Biểu đồ cột kết hợp đường thể hiện tương quan giữa vốn dự toán và vốn thực hiện giai đoạn 2016 - 2020, cùng Bảng ma trận thống kê mô tả mức độ đánh giá của 100 cán bộ về 10 yếu tố tác động đến hiệu quả quản lý chi ngân sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu và bài học kinh nghiệm trong nước lẫn quốc tế, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chi ngân sách trong đầu tư xây dựng cơ bản:

Một là, hoàn thiện khung pháp lý và quy trình phối hợp liên ngành cấp tỉnh: Ủy ban nhân dân tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cần ban hành văn bản quy chuẩn hóa quy trình thẩm định dự án và phân cấp quản lý đầu tư công trước quý IV năm 2021. Mục tiêu là cắt giảm tối thiểu 15% thời gian phê duyệt chủ trương và xử lý thủ tục đầu tư.

Hai là, chuyển đổi phương pháp lập dự toán sang mô hình chi tiêu trung hạn MTEF: Sở Tài chính chủ trì phối hợp với Sở Kế hoạch và Đầu tư xây dựng kế hoạch dòng ngân sách 3 năm gắn kết chặt chẽ với 5 trụ cột kinh tế mũi nhọn của tỉnh (công nghiệp gắn cảng biển, du lịch, cảng biển - logistics, nông nghiệp công nghệ cao, đô thị hóa). Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ giải ngân đúng tiến độ đạt trên 95% trong giai đoạn 2021 - 2025.

Ba là, siết chặt quy trình kiểm soát thanh toán, tạm ứng và quyết toán vốn: Kho bạc Nhà nước tỉnh và Thanh tra tỉnh tăng cường giám sát sau chi, kiên quyết không giải ngân cho các hạng mục ngoài dự toán và thu hồi dứt điểm 100% các khoản tạm ứng quá hạn. Đồng thời, thiết lập thời hạn bắt buộc hoàn thành quyết toán dự án trong vòng 6 tháng kể từ khi bàn giao công trình, giảm tỷ lệ chậm quyết toán xuống dưới 5%.

Bốn là, hiện đại hóa công nghệ quản lý và áp dụng linh hoạt mô hình đối tác công tư (PPP): Đẩy mạnh tích hợp cơ sở dữ liệu số hóa giữa Kho bạc Nhà nước, Sở Tài chính và các Ban Quản lý dự án trước năm 2023. Tận dụng nguồn vốn ngân sách như một khoản vốn mồi để thu hút đầu tư tư nhân theo các hợp đồng BOT, BTO, BT cho các dự án kết cấu hạ tầng giao thông kết nối cụm cảng Cái Mép - Thị Vải.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

Nhóm cán bộ lãnh đạo và chuyên viên tại Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Kho bạc Nhà nước: Tài liệu cung cấp cơ sở phương pháp luận để cải tiến quy trình lập dự toán, thẩm định danh mục đầu tư và nâng cao năng lực kiểm soát chi tiêu công tại địa phương.

Nhóm giám đốc và cán bộ quản lý tại các Ban Quản lý dự án chuyên ngành, chủ đầu tư: Luận văn hỗ trợ xây dựng quy trình giám sát thi công, quản lý hợp đồng xây lắp và kiểm soát chi phí thiết bị, giảm thiểu tối đa sai lệch dự toán dưới ngưỡng 5%.

Nhóm giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng, Quản trị công: Nghiên cứu đóng vai trò là tài liệu tham khảo thực chứng phong phú với bộ dữ liệu khảo sát 100 mẫu chuẩn và hệ thống lý thuyết MTEF hiện đại.

Nhóm nhà hoạch định chính sách tại Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp: Cung cấp góc nhìn toàn diện về bài toán phân bổ nguồn lực công, cân đối ngân sách và chiến lược hợp tác công tư (PPP) trong phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội.

