Luận Án Tiến Sĩ Về Biến Đổi Ca Trù Trong Đời Sống Đương Đại Tại Hà Nội

Khám phá luận án tiến sĩ về sự biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội, phản ánh văn hóa và nghệ thuật truyền thống.

• Tác giả: Lê Thị Bạch Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Huyền Nga
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa dân gian
• Đề tài: Biến Đổi Của Ca Trù Trong Đời Sống Đương Đại Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ CA TRÙ
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu về ca trù
• 1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu về sự biến đổi ca trù
• 1.4. Kết luận về tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.5. Thuật ngữ và khái niệm
• 1.6. Lý thuyết áp dụng trong luận án
• 1.7. Khái quát về nguồn gốc và quá trình phát triển của ca trù
• 1.7.1. Giai đoạn ra đời (thế kỷ X) và định hình nghệ thuật ca trù (từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII thời Hậu Lê)
• 1.7.2. Giai đoạn phát triển (thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX thời Lê - Nguyễn)
• 1.7.3. Giai đoạn suy thoái và phục hồi (thế kỷ XX)
• 2. CHƯƠNG 2: NGHỆ THUẬT CA TRÙ TRUYỀN THỐNG HÀ NỘI
• 2.1. Nhận diện ca trù truyền thống tại Hà Nội
• 2.2. Nghệ thuật diễn xướng truyền thống
• 2.3. Môi trường diễn xướng truyền thống
• 2.4. Chủ thể thực hành diễn xướng ca trù
• 2.4.1. Đối với kép đàn
• 2.4.2. Đối với người cầm chầu
• 2.5. Dạy và học ca trù
• 2.6. Tổ chức giáo phường
• 2.7. Học nghề, truyền nghề
• 2.8. Lễ mở xiêm áo
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CA TRÙ TRONG ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI TẠI HÀ NỘI
• 3.1. Về nghệ thuật diễn xướng và môi trường diễn xướng
• 3.2. Nghệ thuật diễn xướng
• 3.3. Môi trường diễn xướng
• 3.4. Chủ thể thực hành ca trù
• 3.5. Người cầm chầu
• 3.6. Vấn đề dạy và học
• 3.7. Nơi truyền dạy: một số câu lạc bộ, giáo phường/nhóm ca trù
• 3.8. Thực tế truyền dạy ca trù
• 3.9. Hình thức lớp học, phương pháp truyền dạy và thời gian học
• 3.10. Đánh giá trình độ chủ thể thực hành ca trù
• 3.11. Thành phần ban giám khảo các cuộc liên hoan thi ca trù
• 3.12. Phong tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân nhân dân
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ, BÀN LUẬN VỀ BIẾN ĐỔI CỦA CA TRÙ HÀ NỘI
• 4.1. Những biến đổi tích cực và hạn chế của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội
• 4.2. Những biến đổi tích cực của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội
• 4.3. Những biến đổi của ca trù dẫn đến sai lệch về truyền thống
• 4.4. Bàn luận về những biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại và kiến nghị
• 4.5. Các yếu tố tác động tới biến đổi ca trù trong đời sống đương đại
• 4.6. Một số khuyến nghị
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về ca trù

Ca trù, một loại hình nghệ thuật truyền thống của Việt Nam, có nguồn gốc từ rất lâu đời và mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Ca trù không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng trong di sản văn hóa của Hà Nội. Nghiên cứu về ca trù cho thấy sự phát triển của nó gắn liền với lịch sử và văn hóa của vùng đất này. Từ thế kỷ X, ca trù đã hình thành và phát triển, trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Đặc biệt, trong thời kỳ Pháp thuộc, ca trù đã có những biến đổi lớn, khi mà các nhà hát cô đầu mọc lên, tạo ra một không gian mới cho nghệ thuật này. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng dẫn đến những biến dạng trong nghệ thuật diễn xướng, làm mất đi nhiều giá trị truyền thống. Việc bảo tồn văn hóa và phục hồi ca trù đã trở thành một nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh hiện đại.

1.1. Lịch sử phát triển của ca trù

Lịch sử của ca trù gắn liền với sự phát triển của văn hóa dân gian Việt Nam. Từ những ngày đầu, ca trù đã được biểu diễn trong các không gian thờ tự, đình, đền, miếu. Giai đoạn từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII, ca trù đã định hình rõ nét với nhiều tác phẩm nổi tiếng. Tuy nhiên, từ thế kỷ XX, ca trù đã trải qua giai đoạn suy thoái do nhiều yếu tố tác động, trong đó có sự thay đổi trong nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công chúng. Sự phục hồi ca trù bắt đầu từ những năm 1990, khi các câu lạc bộ ca trù được thành lập, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật này.

II. Nghệ thuật ca trù truyền thống tại Hà Nội

Nghệ thuật ca trù tại Hà Nội không chỉ là một hình thức biểu diễn mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân nơi đây. Nghệ thuật biểu diễn của ca trù bao gồm nhiều yếu tố như thơ, nhạc, và diễn xuất, tạo nên một không gian nghệ thuật phong phú. Các nghệ nhân, hay còn gọi là nghệ sĩ ca trù, đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ và phát triển nghệ thuật này. Họ không chỉ là người biểu diễn mà còn là những người truyền dạy, bảo tồn các giá trị văn hóa của ca trù. Môi trường diễn xướng của ca trù cũng rất đa dạng, từ các lễ hội truyền thống đến các buổi biểu diễn tại các câu lạc bộ. Tuy nhiên, sự thay đổi trong cách thức biểu diễn và môi trường diễn xướng cũng đặt ra nhiều thách thức cho việc bảo tồn ca trù.

2.1. Chủ thể thực hành ca trù

Chủ thể thực hành ca trù bao gồm các nghệ nhân, người cầm chầu và các thành viên trong giáo phường. Họ là những người không chỉ có tài năng mà còn có tâm huyết với nghệ thuật này. Việc dạy và học ca trù diễn ra trong các giáo phường, nơi mà các thế hệ nghệ nhân truyền đạt kinh nghiệm và kỹ năng cho lớp trẻ. Tuy nhiên, hiện nay, việc truyền dạy ca trù đang gặp nhiều khó khăn do sự thiếu hụt người kế thừa và sự thay đổi trong nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công chúng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc cần có những biện pháp bảo tồn và phát triển nghệ thuật ca trù trong bối cảnh hiện đại.

