Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài chính nội bộ giữ vai trò then chốt trong việc bảo đảm duy trì hoạt động thường xuyên và nâng cao hiệu quả hoạt động nghiệp vụ của hệ thống Kho bạc Nhà nước. Tính đến ngày 20/12/2019, Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn đã ghi nhận tổng nguồn thu ngân sách nhà nước trên địa bàn đạt trên 6.500 tỷ đồng, bằng 134% dự toán năm; tổng chi nội bộ đạt hơn 11 tỷ đồng, bằng 88% so với dự toán được giao. Mặc dù đạt được những kết quả đáng ghi nhận, đơn vị vẫn đối mặt với nhiều thách thức xuất phát từ việc chuyển đổi sang cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP và Nghị định 117/2013/NĐ-CP của Chính phủ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết sự thiếu đồng bộ giữa công tác lập kế hoạch chi tiêu với tình hình thực tế, nâng cao tính bền vững của các nguồn thu nghiệp vụ và tháo gỡ điểm nghẽn trong công tác thanh tra kiểm soát nội ngành. Mục tiêu của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích toàn diện thực trạng quản lý tài chính nội bộ tại Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn giai đoạn 2016 - 2019, từ đó xác lập hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2025. Phạm vi nghiên cứu bao quát trụ sở tỉnh cùng hệ thống các văn phòng trực thuộc với đội ngũ 164 cán bộ công chức và 02 lao động hợp đồng trên phạm vi diện tích tự nhiên 8.310,09 km2. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc tối ưu hóa tỷ lệ phân bổ ngân sách, bảo đảm thời gian kiểm soát chi dưới 03 ngày làm việc, nâng cao thu nhập cho người lao động và củng cố kỷ luật tài khóa công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và mô hình quản trị cơ quan hành chính nhà nước theo cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Bốn khái niệm học thuật cốt lõi được chuẩn hóa xuyên suốt đề tài:

  • Kho bạc Nhà nước: Cơ quan trực thuộc Bộ Tài chính, thực hiện chức năng quản lý quỹ ngân sách nhà nước, các quỹ tài chính nhà nước, quản lý ngân quỹ, tổng kế toán nhà nước và huy động vốn thông qua công trái, trái phiếu Chính phủ.
  • Tài chính nội bộ Kho bạc Nhà nước: Hệ thống các quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm duy trì bộ máy vận hành và thực thi nhiệm vụ chính trị do Nhà nước giao.
  • Quản lý tài chính nội bộ Kho bạc Nhà nước: Quá trình chủ thể quản lý sử dụng thẩm quyền, định mức kinh tế - kỹ thuật và công cụ pháp lý để tác động có chủ đích lên các hoạt động thu, chi nhằm tối ưu hóa nguồn lực tài chính công.
  • Chu trình quản lý tài chính 4 giai đoạn: Quy trình khép kín bao gồm lập - phân bổ dự toán, chấp hành dự toán thu chi, kế toán - quyết toán và thanh tra - kiểm tra nội ngành.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hệ thống báo cáo quyết toán tài chính, báo cáo dự toán ngân sách nội bộ giai đoạn 2016 - 2019 của Phòng Tài vụ Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn, kết hợp cùng các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Ngân sách Nhà nước, Thông tư 08/2016/TT-BTC và Quyết định 359/QĐ-BTC của Bộ Tài chính.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra bảng hỏi khảo sát chọn mẫu có chủ đích. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 60 cán bộ công chức đang công tác tại các phòng nghiệp vụ và đơn vị trực thuộc Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn, thực hiện vào tháng 4/2020. Tác giả thu về 56 phiếu hợp lệ, đạt tỷ lệ phản hồi 93,33%.

Luận văn kết hợp phương pháp thống kê mô tả (tính toán số tuyệt đối, số tương đối, số trung bình) và phương pháp so sánh đối chiếu đa chiều. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm định lượng hóa chính xác mức độ chênh lệch giữa dự toán và thực hiện, đồng thời phân tích mối tương quan giữa năng lực nhân sự với chất lượng quản lý tài chính thực tế tại cơ sở.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng tại Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn giai đoạn 2016 - 2019 ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