Câu hỏi thường gặp

Hệ số huy động tài sản cố định trong luận văn phản ánh điều gì? Chỉ tiêu này đo lường tỷ lệ giữa giá trị tài sản cố định hoàn thành đưa vào khai thác so với tổng vốn đầu tư thực hiện trong kỳ. Hệ số này càng tiệm cận giá trị 1 chứng tỏ hiệu quả giải ngân và tiến độ bàn giao công trình càng cao, giúp giảm thiểu ứ đọng vốn qua các năm ngân sách.

Tại sao địa phương cần chuyển sang mô hình lập ngân sách theo kết quả đầu ra? Phương pháp lập ngân sách theo khoản mục truyền thống 1 năm thường dẫn đến phân bổ cứng nhắc và lãng phí. Chuyển sang mô hình theo kết quả đầu ra kết hợp khuôn khổ chi tiêu trung hạn 3 năm giúp gắn kết chi ngân sách với mục tiêu phát triển chiến lược, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Nguyên nhân căn bản dẫn đến chậm quyết toán dự án đầu tư xây dựng cơ bản là gì? Nguyên nhân chủ yếu do hồ sơ nghiệm thu khối lượng xây lắp không đầy đủ, vướng mắc kéo dài trong đền bù giải phóng mặt bằng và sự phối hợp thiếu chặt chẽ giữa chủ đầu tư với nhà thầu. Kết quả khảo sát 100 cán bộ cho thấy có tới 65% ý kiến xác nhận nút thắt nằm ở khâu thủ tục nghiệm thu.

Hệ thống TABMIS đóng vai trò như thế nào trong kiểm soát chi ngân sách tại tỉnh? Hệ thống TABMIS đóng vai trò là nền tảng quản lý tài chính điện tử tập trung, giúp tự động hóa khâu kiểm soát dự toán, theo dõi giải ngân theo thời gian thực và rút ngắn thời gian xử lý chứng từ thanh toán xuống còn 1 đến 3 ngày làm việc tại Kho bạc Nhà nước.

Bài học kinh nghiệm quốc tế nào từ Hàn Quốc có giá trị ứng dụng cao nhất cho Việt Nam? Bài học cốt lõi là việc tái cấu trúc bộ máy thẩm định dự án độc lập, áp dụng nghiên cứu tiền khả thi nghiêm ngặt và thành lập quỹ khen thưởng cá nhân có sáng kiến tiết kiệm ngân sách với mức thưởng lên tới 20 triệu won, thúc đẩy động lực chống lãng phí trong đầu tư công.

Kết luận

Tổng kết lại, luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn nổi bật:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chu trình quản lý chi ngân sách nhà nước trong đầu tư xây dựng cơ bản ở cấp độ chính quyền địa phương.
  • Đánh giá thực chứng sâu sắc thực trạng quản lý chi đầu tư tại Bà Rịa - Vũng Tàu giai đoạn 2016 - 2020 dựa trên dữ liệu chuẩn hóa từ 100 chuyên gia và cán bộ chuyên trách tại 15 cơ quan đầu ngành.
  • Nhận diện chính xác các hạn chế căn bản về thất thoát vốn ước tính 25% đến 35%, rủi ro tạm ứng sai lệch dự toán và điểm nghẽn trong công tác giải phóng mặt bằng.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, tập trung vào hoàn thiện thể chế, áp dụng khuôn khổ chi tiêu trung hạn 3 năm và ứng dụng mô hình đối tác công tư.
  • Thiết lập lộ trình thực thi rõ ràng cho giai đoạn 2021 - 2025, định hướng nâng tỷ lệ giải ngân ngân sách đạt trên 95% và bảo đảm phát triển bền vững 5 trụ cột kinh tế tỉnh.

Chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý tài chính công cần nhanh chóng ban hành quy chế phối hợp và triển khai thí điểm khung chi tiêu trung hạn ngay từ quý I năm kế hoạch tiếp theo nhằm tối ưu hóa hiệu lực nguồn vốn ngân sách.