Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUYẾT TOÁN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ KIỂM SOÁT QUYẾT TOÁN CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm về ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước ra đời và tồn tại gắn liền với sự ra đời và tồn tại của nhà nước. Có nhiều định nghĩa khác nhau về NSNN, theo giáo trình Lý thuyết tài chính, Trường Đại học Tài chính - Kế toán Hà Nội, Nhà xuất bản Tài chính – 2000 thì “NSNN được đặc trưng bằng sự vận động của các nguồn tài chính gắn liền với quá trình tạo lập, sử dụng Quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước nhằm thực hiện chức năng của nhà nước trên cơ sở luật định.
Nó phản ảnh mối quan hệ giữa nhà nước và các chủ thể trong xã hội phát sinh khi nhà nước tham gia phân phối các nguồn lực tài chính quốc gia theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu”. Theo Luật NSNN năm 2002 thì “NSNN là toàn bộ các khoản thu chi của nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước”. Như vậy, ta có thể hiểu NSNN là các khoản thu, chi của Nhà nước do cơ quan có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một thời gian nhất định, thường là 1 năm. Nói cách khác, NSNN cụ thể hóa quyền lực của nhà nước được thực hiện theo Hiến pháp, luật và các văn bản quy phạm pháp luật khác do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành.
Bản chất của ngân sách nhà nước Như chúng ta đã biết, điều kiện tiền đề cho sự ra đời và tồn tại của NSNN gắn liền với nền kinh tế hàng hóa và nhà nước. Cùng với sự phát triển LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 của kinh tế hàng hóa và mức độ phát triển của nhà nước, phạm trù NSNN cũng phát triển theo. Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau về NSNN nhưng tựu trung lại thì bản chất NSNN chính là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ thể khác trong xã hội, phát sinh trong quá trình phân phối và phân phối lại giá trị của cải xã hội, nhằm tập trung một phần nguồn lực tài chính vào tay nhà nước để đáp ứng cho các nhu cầu chi gắn với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp là chủ yếu. Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước và hệ thống ngân sách nhà nước 1.
Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước ra đời cùng với sự xuất hiện của Nhà nước nhằm đáp ứng các nhu cầu chi tiêu của nhà nước. Bộ máy nhà nước được thiết lập theo nhiều hình thức khác nhau nên NSNN cũng được tổ chức cho phù hợp với tổ chức nhà nước. Do vậy phân cấp quản lý NSNN chính là việc phân chia trách nhiệm, quyền hạn trong quản lý hoạt động của NSNN cho các cấp chính quyền Nhà nước từ trung ương tới các địa phương trong quá trình tổ chức tạo lập và sử dụng NSNN, nhằm làm cho hoạt động của NSNN lành mạnh và đạt hiệu quả cao. Đặc trưng chủ yếu của một cấp ngân sách: - Được gắn với một cấp chính quyền nhất định trong thể chế của quốc gia; - Được phân quản lý một số nguồn thu nhất định trên địa bàn.
- Là một công cụ độc lập của một cấp chính quyền nhất định. Nội dung phân cấp quản lý NSNN thể hiện cơ sở pháp lý quy định thẩm quyền của các cơ quan nhà nước, các bộ phận từ trung ương đến địa phương; thể hiện mối quan hệ vật chất giữa các cấp chính quyền, đó là sự LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi cho từng cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương; thể hiện mối quan hệ giữa các cấp chính quyền nhà nước trong chu trình NSNN bao gồm tất cả các khâu: chuẩn bị ngân sách, lập ngân sách, duyệt, thông qua ngân sách, chấp hành, quyết toán ngân sách. Trong mối quan hệ này, mức độ tham gia, điều hành và kiểm soát của các cơ quan quyền lực, cơ quan quản lý nhà nước và các cơ quan chuyên môn đối với các cấp ngân sách đến đâu chính là thể hiện tính chất phân cấp trong toàn bộ hệ thống. Hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống NSNN là hệ quả tất yếu của phân cấp ngân sách.
Hệ thống NSNN được hiểu là tổng thể các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu, chi của mỗi cấp ngân sách. Hệ thống NSNN ở nước ta hiện nay bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. NSĐP bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có HĐND và UBND. Ngân sách trung ương chịu trách nhiệm quản lý thu, chi theo các ngành kinh tế, luôn giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống NSNN.
NSĐP chịu trách nhiệm quản lý thu, chi NSNN phát sinh trên địa bàn địa phương. HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh) quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền địa phương phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh và trình độ quản lý của mỗi cấp trên địa bàn, đảm bảo thực hiện cân đối ngân sách của cấp mình. Chu trình ngân sách nhà nước Chu trình ngân sách hay còn gọi là quá trình ngân sách là toàn bộ hoạt động của một ngân sách từ lúc bắt đầu hình thành cho tới khi kết thúc để chuyển sang một ngân sách mới. Chu trình ngân sách có nội dung rộng hơn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 và thời gian dài hơn năm ngân sách.
Chu trình ngân sách xét về nội dung bao gồm 3 khâu: - Lập dự toán ngân sách: thực chất là dự toán các khoản thu, chi của NSNN trong một năm ngân sách. Việc dự toán đầy đủ các khoản thu, chi và đảm bảo thứ tự ưu tiên của nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội sẽ có tác dụng quan trọng đến kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội nói chung và thực hiện ngân sách nói riêng. Lập NSNN chỉ được coi là hoàn thành khi dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định. Thời gian lập dự toán NSNN cho một chu trình ngân sách kế tiếp được tiến hành ngay trong thời gian diễn ra chấp hành ngân sách của chu trình ngân sách hiện tại.
Thông qua dự toán NSNN các cấp ngân sách, các đơn vị thụ hưởng ngân sách tính toán một mức nhất định lượng ngân sách trong năm hoàn hành những nhiệm vụ được giao. - Chấp hành NSNN: chính là thực hiện dự toán NSNN trên cơ sở dự toán được chuẩn y. Thông qua chấp hành ngân sách, những hoạch định về chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đã được thể hiện trong quá trình lập dự toán NSNN được thực hiện. Sau khi NSNN được phê chuẩn và năm ngân sách bắt đầu, việc thực hiện ngân sách được triển khai.
Nội dung của quá trình này là tổ chức thu NSNN và phân phối kinh phí NSNN cho các nhu cầu đã được phê chuẩn. Việc chấp hành ngân sách thực hiện tốt sẽ có tác dụng tích cực trong việc thực hiện khâu tiếp theo là quyết toán NSNN. - Quyết toán NSNN: là khâu cuối cùng của một chu trình ngân sách. Thông qua quyết toán NSNN, các cơ quan nhà nước biết được tình hình thu chi NSNN trong một năm của mình.
Quyết toán NSNN còn phản ánh toàn bộ thực trạng về thực hiện chính sách tài khóa của từng chính quyền địa phương, của Chính phủ trong một năm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục lục ngân sách nhà nước Mục lục NSNN là bảng phân loại các khoản thu, chi ngân sách theo những tiêu thức và phương pháp nhất định nhằm phục vụ cho việc quản lý điều hành (lập, chấp hành, quyết toán) cũng như việc kiểm soát và phân tích hoạt động của NSNN một cách hiệu quả và tiện lợi. Hệ thống mục lục NSNN hiện tại của nước ta được thiết kế dựa trên 3 cách phân loại: phân loại theo tổ chức thể hiện qua chương; theo chức năng (ngành kinh tế quốc dân) thể hiện qua loại khoản và theo nội dung kinh tế thể hiện qua nhóm, tiểu nhóm, mục, tiểu mục.
- Chương: được ký hiệu bằng 3 chữ số và được phân biệt theo các cấp ngân sách. - Loại: được ký hiệu 2 chữ số theo ngành kinh tế quốc dân cấp 1 và sử dụng thống nhất cho cả thu và chi. - Khoản được ký hiệu 2 chữ số theo ngành kinh tế quốc dân cấp 2, 3, 4 và sử dụng thống nhất cho cả thu và chi. - Nhóm, tiểu nhóm: là hình thức phân loại theo nội dung kinh tế ở cấp độ cao để phục vụ cho công tác lập và phân tích kinh tế, tài chính ở tầm vĩ mô.
- Mục, tiểu mục: là hình thức phân loại theo nội dung kinh tế ở cấp độ thấp hơn để phục vụ cho công tác lập và phân bổ dự toán ngân sách, cấp phát, quản lý và kiểm soát các khoản thu, chi của ngân sách, kế toán và quyết toán NSNN. Mục lục NSNN đóng vai trò rất quan trọng trong công tác quản lý NSNN, là công cụ đắc lực phục vụ cho việc xây dựng dự toán, quyết toán chi ngân sách hàng năm, là căn cứ quan trọng để thực hiện kiểm soát thu, chi ngân sách. Thông qua Mục lục NSNN các nhà quản lý kiểm tra, kiểm soát LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 quá trình chấp hành, quyết toán ngân sách có thực hiện đúng dự toán được lập hay không. CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ PHÂN LOẠI CÁC KHOẢN CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.
Chi ngân sách và bản chất chi ngân sách nhà nước Chi NSNN là căn cứ vào nhu cầu nhiệm vụ thực hiện chức năng của nhà nước, thông qua việc phân phối quỹ tài chính, thực hiện phân p hối lại một cách có kế hoạch các nguồn lực tài chính tập trung được. Nói cách khác, chi ngân sách là quá trình phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhằm thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước trong từng thời kỳ.