  • Công tác lập dự toán theo phương pháp tổng hợp từ dưới lên còn thiếu tính thực tiễn: Dự toán chi hàng năm chủ yếu dựa trên định mức phân bổ bình quân đầu người mà chưa gắn sát khối lượng công việc phát sinh tại cấp huyện. Dù tỷ lệ gửi báo cáo đúng hạn đạt trên 95%, độ chênh lệch dự toán tại một số nội dung chi chuyên môn vẫn ở mức cao.
  • Năng lực chấp hành dự toán và cơ cấu chi chưa thực sự cân đối: Trong năm 2019, nguồn thu nghiệp vụ đạt 134% kế hoạch, tổng chi thường xuyên đạt 88% dự toán (trên 11 tỷ đồng). Tuy nhiên, tỷ trọng chi cho hoạt động nghiệp vụ chuyên môn lại có xu hướng giảm dần qua các năm, phần lớn nguồn kinh phí dồn vào nhóm chi con người và chi quản lý hành chính.
  • Cơ cấu nguồn nhân lực có trình độ cao nhưng thiếu tính chuyên trách: Trong tổng số 164 cán bộ công chức, trình độ đại học đạt 77,11% (128 người), thạc sĩ đạt 6,02% (10 người). Dẫu vậy, tại các đơn vị cấp huyện, 100% cán bộ làm kế toán tài chính nội bộ đều là nhân sự kiêm nhiệm công tác kiểm soát chi nghiệp vụ.
  • Hiệu lực công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ còn khiêm tốn: Kết quả khảo sát ý kiến cán bộ công chức về mức độ thường xuyên của hoạt động kiểm tra tài chính nội bộ chỉ đạt 2,57/5,0 điểm. Tỷ lệ các đơn vị cấp huyện được kiểm tra toàn diện hàng năm chưa vượt quá 60%, các biện pháp xử lý chủ yếu dừng lại ở mức rút kinh nghiệm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế trên xuất phát từ đặc thù địa bàn miền núi với địa hình trải rộng 8.310,09 km2, giao thương phụ thuộc vào xuất nhập khẩu cửa khẩu dẫn đến nguồn thu nghiệp vụ thiếu ổn định. Về mặt chủ quan, quy chế chi tiêu nội bộ chậm được sửa đổi theo mô hình kế toán tập trung, hạ tầng công nghệ thông tin chưa tích hợp đồng bộ giữa phần mềm nội ngành với hệ thống dịch vụ công.

So sánh với Kho bạc Nhà nước Nam Định (bố trí gần 11% nhân sự cho quản lý tài chính) và Kho bạc Nhà nước Sơn La (bố trí gần 7% nhân sự chuyên trách), Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn đang thiếu hụt đội ngũ chuyên trách dẫn đến việc theo dõi định mức chi tiêu tại huyện gặp nhiều sai sót. Các phân tích dữ liệu trên có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột ghép thể hiện tương quan dự toán - thực hiện thu chi qua 4 năm và biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu các khoản chi thường xuyên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công giai đoạn 2021 - 2025, Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn cần thực thi 5 giải pháp trọng tâm:

  • Chuẩn hóa quy trình lập dự toán từ cấp cơ sở: Áp dụng phương pháp lập ngân sách dựa trên kết quả đầu ra, bắt buộc các phòng và đơn vị trực thuộc khảo sát chi tiết khối lượng nghiệp vụ; mục tiêu nâng độ chính xác dự toán chi thường xuyên đạt trên 95% từ năm 2022 do Phòng Tài vụ chủ trì phối hợp lãnh đạo các đơn vị huyện.
  • Đa dạng hóa nguồn thu sự nghiệp hợp pháp: Đẩy mạnh các nghiệp vụ quản lý ngân quỹ, điều hòa vốn nhàn rỗi và khai thác hiệu quả chênh lệch lãi tiền gửi; phấn đấu tốc độ tăng thu nghiệp vụ đạt từ 10% đến 15%/năm trong giai đoạn 2021 - 2025 dưới sự điều hành của Ban Giám đốc đơn vị.
  • Triệt để thực hành tiết kiệm và rút ngắn quy trình kiểm soát chi: Rà soát định mức khoán văn phòng phẩm, năng lượng, công tác phí; cam kết rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ kiểm soát chi xuống tối đa 03 ngày làm việc, tiết kiệm tối thiểu 10% chi phí quản lý để bổ sung quỹ thu nhập tăng thêm và hiện đại hóa công nghệ trước năm 2024.
  • Tái cấu trúc nhân sự và chuyên môn hóa vị trí tài vụ: Tổ chức đào tạo chuyên sâu về kế toán công cho 100% cán bộ làm công tác tài chính, phấn đấu nâng tỷ lệ cán bộ tài chính chuyên trách tại mỗi huyện đạt tối thiểu 1 biên chế trong lộ trình 2022 - 2025 do Phòng Tổ chức cán bộ thực hiện.
  • Hiện đại hóa ứng dụng công nghệ thông tin: Triển khai 100% dịch vụ công trực tuyến đối với các đơn vị sử dụng ngân sách trên địa bàn tỉnh, số hóa hệ thống sổ sách kế toán nội bộ tập trung hoàn thành trong giai đoạn 2021 - 2023 do Bộ phận Tin học phụ trách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  • Ban Lãnh đạo hệ thống Kho bạc Nhà nước các cấp: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham chiếu để hoàn thiện cơ chế phân bổ kinh phí tự chủ, xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ đồng bộ và tối ưu hóa điều hòa vốn ngân quỹ.
  • Cán bộ kế toán và quản lý tài vụ tại các cơ quan hành chính sự nghiệp: Vận dụng quy trình lập dự toán 3 bước, phương pháp tính toán định mức khoán chi và mô hình trích lập các quỹ phúc lợi, khen thưởng đảm bảo tuân thủ Luật Ngân sách Nhà nước.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu ngành Tài chính - Ngân hàng, Quản lý công: Tiếp cận phương pháp nghiên cứu thực chứng với bộ câu hỏi khảo sát 56 mẫu và hệ thống chỉ tiêu đánh giá tài chính công 4 giai đoạn phục vụ biên soạn công trình khoa học.
  • Cơ quan xây dựng chính sách thuộc Bộ Tài chính: Khai thác các dữ liệu thực tế tại địa phương miền núi để làm căn cứ điều chỉnh, bổ sung các thông tư hướng dẫn về tự chủ biên chế và kinh phí hành chính.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu then chốt của việc quản lý tài chính nội bộ tại Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn là gì?
Mục tiêu là tối ưu hóa nguồn lực tài chính công, bảo đảm cân đối thu chi, thực hành tiết kiệm và nâng cao tính tự chủ. Qua đó, đơn vị kiểm soát chặt chẽ ngân sách, phục vụ tốt nhiệm vụ thu ngân sách trên 6.500 tỷ đồng và nâng cao đời sống cho 164 cán bộ công chức.