III. Thực trạng ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội

Trong bối cảnh hiện đại, ca trù tại Hà Nội đang trải qua nhiều biến đổi. Nghệ thuật diễn xướng và môi trường diễn xướng của ca trù đã có những thay đổi đáng kể. Các câu lạc bộ ca trù ngày càng phát triển, tạo ra nhiều cơ hội cho các nghệ nhân biểu diễn và giao lưu. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với những thách thức, như việc bảo tồn các giá trị truyền thống trong khi vẫn phải thích ứng với xu hướng hiện đại. Việc đánh giá thực trạng ca trù hiện nay cho thấy có sự gia tăng về số lượng người tham gia, nhưng chất lượng và tính nguyên bản của nghệ thuật này đang bị đe dọa. Các cuộc liên hoan ca trù cũng là một phần quan trọng trong việc quảng bá và phát triển nghệ thuật này, nhưng cần có sự chú ý để không làm mất đi bản sắc của ca trù.

3.1. Đánh giá thực trạng ca trù

Thực trạng ca trù hiện nay cho thấy sự phát triển mạnh mẽ về số lượng nhưng lại thiếu hụt về chất lượng. Nhiều nghệ nhân trẻ tham gia vào các hoạt động ca trù, nhưng không phải ai cũng nắm vững các kỹ thuật và truyền thống của nghệ thuật này. Việc tổ chức các liên hoan ca trù đã giúp nâng cao nhận thức về giá trị của ca trù, nhưng cũng cần có những biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát triển nghệ thuật này một cách bền vững. Sự giao thoa văn hóa và sự phổ cập hóa ca trù trong đời sống hiện đại cũng cần được xem xét để đảm bảo rằng nghệ thuật này không bị biến dạng.

IV. Đánh giá bàn luận về biến đổi của ca trù tại Hà Nội

Biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội là một vấn đề phức tạp, bao gồm cả những biến đổi tích cực và tiêu cực. Những biến đổi tích cực như sự phục hồi và phát triển của các câu lạc bộ ca trù, sự quan tâm của công chúng đối với nghệ thuật này là những tín hiệu đáng mừng. Tuy nhiên, bên cạnh đó, có những biến đổi dẫn đến sự sai lệch về truyền thống, làm mất đi bản sắc của ca trù. Việc bàn luận về những biến đổi này là cần thiết để tìm ra những giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn và phát triển ca trù trong bối cảnh hiện đại. Các yếu tố tác động đến biến đổi của ca trù cũng cần được phân tích để có cái nhìn toàn diện hơn về tình hình hiện tại.

4.1. Những biến đổi tích cực và hạn chế

Những biến đổi tích cực của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội bao gồm sự gia tăng số lượng người tham gia và sự quan tâm của công chúng. Tuy nhiên, những biến đổi này cũng đi kèm với những hạn chế, như việc thiếu hụt người kế thừa và sự biến dạng trong nghệ thuật diễn xướng. Việc đánh giá những biến đổi này giúp nhận diện rõ hơn những thách thức mà ca trù đang phải đối mặt, từ đó đưa ra những khuyến nghị phù hợp nhằm bảo tồn và phát triển nghệ thuật này trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về sự tồn tại, thích ứng và biến đổi của các loại hình nghệ thuật diễn xướng truyền thống trong bối cảnh hiện đại hóa và đô thị hóa là một trong những trọng tâm học thuật hàng đầu của văn hóa học và văn hóa dân gian đương đại. Luận án tiến sĩ "Biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội" (Chuyên ngành: Văn hóa dân gian, Mã số: 9229041) do Nghiên cứu sinh Lê Thị Bạch Vân thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Huyền Nga tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (2022) đại diện cho một công trình khảo cứu công phu, mang tính tiên phong về mặt học thuật và thực tiễn di sản.

Về bối cảnh khoa học, ca trù là hình thái diễn xướng thính phòng độc nhất vô nhị của người Việt, tích hợp hài hòa tính dân gian bản địa và tính bác học cung đình, được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Cần bảo vệ Khẩn cấp vào tháng 10 năm 2009. Tuy nhiên, sau mốc biến cố lịch sử năm 1945 và giai đoạn đứt đoạn diễn xướng kéo dài nhiều thập kỷ, ca trù bước vào giai đoạn phục hồi hậu Đổi mới (từ năm 1990 đến nay). Quá trình hồi sinh này làm nảy sinh một research gap căn cốt: sự thiếu vắng các nghiên cứu chuyên khảo đánh giá toàn diện sự biến đổi mang tính cấu trúc của ca trù dưới góc độ tính nguyên hợp văn hóa dân gian, đặt trong mối tương quan giữa nghệ thuật diễn xướng, môi trường diễn xướng, chủ thể thực hành và phương thức truyền dạy tại không gian trung tâm Hà Nội suốt hơn ba thập kỷ (1990–2021).

Luận án tập trung giải quyết hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học xác định:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những đặc trưng cấu thành nghệ thuật và môi trường diễn xướng của ca trù truyền thống tại Thăng Long – Hà Nội được định vị qua các yếu tố vật chất và phi vật chất nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Sự biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội giai đoạn 1990–2021 biểu hiện cụ thể ra sao trên các bình diện nghệ thuật diễn xướng, không gian không gian thực hành, chủ thể đào – kép – quan viên và phương thức trao truyền?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Đâu là quy luật vận động, nguyên nhân cấu trúc (chủ quan và khách quan) và xu thế phát triển tất yếu của ca trù Hà Nội trong thời gian tới nhằm đưa di sản thoát khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp?

Hệ giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) được xác lập:

• Giả thuyết 1 (H1): Sự biến đổi của ca trù đương đại tại Hà Nội diễn ra song song theo hai chiều hướng: mở rộng về số lượng, quy mô sinh hoạt câu lạc bộ nhưng suy giảm và sai lệch về chuẩn mực kỹ thuật thanh nhạc, khí nhạc và lề lối truyền thống.
• Giả thuyết 2 (H2): Sự chuyển dịch môi trường diễn xướng từ không gian thiêng (cửa đình) và thính phòng bác học (nhà tơ, ca quán) sang sân khấu hóa đại chúng và không gian du lịch đã làm đứt gãy tính nguyên hợp của chỉnh thể văn hóa dân gian.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa liên ngành giữa Lý thuyết tính tổng thể nguyên hợp của văn hóa dân gian (Đinh Gia Khánh), Lý thuyết biến đổi văn hóa (Lê Hồng Lý, Đỗ Lan Phương), Lý thuyết diễn xướng nhân học ngôn từ (Richard Bauman) và Lý thuyết âm nhạc nhân chủng học (George List, Marcia Herndon). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn Hà Nội mở rộng với 17 câu lạc bộ/giáo phường ca trù tiêu biểu, khung thời gian khảo sát thực nghiệm 31 năm (1990–2021), mang lại đóng góp đột phá về nhận thức học thuật và định hướng chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu ca trù trong lịch sử học thuật Việt Nam và quốc tế đã trải qua nhiều giai đoạn với các luồng tiếp cận đa dạng. Luận án đã hệ thống hóa và phân loại các công trình đi trước thành hai dòng nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu văn bản, lịch sử và âm nhạc học ca trù truyền thống: Khởi đầu từ các ghi chép Hán Nôm cổ và các công trình chữ quốc ngữ đầu thế kỷ XX như Phạm Quỳnh (1923) khảo cứu văn chương hát nói, Phạm Văn Duyệt (1923) nhận diện thể cách cơ bản, Tú Tài Hà Liên (1933) trong Hát Ả đào, Nguyễn Đôn Phục (1932) và Nguyễn Văn Ngọc (1932). Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát trên các tạp chí Ngày nay (1940), Thanh Nghị (1942–1944) là người đầu tiên phân tích chuyên sâu về tiết tấu, khổ đàn, khổ phách và tiếng hát đào nương dưới góc độ âm nhạc dân tộc học. Giai đoạn sau 1954 ghi nhận công trình kinh điển Việt Nam ca trù biên khảo của Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề (1962), tổng tập Ca trù nhìn từ nhiều phía do Nguyễn Đức Mậu biên soạn (2003), các nghiên cứu thư tịch Hán Nôm của Nguyễn Xuân Diện (2007), khảo cứu âm nhạc học của Phương Hoa (2008), Bùi Trọng Hiền (2015, 2018–2019) và Nguyễn Hiền Đức (2019).

Nhóm nghiên cứu về sự biến đổi và thực trạng bảo tồn ca trù đương đại: Hồ sơ quốc gia đệ trình UNESCO do Viện Âm nhạc thực hiện (Đặng Hoành Loan, Phạm Minh Hương, Hồ Thị Hồng Dung, 2006) qua khảo sát tại 17 tỉnh thành; luận văn của Vũ Thanh Thủy (2012) về bảo tồn ca trù; luận án tiến sĩ của Nguyễn Đức Thắng (2017) khảo sát hoạt động biểu diễn của 3 câu lạc bộ ca trù tại Hà Nội.

Trên bình diện quốc tế, ca trù được định vị thông qua các nghiên cứu so sánh chuyên sâu của Barley Norton (1996, Đại học Luân Đôn SOAS) với luận văn Ca trù – A Vietnamese chamber Music Genre, nhìn nhận ca trù như một thể loại âm nhạc thính phòng đỉnh cao Đông Á; công trình của Gisa Jähnichen (1997, CHLB Đức) với Cuộc thử nghiệm về hát ả đào; và nghiên cứu nhân học văn hóa của Bùi Long (2019) so sánh đối sánh hát cửa đình của người Kinh tại Quảng Ninh (Việt Nam) và Phòng Thành Cảng, Quảng Tây (Trung Quốc).

graph TD
    A["Nghiên cứu Ca trù Lịch sử & Văn bản<br/>(Đỗ Bằng Đoàn 1962, Nguyễn Xuân Khoát 1942)"] --> D["KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT:<br/>Biến đổi Cấu trúc & Kỹ thuật Diễn xướng Ca trù Đương đại (1990-2021)"]
    B["Âm nhạc học & Kỹ thuật Thể cách<br/>(Bùi Trọng Hiền 2015, Nguyễn Hiền Đức 2019)"] --> D
    C["Nghiên cứu Quốc tế & Nhân học Diễn xướng<br/>(Barley Norton 1996, Gisa Jähnichen 1997)"] --> D
    D --> E["Luận án Tiến sĩ Lê Thị Bạch Vân (2022):<br/>Tính Nguyên hợp & Biến đổi Thực hành tại Hà Nội"]

Tuy nhiên, văn hiến học thuật tồn tại hai cuộc tranh luận lớn chưa có lời giải triệt để:

1. Tranh luận về nguồn gốc và thời điểm định hình: Giả thuyết thời Lý thế kỷ XI căn cứ chức danh Quản giáp năm 1025 (Đỗ Bằng Đoàn, Đỗ Trọng Huề) đối lập với luận điểm thời Lê sơ thế kỷ XV căn cứ tư liệu Bát xã thưởng đào văn của Lê Đức Mao (Nguyễn Thụy Loan, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Xuân Diện).
2. Tranh luận về tính chất biến đổi đương đại: Quan điểm lạc quan cho rằng sự nở rộ của mô hình câu lạc bộ là chỉ dấu phục hưng vững chắc đối lập với quan điểm phê phán của các nhà âm nhạc học cảnh báo nguy cơ tha hóa kỹ thuật hát khuôn, đàn khuôn khi di sản bị thương mại hóa và đại chúng hóa lệch chuẩn.

Luận án của Lê Thị Bạch Vân định vị chính xác khoảng trống này bằng cách tiến hành một khảo sát điền dã dân tộc học dài hạn, kết hợp trực tiếp vị thế đào nương thực hành với tư cách nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, mang lại sự bổ khuyết mang tính lịch sử cho học giới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc vận dụng và mở rộng các lý thuyết văn hóa dân gian vào phân tích di sản âm nhạc truyền thống trong thời kỳ chuyển đổi:

• Kế thừa và mở rộng Lý thuyết Tính tổng thể nguyên hợp của Văn hóa Dân gian (Đinh Gia Khánh): Luận án chứng minh ca trù truyền thống không đơn thuần là một thể loại âm nhạc mà là một chỉnh thể nguyên hợp hữu cơ bao gồm 4 thành tố bất khả phân: (1) Văn chương (thơ lục bát, song thất lục bát, thể hát nói); (2) Âm nhạc và kỹ thuật diễn xướng (hệ thống cung phím đàn đáy, âm sắc cỗ phách, tiếng trống chầu); (3) Múa và trò diễn dân gian; (4) Không gian nghi lễ và quy tắc ứng xử xã hội (lề lối giáo phường, tôn ti quan viên – đào kép). Luận án bổ sung mệnh đề lý thuyết: khi một trong các thành tố của tính nguyên hợp bị tách rời hoặc biến dạng (như việc tách ca trù khỏi không gian đình làng và phòng hát thính phòng truyền thống), toàn bộ cấu trúc văn hóa của di sản sẽ chuyển dịch sang một trạng thái thích ứng mới, làm xuất hiện nguy cơ đứt gãy chuẩn mực.

• Vận dụng Lý thuyết Biến đổi Văn hóa (Lê Hồng Lý, Đỗ Lan Phương): Luận án xác lập mô hình giải thích sự biến đổi ca trù qua các cặp phạm trù: biến đổi bề rộng (số lượng câu lạc bộ, đào kép trẻ, liên hoan) đối lập biến đổi chiều sâu (chất lượng kỹ thuật ém hơi, láy chìm, ngón chùn đàn đáy). Nghiên cứu khẳng định quy luật: sự biến đổi văn hóa là tất yếu khách quan để thích nghi với bối cảnh xã hội công nghiệp hóa, nhưng sự biến đổi chỉ mang tính phát triển bền vững khi giữ vững được "hạt nhân kỹ thuật cốt lõi" (core aesthetic standards) của truyền thống.

• Tiếp cận Lý thuyết Diễn xướng Ngôn từ (Performance Theory của Richard Bauman): Xem xét diễn xướng ca trù như một hành vi giao tiếp nghệ thuật đa phương thức, nơi đào nương, kép đàn và quan viên cùng đồng sáng tạo thông qua quy ước thính giác và thị giác tinh tế (tiếng trống chầu khen chê, cách buông phách, ánh mắt đào nương).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa văn bản học, dân tộc nhạc học và xã hội học văn hóa, thiết lập ma trận so sánh lịch đại (Diễn xướng truyền thống trước 1945 đối sánh Thực trạng biến đổi 1990–2021) trên 4 trục cấu trúc:

$$\text{Mô hình Chỉnh thể Ca trù} = f(\text{Nghệ thuật Diễn xướng}, \text{Môi trường Diễn xướng}, \text{Chủ thể Thực hành}, \text{Phương thức Trao truyền})$$

classDiagram
    class ChinhTheCaTru {
        +NgheThuatDienXuong: Thơ, Ca, Nhạc, Múa
        +MoiTruongDienXuong: Cửa đình, Ca quán, Sân khấu đương đại
        +ChuTheThucHanh: Đào nương, Kép đàn, Quan viên
        +PhuongThucTraoTruyen: Giáo phường truyền khẩu vs Lớp học CLB
    }
    class BienDoiDuongDai {
        +ChieuRong: Tang so luong CLB, Lien hoan
        +ChieuSau: Suy giam ky thuat, Sai lech le loi
        +NguyenNhan: Kinh te thi truong, Chinh sach, Dut gay the he
    }
    ChinhTheCaTru <|-- BienDoiDuongDai: Chuyển dịch cấu trúc (1990-2021)

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác định rõ: giới hạn trong không gian văn hóa Thăng Long – Hà Nội (bao gồm vùng lõi nội đô và các làng ca trù cổ sáp nhập như Lỗ Khê, Thượng Mỗ, Chanh Thôn, Ngãi Cầu) trong khung thời gian lịch sử cụ thể, không đồng nhất hoàn toàn với không gian diễn xướng ca công Thanh Hóa hay ca trù Cổ Đạm (Hà Tĩnh).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường tri thức luận Kết hợp Hiện thực Phê phán (Critical Realism) và Diễn giải Luận (Interpretivism), phù hợp tuyệt đối với tính chất nghiên cứu văn hóa dân gian đương đại. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp định tính chiếm ưu thế (Qualitative-dominant Mixed Methods), kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu tư liệu thứ cấp, khảo sát văn bản Hán Nôm và điền dã dân tộc học thực nghiệm.

Tính hợp thức phương pháp luận bắt nguồn từ vị thế của Nghiên cứu sinh với tư cách một "người trong cuộc" (insider researcher) – một đào nương thực hành gần 40 năm kinh nghiệm, người sáng lập Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội (1990) và khởi xướng Đề án Liên hoan Ca trù Hà Nội mở rộng lần thứ nhất (năm 2000). Vị thế kép này cho phép tác giả tiếp cận sâu sắc những tri thức bản địa ẩn tàng (tacit knowledge) và các kỹ thuật thanh nhạc bí truyền vốn không thể thu thập qua phỏng vấn thông thường.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế chặt chẽ qua 5 trụ cột phương pháp:

1. Tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp: Khảo cứu hệ thống văn bia Hán Nôm (đặc biệt là 33 văn bia giáo phường ca trù tại khu vực Hà Tây cũ theo thống kê của Nguyễn Xuân Diện), các thư tịch cổ (Truyền kỳ mạn lục, Công dư tiệp ký, Việt sử tiêu án), cùng các bài viết báo chí giai đoạn 1920–1945 và các văn kiện chính sách văn hóa quản lý nhà nước.
2. Quan sát tham dự và Điền dã dân tộc học (Participant Observation): Thực hiện điền dã liên tục tại 17 câu lạc bộ, giáo phường, nhóm ca trù đang sinh hoạt trên địa bàn Hà Nội; trực tiếp tham gia chấm thi, biểu diễn và quan sát hành vi diễn xướng tại các kỳ Liên hoan Ca trù Hà Nội và Toàn quốc.
3. Phỏng vấn sâu cá nhân (In-depth Interviews): Thực hiện phỏng vấn sâu hơn 60 cá nhân tiêu biểu và hàng trăm cuộc tiếp xúc chuyên môn với các nghệ nhân lão thành đỉnh cao, nghệ nhân ưu tú (NNUT), nghệ nhân nhân dân (NNND), kép đàn, quan viên, nhà nghiên cứu văn hóa và nhà quản lý di sản. Các nhân chứng lịch sử then chốt gồm có: NSND Quách Thị Hồ, NN Phạm Thị Mùi, NN Vũ Thị Vóc, NN Nguyễn Thị Chúc, NN Phó Thị Kim Đức, kép đàn Chu Văn Du, Phó Đình Kỳ, Nguyễn Phú Đẹ.
4. Phương pháp Thống kê Xã hội học: Thu thập, định lượng hóa số liệu về số lượng câu lạc bộ, cơ cấu đào kép, độ tuổi người học, số lượng thể cách được thực hành, thành phần ban giám khảo các kỳ liên hoan ca trù và thống kê danh hiệu phong tặng (NNND, NNUT).
5. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa lời kể truyền khẩu của nghệ nhân, dữ liệu ghi âm/ghi hình lịch sử (lưu trữ tại Viện Âm nhạc, Đài Tiếng nói Việt Nam) và văn bản thư tịch cổ nhằm đảm bảo độ tin cậy tuyệt đối của các luận điểm.

Data và phân tích

Phân tích dữ liệu kết hợp phân tích cấu trúc âm nhạc học nhân chủng và phân tích nội dung diễn ngôn văn hóa:

• Phân tích kỹ thuật thanh nhạc và khí nhạc chuyên sâu: Luận án bóc tách chi tiết 20-25 thuật ngữ kỹ thuật âm luật cao cấp trực tiếp từ nguồn dữ liệu điền dã:

  • Kỹ thuật phát âm – nhả chữ: Hơi trong (nuốt hơi vào, nhấc lưỡi gà, đóng ngoài miệng, hơi lọt qua kẽ răng tạo âm sâu từ ruột/thổ can tràng); đối lập với Hơi ngoài / Hát ngoài miệng (âm thanh thoát nông ở vòm họng); kỹ thuật Láy chìm (khống chế cường độ âm thanh, ém chữ xuống tận đáy rồi mới đẩy bật lên); Đổ hột / Nảy hột / Ngân hột (đóng mở thanh quản tạo âm rung giật dứt khoát); Đổ con kiến / Ngân hơi con kiến (kỹ thuật ngắt thanh hầu vi mô tạo chuỗi âm sóng lượn siêu nhỏ).
  • Kỹ thuật gõ phách: Lá phách (dùi đơn tròn) và Tay ba (dùi kép xẻ đôi) tạo âm sắc tròn – bẹt; 5 khổ phách kinh điển: Khổ sòng đầu, Khổ giữa (rải), Khổ xiết, Khổ lá đầu, Khổ sòng kiệt; với ký hiệu âm luật P (phách đơn), RP (tà rục/láy phách), C (chát – gõ đồng thời).
  • Kỹ thuật đàn đáy (Đới cầm 16 phím): Khái niệm Gân chìm (lực ngón tay khỏe, miết sâu tạo âm đặc) đối lập Gân nổi (ngón đàn nông); kỹ thuật Ngón chùn (chùng) (bấm phím miết nhanh về phía bầu đàn làm chùng dây để hạ cao độ âm thanh thấp hơn phím chuẩn); Ngón mượn (bấm phím rồi nhấn sâu tăng cao độ); Hát khuôn / Đàn khuôn (chuẩn mực nghiêm ngặt dùng trong hát cửa đình và hát thi) đối lập Hát hàng huê / Đàn hàng huê (ngẫu hứng bay bướm trong hát chơi).
  • Hệ thống thuật ngữ thực hành: Nhạc mồm, Phách mồm, Đàn mồm (phương pháp truyền khẩu xướng âm bài bản khi chưa cầm nhạc cụ).

• Dữ liệu lịch sử và xã hội học thực chứng:

  • Năm 1938, Hà Nội có 216 nhà hát cô đầu với gần 2.000 đào nương tập trung tại các phố Khâm Thiên, Ngã Tư Sở.
  • Giai đoạn 1945–1986: Diễn xướng ca trù bị đứt đoạn hoàn toàn do chính sách bài trừ tàn dư phong kiến và phong trào "Đời sống mới", nghệ nhân phải chuyển đổi sinh kế thủ công (NSND Quách Thị Hồ gánh nước thuê, NN Phạm Thị Mùi đi cấy, NN Nguyễn Thị Chúc buôn hàng xén, kép đàn Chu Văn Du làm thợ giặt, thợ sơn, kép đàn Phó Đình Kỳ làm thợ thêu).
  • Giai đoạn phục hồi 1990–2021: Hình thành 17 câu lạc bộ/giáo phường ca trù tại Hà Nội, nhưng hơn 80% đào kép trẻ đương đại không đạt chuẩn kỹ thuật hơi trong và láy chìm truyền thống.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện về sự phân rã của thiết chế Giáo phường và Lễ Mở xiêm áo: Trong truyền thống, giáo phường là một thiết chế văn hóa khép kín với tôn ti trật tự nghiêm ngặt, quản lý việc truyền nghề qua nhiều năm và chỉ cấp phép hành nghề sau nghi thức thi tuyển ngặt nghèo là "Lễ mở xiêm áo". Đương đại chứng kiến sự thay thế của mô hình Câu lạc bộ tự phát; đào kép học nghề theo hình thức "truyền khẩu rút ngắn" (chỉ vài tuần hoặc vài tháng), bỏ qua hoàn toàn quy trình khổ luyện đàn khuôn – hát khuôn, dẫn đến tình trạng "đốt cháy giai đoạn" và hạ thấp tiêu chuẩn nghề nghiệp.

2. Phát hiện về sự biến dạng kỹ thuật phát âm của đào nương trẻ: Dữ liệu phỏng vấn sâu và khảo sát thực tế chứng minh đại đa số đào nương thế hệ mới mắc lỗi nghiêm trọng: hát bằng "hơi ngoài", phát âm ngoài miệng, không biết kỹ thuật lấy hơi trong để "hát tận can tràng" như các nghệ nhân tiền bối. Như cố NSND Quách Thị Hồ từng đúc kết: "nhả chữ xong, ngậm miệng lại ngay để đưa hơi lên mũi rung hạt". Việc thiếu vắng kỹ thuật ém chữ láy chìm khiến tiếng hát ca trù đương đại bị phẳng hóa, lai tạp sang lối hát chèo hoặc thính phòng phương Tây, đánh mất bản sắc âm học cốt lõi.

3. Phát hiện về sự suy thoái của Nghệ thuật Trống chầu và vai trò Quan viên: Luận án chỉ ra rằng trong ca trù truyền thống, người cầm chầu (quan viên) là một đỉnh của "tam giác diễn xướng" (Đào – Kép – Quan viên), đóng vai trò giám khảo nghệ thuật trực tiếp thông qua các khổ trống khen (tom), phạt (chát), giục giã. Trong đời sống đương đại, người biết cầm chầu đúng lề lối gần như biến mất; trống chầu tại các buổi biểu diễn hoặc liên hoan đa phần mang tính minh họa hình thức, đánh sai khổ, phá vỡ cấu trúc tương tác tương giao giữa người nghe và người hát.

4. Phát hiện về những bất cập mang tính cấu trúc trong quản lý và liên hoan di sản: Luận án thẳng thắn chỉ ra thực trạng tiêu cực tại các cuộc liên hoan ca trù: Thành phần Ban Giám khảo nhiều cuộc thi thiếu vắng các nghệ nhân am tường chân chính, thay vào đó là các nhà quản lý hoặc nghệ sĩ chuyên ngành khác không nắm vững âm luật ca trù. Điều này dẫn đến hiện tượng chấm giải lệch chuẩn, phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Nhân dân cho những cá nhân chưa đạt trình độ hát khuôn, đàn khuôn, vô hình trung "hợp thức hóa" các sai lệch truyền thống trước công chúng.

graph LR
    A["Mô hình Truyền thống (Trước 1945)"] -->|Đứt đoạn Lịch sử 1945-1986| B["Thực trạng Đương đại (1990-2021)"]
    subgraph "Giá trị Cốt lõi Truyền thống"
        A1["Thiết chế Giáo phường & Lễ Mở xiêm áo"]
        A2["Kỹ thuật Hơi trong, Láy chìm, Nảy hạt"]
        A3["Đàn đáy Gân chìm, Ngón chùn"]
        A4["Quan viên sành điệu, Trống chầu thẩm âm"]
        A5["Không gian Cửa đình & Thính phòng bác học"]
    end
    subgraph "Biến đổi & Nguy cơ Lệch chuẩn"
        B1["Mô hình CLB lỏng lẻo, học cấp tốc"]
        B2["Hát ngoài miệng, lai tạp kỹ thuật"]
        B3["Đàn nông ngón, biến dạng cung phím"]
        B4["Mất vai trò Quan viên, trống minh họa"]
        B5["Sân khấu hóa thương mại & Du lịch đại chúng"]
    end

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác thực quy luật biến đổi của di sản âm nhạc dân gian khi chuyển đổi từ xã hội truyền thống nông nghiệp sang xã hội đô thị hóa hiện đại; đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho nhân học âm nhạc Đông Nam Á.
• Về mặt Phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về việc ứng dụng phương pháp "nghiên cứu thực hành của người trong cuộc" (practitioner research) kết hợp nhân học văn hóa để giải mã các kỹ thuật phi vật thể phức tạp.
• Về mặt Thực tiễn và Quản lý Di sản:
  • Chuẩn hóa chương trình đào tạo: Đưa bộ tiêu chuẩn kỹ thuật cổ truyền (hát khuôn, đàn khuôn, khổ phách chuẩn) vào giáo trình giảng dạy chính quy tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và các trường văn hóa nghệ thuật.
  • Tái cơ cấu quy trình thẩm định liên hoan: Bắt buộc Ban Giám khảo các cuộc thi ca trù phải bao gồm các nghệ nhân lão luyện nắm vững âm luật; loại bỏ tiêu chí biểu diễn hình thức sân khấu hóa đơn thuần.
  • Phục hồi không gian thính phòng đích thực: Xây dựng các không gian diễn xướng nhỏ, tĩnh lặng (như mô hình Bích Câu Đạo Quán) để khôi phục mối liên kết tương tác giữa ca nương, kép đàn và người thưởng thức sành điệu, tránh đưa ca trù ra các không gian ồn ào như hội chợ hay phố đi bộ ngoài trời.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Giới hạn về địa bàn nghiên cứu: Trọng tâm khảo sát tập trung tại Hà Nội mở rộng, chưa thể bao quát đối sánh chi tiết toàn diện với tất cả 16 tỉnh thành có di sản ca trù trên toàn quốc (như Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh).
2. Giới hạn về nhân chứng lịch sử: Do thời gian trôi qua, thế hệ nghệ nhân gạo cội cuối cùng sinh ra và hành nghề trước năm 1945 đã lần lượt qua đời trong quá trình tác giả thực hiện nghiên cứu, gây khó khăn cho việc kiểm chứng thực địa một số thể cách hiếm gặp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần mở rộng:

• Ứng dụng công nghệ xử lý tín hiệu âm thanh kỹ thuật số (Acoustic and Spectral Analysis) để phân tích tần số dao động của kỹ thuật đổ hột và ngân hơi con kiến giữa bản thu của nghệ nhân xưa và đào nương nay.
• Khảo cứu so sánh xuyên quốc gia giữa ca trù Việt Nam với các loại hình nghệ thuật hát kể thính phòng đồng dạng ở Đông Á như Pansori (Hàn Quốc), Côn khúc (Trung Quốc) và Nagauta trong kịch Kabuki (Nhật Bản).
• Nghiên cứu mô hình kinh tế di sản (Heritage Economics) bền vững cho các câu lạc bộ ca trù nhằm tự chủ tài chính mà không bị thương mại hóa làm biến dạng nghệ thuật.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án của Lê Thị Bạch Vân tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu sắc:

• Tác động Học thuật: Cung cấp nguồn tư liệu dân tộc nhạc học mẫu mực với độ chính xác cao về kỹ thuật âm luật, dự kiến trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các công trình nghiên cứu sau đại học về văn hóa dân gian và âm nhạc cổ truyền Việt Nam.
• Tác động Thể chế Chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục Di sản Văn hóa và Sở Văn hóa – Thể thao Hà Nội trong việc hoàn thiện Hồ sơ Quốc gia đệ trình UNESCO xem xét chuyển di sản Ca trù từ Danh sách Di sản Cần bảo vệ Khẩn cấp sang Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại.
• Tác động Cộng đồng Thực hành: Đóng vai trò kim chỉ nam chấn chỉnh lề lối truyền dạy tại 17 câu lạc bộ ca trù Hà Nội, nâng cao ý thức tự bảo tồn giá trị chuẩn mực của cộng đồng đào kép trẻ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới Học giả: Tiếp cận hệ thống tư liệu phỏng vấn sâu độc quyền của các nghệ nhân hàng đầu thế kỷ XX cùng khung lý thuyết phân tích biến đổi văn hóa dân gian chuẩn mực.
• Nghệ sĩ, Đào nương, Kép đàn thực hành: Nhận diện chính xác các lỗi sai kỹ thuật thanh nhạc (hát ngoài miệng) và khí nhạc (đàn nông ngón) để tự điều chỉnh khổ luyện đạt chuẩn hát khuôn, đàn khuôn.
• Cơ quan Quản lý Văn hóa và Giám khảo Liên hoan: Sử dụng các khuyến nghị của luận án để xây dựng quy chế thi cử, tiêu chí chấm giải và quy trình xét tặng danh hiệu nghệ nhân công tâm, khoa học.
• Công chúng Yêu Nghệ thuật Cổ truyền: Trang bị tri thức thẩm âm ca trù bác học, hiểu rõ ý nghĩa của tiếng trống chầu và giá trị văn chương của thể hát nói để trở thành những quan viên sành nghe trong thời đại mới.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Tính tổng thể nguyên hợp của Đinh Gia Khánh bằng việc chứng minh cấu trúc 4 trụ cột (Thơ – Âm nhạc/Kỹ thuật diễn xướng – Không gian nghi lễ – Quan hệ chủ thể xã hội) của ca trù. Khi tách rời ca trù khỏi không gian văn hóa nguyên hợp để thương mại hóa hoặc phổ cập hóa đại chúng, di sản sẽ bị đứt gãy "hạt nhân thẩm mỹ cốt lõi", dẫn đến biến dạng kỹ thuật phát âm hơi trong và âm luật đàn đáy.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu thuần túy âm nhạc học của Bùi Trọng Hiền (2015) hay nghiên cứu lịch sử thư tịch của Nguyễn Xuân Diện (2007), luận án kết hợp phương pháp "nghiên cứu thực hành của người trong cuộc" (đào nương gần 40 năm kinh nghiệm) với điền dã dân tộc học dài hạn (1990–2021) trên 17 câu lạc bộ và phỏng vấn sâu hơn 60 nhân chứng lão thành, mang lại góc nhìn giải mã kỹ thuật thanh nhạc bí truyền từ thực tiễn sinh động.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu là gì? Trả lời: Hơn 80% đào nương trẻ tại các câu lạc bộ hiện nay đều hát bằng "hơi ngoài" (phát âm nông ở vòm miệng) do phương pháp truyền dạy cấp tốc vài tháng, làm mất hoàn toàn kỹ thuật "hơi trong" và "láy chìm" đỉnh cao từng tạo nên danh tiếng của các danh ca như NSND Quách Thị Hồ hay NN Phạm Thị Mùi.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án ghi chép chi tiết ma trận câu hỏi phỏng vấn sâu, hệ thống bảng biểu tiêu chí đánh giá kỹ thuật 5 khổ phách (sòng đầu, giữa, xiết, lá đầu, sòng kiệt), quy chuẩn tư thế ngồi đàn đáy và phương pháp thẩm định chất lượng đào kép qua lễ mở xiêm áo truyền thống.

5. Lộ trình bảo tồn 10 năm cho ca trù Hà Nội được đề xuất như thế nào? Trả lời: Lộ trình tập trung vào 3 mũi nhọn: (1) Chuẩn hóa tiêu chuẩn khảo hạch nghệ nhân dựa trên kỹ thuật đàn khuôn – hát khuôn; (2) Chấn chỉnh thành phần Ban Giám khảo các kỳ liên hoan di sản; (3) Tái lập hệ thống thính phòng ca trù không gian nhỏ phục vụ khán giả tinh hoa và du lịch văn hóa chất lượng cao.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Thị Bạch Vân đúc kết 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính cột mốc:

1. Hệ thống hóa toàn diện diện mạo ca trù Thăng Long – Hà Nội: Khẳng định vai trò trung tâm nuôi dưỡng và phát triển nghệ thuật ca trù đạt đỉnh cao bác học qua các thời kỳ lịch sử.
2. Khái quát hóa quy luật biến đổi hai mặt thời kỳ 1990–2021: Chỉ rõ sự đối lập giữa phát triển số lượng bề nổi và sự suy giảm chất lượng âm luật bề sâu trong quá trình phục hưng di sản.
3. Giải mã hệ thống thuật ngữ kỹ thuật thanh nhạc và khí nhạc độc nhất vô nhị: Định danh chính xác 20-25 khái niệm âm luật cổ truyền (hơi trong, hơi ngoài, láy chìm, đổ con kiến, ngón chùn, bàn phách tay ba).
4. Phê phán khoa học các bất cập quản lý di sản đương đại: Cung cấp bằng chứng thực chứng về các sai lệch trong tổ chức liên hoan, chấm giải và xét tặng danh hiệu nghệ nhân.
5. Xác lập hệ thống giải pháp bảo tồn có tính khả thi cao: Mở ra hướng đi chuẩn mực nhằm bảo tồn ca trù đúng cốt cách truyền thống, tạo nền tảng khoa học vững chắc để đưa di sản ca trù Việt Nam sớm thoát khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp của UNESCO.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ CA TRÙ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Để thực hiện đề tài này, NCS đã thu thập tư liệu bằng nhiều nguồn khác nhau từ cổ chí kim liên quan đến ca trù để có cách nhìn tổng quát, phát hiện những vấn đề chưa được đặt ra hoặc mới chỉ lướt qua, chưa thành một chuyên khảo, có những khoảng trống để đề tài không bị trùng lặp và có hướng nghiên cứu chuyên sâu, tìm ra những vấn đề mới. NCS đã quy về các nhóm như sau: 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về ca trù Trong hơn thế kỷ qua bên cạnh những ghi chép ca trù bằng chữ Hán Nôm thì cho đến đầu TK XX, các tài liệu thường tập trung nhiều đến việc mô tả và kiến giải môi trường sinh hoạt nghệ thuật truyền thống được viết bằng chữ quốc ngữ như các công trình: “Văn chương trong lối hát Ả đào” của Phạm Quỳnh in lại trong Ca trù nhìn từ nhiều phía [72, tr.54 - 91], trình bày về giá trị văn chương hát nói; “Hát Ả đào” của Phạm Văn Duyệt, xuất bản tại Hà Nội - 1923 in lại trong Ca trù nhìn từ nhiều phía [72, tr.

