Tác động của cơ chế quản trị công ty và đặc điểm công ty đến tính kịp thời của báo cáo tài chính các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Luận án về tính kịp thời của báo cáo tài chính tại ĐH Ngân hàng TP.HCM của Phạm Xuân Đông

• Tác giả: Phạm Xuân Đông
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Tác động của cơ chế quản trị công ty và đặc điểm công ty đến tính kịp thời của báo cáo tài chính các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Tóm tắt luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về tính kịp thời báo cáo tài chính công ty niêm yết

Tính kịp thời báo cáo tài chính giữ vai trò cốt lõi trong hệ thống thông tin kế toán hiện đại. Khuôn khổ Khái niệm của Ủy ban Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IASB) khẳng định điều này. Dữ liệu kế toán suy giảm giá trị nếu phát hành chậm trễ. Nhà đầu tư cần số liệu mới để định giá cổ phiếu chính xác. Doanh nghiệp công bố nhanh giúp thị trường vận hành hiệu quả hơn. Ngược lại, việc trì hoãn tạo ra khoảng trống thông tin nguy hại. Thị trường chứng khoán toàn cầu ghi nhận nhiều cuộc khủng hoảng do che giấu báo cáo. Vụ việc Enron năm 2001 và Wirecard năm 2020 là ví dụ điển hình. Cơ quan quản lý tại nhiều quốc gia áp đặt thời hạn công bố rất nghiêm ngặt. Ủy ban Chứng khoán Hoa Kỳ (SEC) quy định thời hạn nộp báo cáo trong vòng 60 đến 90 ngày. Tại Việt Nam, chuẩn mực công bố thông tin ngày càng tiệm cận thông lệ quốc tế. Sự minh bạch về thời gian phát hành củng cố niềm tin của cổ đông. Đây là nền tảng sống còn cho sự phát triển của thị trường vốn.

1.1. Khái niệm và vai trò kinh tế của thông tin tài chính

Tính kịp thời phản ánh độ trễ công bố giữa niên độ kế toán và thời điểm công khai dữ liệu. Thông tin kế toán chỉ hữu ích khi xuất hiện đúng thời điểm ra quyết định. Báo cáo kiểm toán phát hành sớm giúp giảm bất cân xứng thông tin trên thị trường. Nhà đầu tư cá nhân có cơ hội tiếp cận dữ liệu bình đẳng như cổ đông lớn. Khoảng cách thời gian ngắn giúp định giá tài sản diễn ra trung thực. Doanh nghiệp duy trì tiến độ công bố tốt thường có chi phí vốn thấp hơn. Ngược lại, sự chậm trễ khiến nhà đầu tư nghi ngờ sức khỏe tài chính của công ty. Uy tín ban quản trị sụt giảm nghiêm trọng khi xảy ra tình trạng trì hoãn liên tục.

1.2. Khung pháp lý và chuẩn mực kế toán quốc tế hiện hành

Hệ thống kế toán quốc tế đặt ra nhiều tiêu chuẩn cụ thể để kiểm soát kỳ hạn công bố. Khung lý thuyết của IASB xếp tính kịp thời vào nhóm đặc tính nâng cao chất lượng thông tin. Tại Hoa Kỳ, đạo luật Sarbanes-Oxley củng cố trách nhiệm pháp lý của ban điều hành đối với báo cáo. Các công ty quy mô lớn phải hoàn thành kiểm toán độc lập trong thời hạn 60 ngày. Thị trường Việt Nam thực thi Thông tư 96/2020/TT-BTC với các mốc thời gian rõ ràng. Doanh nghiệp niêm yết phải công bố báo cáo tài chính năm đã kiểm toán trong 90 ngày. Báo cáo quý và bán niên chịu thời hạn ngắn hơn để cập nhật biến động. Khung pháp chế chặt chẽ bảo vệ kỷ cương giao dịch của thị trường chứng khoán.

II. Phân tích thực trạng tính kịp thời báo cáo tài chính tại Việt Nam

Thực tế niêm yết tại Việt Nam bộc lộ nhiều hạn chế về thời gian công bố số liệu. Báo cáo từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước phản ánh tình trạng vi phạm diễn ra thường xuyên. Riêng năm 2022, hơn 200 trường hợp doanh nghiệp bị xử phạt do công bố thông tin chậm. Các công ty thường viện dẫn lý do phức tạp trong khâu soát xét số liệu tài chính. Tuy nhiên, nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ động cơ che giấu tin xấu của lãnh đạo. Doanh nghiệp thua lỗ hoặc có biến động tiêu cực thường trì hoãn phát hành báo cáo. Cơ cấu sở hữu tập trung cao tạo điều kiện cho hiệu ứng cố thủ xuất hiện. Khi tỷ lệ sở hữu của hội đồng quản trị tăng, độ trễ báo cáo có xu hướng kéo dài. Ban điều hành ưu tiên bảo vệ vị thế cá nhân thay vì minh bạch thông tin cho cổ đông thiểu số. Ngoài ra, độ lệch chuẩn bất thường trong thời gian công bố còn rất cao giữa các nhóm ngành. Tình trạng này cản trở tiến trình nâng hạng của thị trường chứng khoán Việt Nam.

2.1. Rào cản từ cơ cấu quản trị và hiệu ứng cố thủ

Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh sở hữu hội đồng quản trị tác động tiêu cực đến tiến độ báo cáo. Mỗi 1% gia tăng tỷ lệ sở hữu khiến thời gian chậm trễ tăng thêm khoảng 0,11 ngày. Hiện tượng này bắt nguồn từ hiệu ứng cố thủ tại các công ty có quyền lực tập trung. Những nhà quản lý nắm giữ nhiều cổ phần có xu hướng kiểm soát dòng thông tin ra ngoài. Họ tìm cách trì hoãn việc công bố tin tức kém khả quan để tránh sụt giá cổ phiếu. Cơ chế giám sát nội bộ trở nên vô hiệu hóa khi thiếu tính phản biện độc lập. Quyền lợi cổ đông thiểu số dễ bị xâm phạm nghiêm trọng. Văn hóa quản trị khép kín tạo ra rào cản lớn đối với tính minh bạch.

2.2. Khó khăn từ quy trình kiểm toán và công nghệ kế toán

Năng lực kiểm toán và hạ tầng kỹ thuật kế toán ảnh hưởng trực tiếp đến kỳ hạn phát hành báo cáo. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam áp dụng phần mềm kế toán cũ kỹ và dữ liệu rời rạc. Khi kết thúc năm tài chính, công tác đối chiếu số liệu tài sản mất rất nhiều thời gian. Những đơn vị kiểm toán nhỏ thường thiếu nhân sự chuyên môn để xử lý các nghiệp vụ phức tạp. Tranh chấp ý kiến giữa kiểm toán viên và ban giám đốc dẫn đến việc kéo dài thời gian ký báo cáo. Độ lệch chuẩn thời gian công bố giữa các năm cho thấy sự thiếu nhất quán trong quy trình nội bộ. Doanh nghiệp không có hệ thống quản trị rủi ro tốt thường trở thành đối tượng vi phạm kỳ hạn.

III. Giải pháp nâng cao tính kịp thời báo cáo tài chính doanh nghiệp

Nâng cao tính kịp thời trong công bố báo cáo tài chính đòi hỏi giải pháp đồng bộ từ quản trị và công nghệ. Bằng chứng thực nghiệm khẳng định vai trò then chốt của thành viên hội đồng quản trị độc lập. Tỷ lệ thành viên độc lập tăng 1% giúp rút ngắn độ trễ phát hành báo cáo khoảng 0,23 ngày. Nhân tố độc lập bảo đảm tính khách quan, thúc đẩy tiến độ giám sát và bảo vệ quyền lợi cổ đông bên ngoài. Bên cạnh đó, việc lựa chọn các công ty kiểm toán uy tín thuộc nhóm Big 4 mang lại hiệu quả rõ rệt. Nhóm kiểm toán hàng đầu sở hữu quy trình chuẩn hóa và năng lực nhân sự vượt trội. Họ hoàn thành thủ tục kiểm toán nhanh chóng và kiểm soát rủi ro sai sót tốt hơn. Doanh nghiệp cũng cần hiện đại hóa hạ tầng thông tin kế toán bằng giải pháp hoạch định nguồn lực ERP. Tự động hóa luồng dữ liệu kế toán giúp giảm thiểu thời gian xử lý thủ công vào cuối năm. Cuối cùng, cơ quan quản lý cần tăng mức phạt vi phạm hành chính để răn đe các trường hợp cố tình chậm nộp báo cáo.

3.1. Tăng cường tính độc lập của hội đồng quản trị

Nâng cao tỷ lệ thành viên độc lập trong hội đồng quản trị là giải pháp trực tiếp cải thiện tính minh bạch. Thành viên độc lập không chịu ràng buộc lợi ích cá nhân với cổ đông lớn hoặc ban giám đốc điều hành. Họ duy trì áp lực giám sát chặt chẽ đối với bộ phận kế toán nội bộ. Nghiên cứu chỉ ra vai trò của thành viên độc lập phát huy mạnh nhất tại các doanh nghiệp có vấn đề tài chính. Sự xuất hiện của họ ngăn chặn hành vi che giấu các khoản lỗ hoặc trì hoãn báo cáo. Doanh nghiệp cần thành lập ủy ban kiểm toán độc lập trực thuộc hội đồng quản trị. Mô hình này bảo đảm việc rà soát số liệu tài chính diễn ra đúng thời hạn quy định.

3.2. Chuẩn hóa dịch vụ kiểm toán độc lập và công nghệ

Hợp tác với các hãng kiểm toán Big 4 giúp doanh nghiệp rút ngắn đáng kể độ trễ công bố báo cáo tài chính. Các đơn vị này sở hữu quy trình kiểm toán nghiêm ngặt, nhân lực dồi dào và danh tiếng thương hiệu cao. Tác động của kiểm toán độc lập chất lượng cao thể hiện rõ tại những công ty có tiềm lực nhưng thiếu tính ổn định. Song song với đó, việc đầu tư phần mềm quản trị số hóa quy trình lập biểu mẫu tài chính. Dữ liệu kế toán được cập nhật liên tục theo thời gian thực thay vì dồn vào cuối năm. Sự kết hợp giữa đơn vị kiểm toán uy tín và công nghệ hiện đại loại bỏ hoàn toàn các điểm nghẽn hành chính. Đây là con đường nhanh nhất giúp doanh nghiệp tuân thủ kỷ luật báo cáo.

IV. Kết luận về kiểm soát tính kịp thời báo cáo tài chính niêm yết

Tính kịp thời của báo cáo tài chính là thước đo quyết định mức độ trưởng thành của thị trường vốn. Việc công bố thông tin đúng hạn tạo môi trường đầu tư công bằng và minh bạch. Thị trường chứng khoán không thể vận hành lành mạnh nếu tình trạng chậm trễ tiếp tục kéo dài. Doanh nghiệp cần nhìn nhận việc phát hành báo cáo tài chính đúng hạn là trách nhiệm pháp lý và đạo đức kinh doanh. Kiểm soát độ lệch chuẩn bất thường trong hành vi công bố giúp xây dựng niềm tin nơi nhà đầu tư. Bên cạnh tốc độ phát hành, sự nhất quán qua từng kỳ kế toán đóng vai trò then chốt. Cổ đông nước ngoài và các quỹ đầu tư lớn luôn ưu tiên những công ty duy trì kỷ luật báo cáo nghiêm túc. Việc hoàn thiện cơ cấu quản trị công ty tạo bước đệm vững chắc cho tiến trình hội nhập quốc tế. Minh bạch tài chính là chìa khóa then chốt đưa thị trường chứng khoán Việt Nam lên vị thế mới.

4.1. Ứng dụng quản trị thực tiễn cho doanh nghiệp

Doanh nghiệp niêm yết cần chủ động thiết lập lịch trình công bố tài chính định kỳ ngay từ đầu năm. Ban lãnh đạo phải phân định rõ trách nhiệm giữa bộ phận kế toán, ban kiểm soát nội bộ và kiểm toán độc lập. Việc kiểm tra số liệu trước kiểm toán giúp rút ngắn thời gian xử lý khi đoàn kiểm toán làm việc. Doanh nghiệp cần duy trì sự nhất quán về thời điểm phát hành báo cáo qua các năm. Hành vi công bố ổn định giúp hạn chế độ lệch chuẩn bất thường, giảm thiểu rủi ro bị nghi ngờ trục lợi. Doanh nghiệp thực hiện tốt kỷ luật này sẽ nâng cao định giá cổ phiếu và dễ dàng tiếp cận nguồn vốn rẻ.

4.2. Khuyến nghị cho cơ quan quản lý và thị trường

Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cần siết chặt chế tài xử phạt đối với các hành vi trì hoãn công bố số liệu. Mức phạt tiền hiện nay cần được nâng cao để tạo sức răn đe tương xứng với lợi ích che giấu thông tin. Cơ quan chức năng nên xây dựng hệ thống giám sát tự động để cảnh báo sớm doanh nghiệp có nguy cơ chậm nộp báo cáo. Việc công khai danh sách đơn vị vi phạm trên cổng thông tin chứng khoán giúp nhà đầu tư nâng cao cảnh giác. Đồng thời, thị trường cần khuyến khích các công ty kiểm toán nâng cấp năng lực số hóa dữ liệu. Một môi trường pháp lý nghiêm minh sẽ thúc đẩy thị trường vốn Việt Nam sớm đạt tiêu chuẩn nâng hạng quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING STATE BANK OF VIETNAM HO CHI MINH UNIVERSITY OF BANKING PHẠM XUÂN ĐÔNG THE IMPACT OF CORPORATE GOVERNANCE MECHANISMS AND COMPANY CHARACTERISTICS ON THE TIMELINESS OF FINANCIAL REPORTING OF COMPANIES LISTED ON THE VIETNAMESE STOCK MARKET SUMMARY OF THE DOCTORAL DISSERTATION IN FINANCE AND BANKING HO CHI MINH CITY - 2026 1 CHAPTER 1: INTRODUCTION TO THE RESEARCH 1. Rationale for the study Globally, the timeliness of financial reporting has been affirmed as a key factor determining the quality of financial information and the efficiency of capital markets. In its Conceptual Framework for Financial Reporting (2018), the International Accounting Standards Board (IASB) identified timeliness as one of the qualitative characteristics that enhance the quality of “useful information, emphasizing that financial information loses its value if it is not provided in a timely manner for the decision-making process (IASB, 2018). Securities and Exchange Commission (SEC) requires public companies to file audited financial statements within 60-90 days after the end of the fiscal year, depending on company size, in order to ensure that investors have timely access to information (SEC, 2002).

Many financial events and crises around the world have demonstrated the negative impact of delayed disclosure of financial information. The Enron scandal in the United States in 2001 showed that concealing financial information and delaying the disclosure of reports contributed to the collapse of one of the world's largest energy corporations, causing billions of dollars in losses to investors and shaking confidence in the stock market (Healy & Palepu, 2001). Similarly, the 2008 global financial crisis arose in part from financial institutions failing to disclose timely and complete information about complex financial products, leading to mispricing of risk and severe consequences for the global financial system (Diamond & Verrecchia, 1991). More recently, the 2020 Wirecard scandal in Germany exposed serious deficiencies in the timely and accurate disclosure of financial information, leading to the collapse of a financial technology company that had once been valued at up to 24 billion euros (Agyemang Badu & Appiah, 2021).

In Vietnam, the stock market has undergone more than two decades of development since the Ho Chi Minh City Securities Trading Center was established in 2000. Despite considerable progress in scale and structure, the Vietnamese stock market still faces many challenges related to the quality of information disclosure in general and the timeliness of financial reporting in particular. According to reports by the State Securities Commission (SSC), in recent years, violations relating to the late disclosure 2 of information have remained one of the most common types of violations among public companies. Specifically, in 2022, more than 200 cases of listed companies were sanctioned or reprimanded for violating regulations on the deadline for disclosing financial statements, reflecting poor compliance with information disclosure regulations (SSC, 2022).

This situation occurs against the backdrop of a Vietnamese stock market with distinctive institutional features that set it apart from developed markets and even from many other emerging markets in the region. First, state ownership remains high in many listed enterprises, particularly in strategic industries such as banking, telecommunications, energy, and aviation. According to data from the Ho Chi Minh City Stock Exchange, as of the end of 2023, the State still held more than 50% of the charter capital in over 100 listed companies, accounting for approximately 20% of the total number of listed enterprises. This feature may affect the motivation for and pressure to disclose information in a timely manner, because enterprises with high state ownership are often subject to less market pressure than fully private enterprises (La Porta et al.

Next, the Vietnamese capital market is still relatively young, with a development history of less than 25 years, compared with hundreds of years for developed markets such as the United States and the United Kingdom, or more than 70 years for some Asian markets such as Japan and South Korea. This youthfulness is reflected in many aspects: the information technology infrastructure serving information disclosure is not yet synchronized, the capacity of financial intermediaries is still limited, and investor behavior remains more speculative than long-term oriented. This leads to the situation in which enterprises may not be fully aware of the importance of timely information disclosure or may not have built effective internal processes to ensure timeliness. Together with the youthfulness of the market, the legal framework for information disclosure and corporate governance in Vietnam is in the process of being improved and converging with international practice.

The Securities Law was amended in 2019 and the guiding decrees have introduced many stricter regulations on information disclosure obligations, including regulations on the deadline for disclosing financial statements. However, the enforcement of these regulations still faces difficulties for many reasons: penalties are not strong enough, monitoring mechanisms are still limited, and the self- 3 discipline of enterprises is not high. In addition, Vietnamese corporate culture is strongly influenced by personal relationships and power relations in society, characteristic of Eastern culture (Hofstede, 1980). In many enterprises, especially family businesses, the boundary between ownership and management is still unclear, and the board of directors is often held by family members or closely connected individuals, leading to limited monitoring and internal control effectiveness (Fama & Jensen, 1983).

This may affect the quality of corporate governance in general and the timeliness of financial reporting in particular. The level of information transparency and the awareness of disclosure compliance among Vietnamese listed enterprises remain low compared with developed markets and even compared with some emerging markets in the ASEAN region. According to the ASEAN Corporate Governance Scorecard, the average score of Vietnamese companies on the level of information disclosure and transparency is significantly lower than that of Singapore, Malaysia, and Thailand (ADB & ACMF, 2021). Many enterprises still regard information disclosure as a mandatory obligation to be dealt with rather than a tool to build reputation and attract investment capital.

The sense of responsibility and the spirit of self-discipline in disclosing financial statements in a timely and accurate manner have not been given due importance. Although the importance of the timeliness of financial reporting has been widely recognized and many studies have been conducted around the world, there remain significant research gaps that need to be addressed, particularly in the context of the Vietnamese stock market. Specifically: An analysis of the SCOPUS database shows that research on the timeliness of financial reporting in Vietnam is still very limited compared with other countries in the region. While Indonesia has 21 published studies with 220 citations, Malaysia has 13 studies with 225 citations, and the United States has 42 studies with 825 citations, the number of similar studies in Vietnam is almost negligible.

International studies have provided empirical evidence in various markets such as Jordan (Daoud et al., 2015), Palestine (Hassan, 2016), Malaysia (Kamalluarifin, 2016), European Union countries (Bajra and Čadež, 2018), Saudi Arabia (Ebaid, 2022), the United Kingdom (Mayapada et al., 2024), Sweden (Alexeyeva, 2024), Nepal (Pradhan et al., 2024), and Nigeria (Sarah et al. However, the results from these markets cannot be directly applied 4 to Vietnam due to the distinctive institutional features mentioned above. Conducting research in the Vietnamese context not only fills a geographical gap but also provides valuable empirical evidence for an emerging market in a transitional phase, contributing to enriching the understanding of the factors that determine the timeliness of financial reporting in the specific institutional context of transition economies. In addition, most previous studies measured timeliness through audit report lag (ARL) or management report lag, focusing on the "speed" aspect of information disclosure at a specific point in time.

However, this approach overlooks another important aspect of timeliness, namely the "consistency" or "predictability" of information disclosure behavior over time. According to signaling theory, a large deviation between the actual disclosure time and the expected time may be interpreted by the market as a negative signal about governance quality or the emergence of abnormal problems. According to agency theory, high consistency in information disclosure reflects the effectiveness of internal control mechanisms and reduces agency costs. Therefore, studying the abnormal deviation in the disclosure of financial statements will provide more complete empirical evidence for this stream of research.

An analysis of previous studies also reveals a tendency to examine separately the groups of factors affecting the timeliness of financial reporting. Some studies focus on corporate governance mechanisms such as board independence, board size, and the audit committee (Daoud et al., 2015; Hassan, 2016; Alexeyeva, 2024), while other studies focus on company characteristics such as size, profitability, and financial leverage (Ebaid, 2022; Sarah et al. Keyword co-occurrence network analysis also shows a lack of direct links between the three main keyword groups: "timeliness of financial reporting", "corporate governance", and "company characteristics". In reality, the timeliness of financial reporting is the result of complex interactions among many factors belonging to both groups, and studying them separately may overlook important interaction effects.

In addition, previous studies have mainly used traditional frequentist statistical methods such as OLS regression, the Probit model, or fixed-effects models. A search of the SCOPUS database shows that no study has yet integrated the Bayesian analysis method into the topic of the timeliness of financial reporting. Bayesian analysis offers 5 outstanding advantages, allowing the construction of full probability distributions of parameters instead of only point estimates, integrating prior information, better handling hierarchical data structures, and being suitable for moderate sample sizes. The application of the Bayesian method will provide a more comprehensive assessment of the reliability and uncertainty of the research results, while also constituting an important methodological contribution to this stream of research.” Given the research gaps mentioned above and the practical context in Vietnam, conducting research on the impact of corporate governance mechanisms and company characteristics on the timeliness of financial reporting of companies listed on the Vietnamese stock market is truly urgent and necessary.

This study not only helps fill an academic gap but also carries profound practical significance. Research objectives Stemming from the research gaps above, the dissertation has the following general and specific objectives: • General objective: This study examines the impact of corporate governance and company characteristics on the timeliness of financial reporting of companies listed on the Vietnamese stock market. Based on the results, the study proposes policy implications to ensure the timeliness of financial reporting as well as to enhance the quality of financial reporting. • Specific objectives: To achieve the general objective, this study has the following specific objectives: First, to assess the impact of company characteristics on the timeliness of financial reporting of companies listed on the Vietnamese stock market.

Second, to assess the impact of corporate governance on the timeliness of financial reporting of companies listed on the Vietnamese stock market. Third, “to assess the impact of company characteristics and corporate governance on the abnormal deviation in the timeliness of financial reporting of companies listed on the Vietnamese stock market. Based on the results, the study proposes policy implications to ensure the timeliness of financial reporting as well as to enhance the quality of financial reporting. Research questions To achieve the research objectives, the dissertation answers the following research questions: Which company characteristics have an impact on the timeliness of financial reporting of companies listed on the Vietnamese stock market? How does corporate governance affect the timeliness of financial reporting of companies listed on the Vietnamese stock market? How do company characteristics and corporate governance affect the abnormal deviation in the timeliness of financial reporting of companies listed on the Vietnamese stock market? What policy implications can ensure the timeliness of financial reporting as well as enhance the quality of financial reporting? 1.

Research subject and scope Research subject: the impact of corporate governance mechanisms and company characteristics on the timeliness of financial reporting. The financial statements considered in this study must be audited by an independent auditing organization.