Cơ cấu trình độ đội ngũ nhân sự tại Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn có ưu thế gì?
Đơn vị sở hữu nguồn nhân lực chất lượng cao với 77,11% trình độ đại học (128 người) và 6,02% trình độ thạc sĩ (10 người). Đây là nền tảng thuận lợi để tiếp thu công nghệ quản lý tài chính mới và hiện đại hóa quy trình kiểm soát chi trong toàn tỉnh.

Kết quả thu chi tài chính của đơn vị trong năm 2019 phản ánh điều gì?
Năm 2019, số thu đạt 134% dự toán và số chi nội bộ đạt 88% (trên 11 tỷ đồng). Điều này phản ánh khả năng chấp hành dự toán nghiêm túc, chi tiêu nằm trong tầm kiểm soát nhưng cũng cho thấy công tác dự báo lập kế hoạch chưa bám sát mức độ phát sinh thực tế.

Điểm hạn chế lớn nhất trong khâu thanh tra tài chính nội bộ được chỉ ra là gì?
Hạn chế lớn nhất là tần suất kiểm tra chưa bao phủ toàn bộ các đơn vị cấp huyện, dẫn đến điểm đánh giá khảo sát của cán bộ công chức chỉ đạt 2,57/5,0 điểm. Các hình thức xử lý vi phạm phần lớn dừng lại ở việc nhắc nhở và rút kinh nghiệm nội bộ.

Giải pháp đột phá nào giúp giải quyết vấn đề nhân sự tài chính tại các huyện?
Giải pháp trọng tâm là xóa bỏ dần mô hình kiêm nhiệm hoàn toàn tại các phòng nghiệp vụ huyện, tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa nghiệp vụ cho 100% cán bộ tài vụ và bố trí ít nhất 1 cán bộ chuyên trách kế toán nội bộ theo lộ trình đến năm 2025.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện chu trình quản lý tài chính nội bộ tại Kho bạc Nhà nước Lạng Sơn giai đoạn 2016 - 2019 với các dữ liệu thực chứng minh bạch.
  • Đóng góp khoa học cốt lõi là hệ thống hóa chỉ tiêu đánh giá 4 giai đoạn gắn liền với đặc thù kinh tế cửa khẩu của một tỉnh miền núi có diện tích 8.310,09 km2.
  • Nghiên cứu chỉ rõ các nút thắt then chốt về dự toán thiếu thực tiễn, nhân sự kiêm nhiệm và điểm đánh giá công tác thanh tra còn thấp ở mức 2,57 điểm.
  • Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ và khả thi với lộ trình hoàn thiện cụ thể từ nay đến năm 2025.
  • Các đơn vị hành chính công và cơ quan quản lý tài chính cần khẩn trương tham khảo, áp dụng ngay mô hình quản trị này để nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước.