Tổng quan nghiên cứu

Năm 2020, tổng thu ngân sách nhà nước tại huyện Đức Linh đạt 202,68 tỷ đồng, vượt 110,03% so với dự toán Hội đồng nhân dân huyện giao và tăng trưởng 51,9% so với cùng kỳ năm trước. Trong giai đoạn 2011-2020, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân của địa phương duy trì ổn định ở mức 8,5%/năm, đưa tổng thu nhập bình quân đầu người năm 2020 đạt 43,1 triệu đồng (tương đương khoảng 1.857 USD), bằng 64% mức bình quân của tỉnh Bình Thuận. Mặc dù quy mô kinh tế chuyển biến tích cực, huyện Đức Linh vẫn đối mặt với bài toán thu ngân sách chưa đủ bù đắp nhiệm vụ chi, thường xuyên phụ thuộc vào nguồn bổ sung cân đối từ ngân sách cấp tỉnh.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào việc nhận diện các nút thắt trong chu trình quản lý tài chính công địa phương, nơi các khoản chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên liên tục vượt xa dự toán, trong khi công tác dự báo nguồn thu còn nhiều biến động bất thường. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý tài chính công cấp huyện, phân tích thực trạng thu - chi ngân sách giai đoạn 2018-2020, đánh giá nguyên nhân cốt lõi của những tồn tại và xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý ngân sách nhà nước.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát các đơn vị dự toán trên địa bàn huyện Đức Linh, kết hợp dữ liệu thống kê giai đoạn 2018-2020 và khảo sát thực nghiệm chuyên sâu từ tháng 12/2021 đến tháng 05/2022. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa thiết thực trong việc chuẩn hóa quy trình phân bổ nguồn lực, nâng cao kỷ luật tài khóa và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng ngân sách địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công của Taylor (1963) về kế hoạch hóa tài khóa chính phủ, kết hợp chặt chẽ với khung khổ pháp lý của Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13). Mô hình nghiên cứu vận hành theo chu trình ngân sách 3 giai đoạn khép kín gồm: lập dự toán ngân sách, chấp hành dự toán và quyết toán ngân sách nhà nước. Cơ chế này bảo đảm nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai minh bạch và phân cấp nguồn thu gắn liền với nhiệm vụ chi cụ thể giữa các cấp chính quyền.

Hệ thống khái niệm nòng cốt trong nghiên cứu bao gồm:

  1. Ngân sách nhà nước cấp địa phương: Toàn bộ các khoản thu, chi của chính quyền địa phương được dự toán và thực hiện trong một niên độ tài chính do cơ quan quyền lực nhà nước quyết định.
  2. Thu ngân sách nhà nước: Quá trình nhà nước sử dụng quyền lực pháp lý để huy động nguồn lực tài chính xã hội thông qua các sắc thuế, phí, lệ phí và tiền sử dụng đất.
  3. Chi thường xuyên: Nhiệm vụ chi duy trì hoạt động của bộ máy hành chính, tổ chức chính trị - xã hội và bảo đảm an sinh xã hội, giáo dục, y tế.
  4. Chi đầu tư xây dựng cơ bản: Khoản chi đầu tư cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội nhằm gia tăng tài sản cố định công trên địa bàn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp hài hòa giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập toàn bộ các báo cáo quyết toán, dự toán thu - chi ngân sách chính thức giai đoạn 2018-2020 từ Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước huyện Đức Linh và Chi cục Thuế khu vực Đức Linh - Tánh Linh.
  • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực nghiệm với cỡ mẫu gồm 25 cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý tài chính công. Phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích được áp dụng nhằm lấy ý kiến trực tiếp từ Trưởng, Phó phòng Tài chính - Kế hoạch, lãnh đạo Kho bạc Nhà nước, chuyên viên ngành thuế, cùng Chủ tịch và kế toán trưởng tại 12 xã, thị trấn trên địa bàn huyện.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, tổng hợp so sánh chuỗi thời gian và phân tích chênh lệch dự toán so với thực tế. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm làm rõ bản chất biến động số liệu qua 3 năm tài khóa, bóc tách nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan tác động đến hiệu quả quản lý ngân sách. Toàn bộ quá trình khảo sát và thu thập thông tin được hoàn thành trong mốc thời gian từ tháng 12/2021 đến tháng 05/2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Đức Linh liên tục vượt dự toán được giao qua các năm. Năm 2018, số thu thực hiện đạt 139.133 triệu đồng, bằng 154,59% dự toán; năm 2019 đạt 133.518 triệu đồng, bằng 145,13% dự toán; năm 2020 ghi nhận mức tăng đột biến đạt 202.680 triệu đồng, bằng 210,03% dự toán giao. Trong đó, tiền thuê đất phát sinh nguồn thu đột phá từ mức 1.703 triệu đồng năm 2018 (đạt 991,5% dự toán) lên 75.369 triệu đồng vào năm 2020, đóng góp tỷ trọng lớn vào nguồn lực ngân sách địa phương.

Thứ hai, công tác chi đầu tư xây dựng cơ bản tăng trưởng mạnh và liên tục vượt dự toán ban đầu. Năm 2018, số quyết toán đạt 45.076 triệu đồng so với dự toán 5.400 triệu đồng (vượt 834,74%); năm 2019 đạt 53.722 triệu đồng so với dự toán 6.400 triệu đồng (vượt 839,41%); đến năm 2020, số quyết toán chạm mốc 67.512 triệu đồng so với dự toán 7.400 triệu đồng (vượt 912,32%). Việc gia tăng quy mô chi xuất phát từ việc địa phương bổ sung nguồn vốn vượt thu tiền sử dụng đất vào các dự án hạ tầng trọng điểm.

Thứ ba, cơ cấu chi thường xuyên phản ánh rõ định hướng ưu tiên xã hội nhưng có sự biến động lớn giữa các lĩnh vực. Chi giáo dục - đào tạo và dạy nghề luôn chiếm tỷ trọng chi phối trên 50% tổng chi thường xuyên, cụ thể đạt 242.642 triệu đồng năm 2018 (chiếm 60,8%), 250.186 triệu đồng năm 2019 (chiếm 51,7%) và 262.244 triệu đồng năm 2020 (chiếm 55,6%). Chi quản lý nhà nước đứng vị trí thứ hai, chiếm từ 21,0% đến 31,1% tổng chi thường xuyên.

Thứ tư, kết quả khảo sát 25 cán bộ chuyên trách cho thấy 72% người được hỏi nhận định phương pháp lập dự toán thu - chi hiện tại chưa phù hợp với thực tiễn; chỉ có 36% người đồng ý rằng công tác phối hợp chia sẻ thông tin giữa các cơ quan ban ngành trong quá trình lập dự toán đạt mức độ tốt.

Thảo luận kết quả

Thực tế số thu vượt dự toán trên 210% và chi đầu tư vượt trên 912% phản ánh công tác lập dự toán tại huyện Đức Linh còn thụ động, chưa bám sát tiềm năng phát triển kinh tế cơ sở. Khoản thu phí và lệ phí sụt giảm liên tục từ 5.268 triệu đồng năm 2018 xuống còn 4.227 triệu đồng năm 2020 (chỉ đạt 94% dự toán) do quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý sang giá dịch vụ và chính sách miễn lệ phí môn bài theo Nghị định số 22/2020/NĐ-CP và Thông tư số 65/2020/TT-BTC của Bộ Tài chính.

Bên cạnh đó, việc đột biến nguồn thu tiền thuê đất năm 2020 bắt nguồn từ việc thu tiền một lần của các dự án lớn như Công ty Nhà Bè, Công ty Thắng Lợi, Công ty BTMAX tại Cụm công nghiệp Nam Hà. Về phía chi thường xuyên, sự cố bùng phát dịch tả lợn châu Phi năm 2019 đã làm phát sinh chi quản lý hành chính và hỗ trợ đột xuất tăng thêm 71.382 triệu đồng, khiến chi quản lý nhà nước vượt tới 90% dự toán.

Toàn bộ các phát hiện này có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ cột kép đối sánh giữa dự toán và quyết toán thực tế từng năm, kết hợp với bảng phân tích tỷ trọng cơ cấu dòng tiền chi thường xuyên để làm nổi bật áp lực cân đối ngân sách tại địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính công tại huyện Đức Linh trong giai đoạn 2023-2025:

Thứ nhất, đổi mới quy trình lập dự toán ngân sách: Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì phối hợp với Chi cục Thuế áp dụng phương pháp lập dự toán theo kết quả đầu ra, nâng cao chất lượng dự báo kinh tế vĩ mô và dữ liệu đối tượng nộp thuế. Mục tiêu cụ thể là giảm biên độ chênh lệch giữa dự toán và thực tế quyết toán thu - chi xuống dưới mức 15% vào năm 2025.

Thứ hai, siết chặt kỷ cương chấp hành dự toán và giải ngân đầu tư công: Ủy ban nhân dân huyện chỉ đạo các chủ đầu tư phối hợp chặt chẽ cùng Kho bạc Nhà nước Đức Linh rút ngắn thủ tục nghiệm thu, bảo đảm tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư xây dựng cơ bản hàng năm đạt từ 95% đến 100% kế hoạch vốn được giao, khắc phục triệt để tình trạng chậm quyết toán dự án hoàn thành trước quý 4 năm 2024.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số tài chính: Kho bạc Nhà nước, Chi cục Thuế khu vực Đức Linh - Tánh Linh và các đơn vị sử dụng ngân sách đồng bộ hóa 100% cơ sở dữ liệu đối tượng nộp thuế và liên thông phần mềm quản lý ngân sách Tabmis trong năm 2024, giúp rút ngắn 30% thời gian tổng hợp báo cáo tài khóa định kỳ.

Thứ tư, nâng cao năng lực chuyên môn đội ngũ công chức tài chính - kế toán: Ủy ban nhân dân huyện phối hợp Sở Tài chính Bình Thuận tổ chức tối thiểu 2 khóa đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu mỗi năm, bảo đảm 100% công chức kế toán tại 12 xã, thị trấn nắm vững các quy định mới của Luật Ngân sách nhà nước trước tháng 12/2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính sau:

Thứ nhất, cán bộ quản lý tài chính và chuyên viên nghiệp vụ tại Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước và cơ quan thuế cấp huyện: Luận văn cung cấp bộ tài liệu thực chứng chi tiết về quy trình điều hành ngân sách, giúp các cán bộ chuyên trách nhận diện sai lệch dự toán và áp dụng các kỹ thuật cân đối dòng tiền hiệu quả trong công việc hàng ngày.

Thứ hai, lãnh đạo Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp huyện, cấp xã: Nghiên cứu hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách địa phương nắm bắt toàn cảnh bức tranh tài khóa, từ đó đưa ra quyết định phân bổ dự toán thu - chi sát với tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân 8,5%/năm của địa bàn.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công: Đề tài là nguồn tài liệu học thuật giá trị, cung cấp khung phương pháp nghiên cứu định tính chuẩn mực kết hợp với bộ dữ liệu khảo sát 25 chuyên gia thực tế để phục vụ giảng dạy và nghiên cứu mở rộng.

Thứ tư, các doanh nghiệp và nhà đầu tư đang hoạt động tại tỉnh Bình Thuận: Việc tham khảo luận văn giúp doanh nghiệp hiểu rõ định hướng đầu tư cơ sở hạ tầng công và các chính sách thuế, tiền thuê đất tại các khu, cụm công nghiệp trọng điểm như Cụm công nghiệp Nam Hà.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao tổng thu ngân sách nhà nước tại huyện Đức Linh năm 2020 lại tăng đột biến vượt 210% dự toán? Tổng thu ngân sách năm 2020 đạt 202.680 triệu đồng, vượt 110,03% dự toán Hội đồng nhân dân giao. Nguyên nhân cốt lõi do phát sinh đột biến khoản tiền thuê đất nộp một lần từ các dự án lớn như Công ty Nhà Bè, Công ty Thắng Lợi và các hộ kinh doanh tại Cụm công nghiệp Nam Hà với tổng số thu đạt 75.369 triệu đồng.

  2. Chi thường xuyên của huyện Đức Linh trong giai đoạn 2018-2020 tập trung nhiều nhất vào lĩnh vực nào? Lĩnh vực giáo dục - đào tạo và dạy nghề luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất, đều đặn trên 50% tổng chi thường xuyên của huyện. Cụ thể, năm 2018 lĩnh vực này chiếm 60,8% (242.642 triệu đồng), năm 2019 chiếm 51,7% (250.186 triệu đồng) và năm 2020 chiếm 55,6% (262.244 triệu đồng), thể hiện cam kết đầu tư mạnh mẽ cho an sinh giáo dục.

  3. Đâu là hạn chế lớn nhất trong khâu lập dự toán ngân sách tại địa phương? Khảo sát 25 cán bộ chuyên trách cho thấy 72% đánh giá phương pháp lập dự toán hiện hành chưa phù hợp. Việc xây dựng kế hoạch thu - chi vẫn còn mang tính thủ công, phụ thuộc vào số liệu lịch sử và thiếu sự liên thông dữ liệu giữa các ngành đất đai, thuế và đăng ký kinh doanh.

  4. Biến động dịch tả lợn châu Phi năm 2019 tác động như thế nào đến chi ngân sách của huyện? Dịch tả lợn châu Phi bùng phát năm 2019 đã làm phát sinh khối lượng lớn nhiệm vụ chi khẩn cấp để khoanh vùng và hỗ trợ tiêu hủy. Điều này làm cho chi hoạt động quản lý nhà nước tăng thêm 71.382 triệu đồng, đưa tổng chi nhóm này lên 150.436 triệu đồng, vượt tới 90% so với dự toán giao.

  5. Giải pháp nào mang tính quyết định để nâng cao kỷ luật quản lý ngân sách cấp huyện? Giải pháp then chốt là số hóa toàn diện quy trình quản lý tài chính và ứng dụng công nghệ thông tin liên thông dữ liệu giữa Thuế - Tài chính - Kho bạc trong năm 2024. Đồng thời, cần chuẩn hóa năng lực cho 100% cán bộ kế toán xã nhằm kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ giải ngân và quyết toán ngân sách.

Kết luận

  • Đánh giá toàn diện bức tranh thu - chi ngân sách nhà nước tại huyện Đức Linh giai đoạn 2018-2020 trong bối cảnh tăng trưởng GRDP bình quân đạt 8,5%/năm.
  • Xác định thực trạng vượt dự toán lớn ở cả hai chiều: Thu ngân sách năm 2020 đạt 210,03% và chi đầu tư xây dựng cơ bản năm 2020 đạt 912,32% so với kế hoạch ban đầu.
  • Chỉ rõ cơ cấu chi thường xuyên với trên 50% ngân sách ưu tiên cho giáo dục - đào tạo và ghi nhận 72% cán bộ khảo sát yêu cầu đổi mới phương pháp lập dự toán.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính hành động cao về đổi mới dự toán, kiểm soát giải ngân vốn đầu tư công, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nhân lực tài chính.
  • Thiết lập lộ trình thực hiện cụ thể đến năm 2025 nhằm kiểm soát sai lệch tài khóa dưới mức 15% và liên thông 100% dữ liệu quản lý.

Đóng góp chính của luận văn là đã cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp chính quyền địa phương hoàn thiện cơ chế quản lý thu - chi ngân sách cấp huyện. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung vào việc thể chế hóa các tiêu chuẩn dự toán mới trong kế hoạch tài chính 5 năm của địa phương. Quý bạn đọc và các nhà quản lý hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng các mô hình tài chính công hiệu quả vào thực tiễn quản lý địa phương.