45 - 53], đề cập tới cung điệu, giới thiệu những thể cách cơ bản; Ngoài ra, còn một số tác phẩm khác nữa nhưng tất cả những tư liệu trên chủ yếu tồn tại dưới dạng các bài báo. Tuy nhiên, ở một khía cạnh nào đó, đã cung cấp được những kiến thức cần thiết cho người đọc: về giọng hát, nhạc cụ đàn, phách trong ca trù. Tiếp đến là các công trình giới thiệu, nghiên cứu chuyên sâu về kỹ thuật biểu diễn của ca trù với các cuốn: Hát Ả đào của Tú Tài Hà Liên soạn, Hà Nội - 1933 [ 55]. Trong số các sách báo viết về ca trù, tiêu biểu là các công trình:“Khảo luận về cuộc hát ả đào” Nguyễn Đôn Phục [72, tr.92 - 117]; sách Văn chương 9 hát nói Nguyễn Văn Ngọc (trích Đào nương ca - Việt Văn thư xã xuất bản, Hà Nội, 1932) đăng lại trong Ca trù nhìn từ nhiều phía [72, tr.118] ; “Ca nhạc phòng” của Phạm Duy trích trong Đặc khảo về dân nhạc ở Việt Nam.

Các công trình trên đều được in lại trong Ca trù nhìn từ nhiều phía [72]. Theo NCS, trong số đó, nổi bật nhất có nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát - người đã dày công dành nhiều thời gian tìm hiểu, thậm chí còn học đàn đáy, vào các nhà hát cô đầu để tìm hiểu, phân tích. Ông sớm nhận ra những đặc tính âm nhạc dân tộc, đặc biệt về âm nhạc hát ả đào công bố nhiều bài trên các báo, tạp chí. Ông vừa là nhạc sĩ vừa là nhà nghiên cứu âm nhạc rất tâm huyết, am hiểu, viết nhiều về Hát ả đào như: “Hát Ả đào” (báo Ngày nay, số 214 - 219, năm 1940 ); “Trống chầu” (Âm nhạc lối hát ả đào) (Tạp chí Thanh Nghị, số 17, năm 1942 ); “Tiếng hát của đào nương” (Tạp chí Thanh Nghị, số 43, 44, năm 1943); “Hát cửa đình” (Tạp chí Thanh Nghị, Hà Nội, số 51, 52, 53, 54 năm 1944).

Nhìn chung, các bài viết chủ yếu mô tả và nhận xét về tiết tấu, âm điệu và vai trò của khổ đàn, khổ phách ca trù. Cũng cùng nội dung trên, những năm 50 - 60 của thế kỷ XX đã xuất hiện một số sách có thêm bình giải về lịch sử, văn thơ và nhiều nội dung khác của ca trù, tiêu biểu: Năm 1962, sách Việt Nam ca trù biên khảo (Khảo cứu các nghệ thuật văn chương và sưu tầm cổ tích lịch sử) của Đỗ Bằng Đoàn, Đỗ Trọng Huề được xuất bản bởi Nhà in Văn Khoa, Sài Gòn. Từ nhiều nguồn sách Hán Nôm, hai tác giả trên đã biên soạn rất công phu, có thể được coi là cuốn sách quan trọng cho những người nghiên cứu, tìm hiểu ca trù xưa. Nguồn thông tin về ca trù trong cuốn sách này có độ tin cậy vì nghe nói một trong hai ông đã từng làm việc ở trong triều đình Huế trước năm 1945 nên biết khá nhiều (Vì ca trù được đánh giá là phát triển rực rỡ TK XIX và triều đình nhà Nguyễn vẫn tổ chức cho thi hát cửa đình để chọn đào kép vào kinh chúc hỗ, vẫn tuyển ả đào xứ Thanh 10 - Nghệ vào hát).

Sách giới thiệu khá chi tiết về nguồn gốc ca trù, các lối hát cửa đình, hát thi cửa đình để chọn đào hay kép giỏi, hát chơi, các thuật ngữ (tên gọi), chân dung những ả đào có công với dân, với nước được sắc phong xây đền thờ tự và các nhà thơ ca trù nổi tiếng trong lịch sử cùng với tác phẩm [30]. Cuối những năm 80 của thế kỷ XX, Tuyển tập thơ ca trù của Ngô Linh Ngọc, Ngô Văn Phú được công bố (Nxb Văn học, Hà Nội, 1987). Lịch sử, nề nếp sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật được tác giả điểm sơ qua đồng thời tập hợp, giới thiệu thể thơ mới của ca trù (hát nói) cũng như đề cập đến âm luật, tiếng hát, nhạc khí, phép đánh trống, các bài thơ ca trù cũ và đương thời. Ngoài ra, có một số bài viết trên các tạp chí Văn học, Hán Nôm, Văn hoá Nghệ thuật.

của các tác giả Vũ Ngọc Khánh, Duệ Anh, Bạch Vân, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Thụy Loan, Tú Ngọc. Trong đó, đề cập đến tư liệu Hán Nôm và mỹ thuật về ca trù như Nguyễn Hữu Mùi, Trần Kim Anh, Nguyễn Xuân Diện và Nguyễn Thuỵ Loan (trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1997). Tiếp đến, xuất hiện thêm những công trình có giá trị nghiên cứu về lịch sử phát triển cũng như các phương diện khác của sinh hoạt ca trù như Góp phần tìm hiểu lịch sử ca trù của Nguyễn Xuân Diện [24]. Công trình được đánh giá: “Đây là lần đầu tiên, danh mục tư liệu Hán Nôm và tiếng Việt về đề tài ca trù được thống kê cung cấp cho bạn đọc” [72, tr.

Công trình nghiên cứu này khá công phu, phác họa lịch sử ca trù, trên cơ sở khai thác thư tịch cổ một cách khoa học giúp không hề nhỏ cho việc nghiên cứu, phục hưng ca trù trước nguy cơ mai một. Năm 2010, nhân dịp kỷ niệm TP Hà Nội 1000 tuổi, bộ sách 1000 năm Âm nhạc Thăng Long - Hà Nội (gồm 5 quyển, năm 2010) trong đó quyển 1 có nhiều trang khảo cứu về Ca trù Thăng Long - Hà Nội kèm theo những thông tin về thể cách, văn bia cùng một số bài hát ca trù được yêu thích xưa và nay ở Hà Nội (trang 281-713, sđd). 11 Cũng trong năm 2010, xuất hiện cuốn Ca trù Hà Nội trong lịch sử và hiện tại của Nguyễn Đức Mậu, trình bày những nhận định về ca trù Hà Nội cùng nhiều trang tư liệu văn bia, chứng tích lịch sử, ký, tác phẩm hát nói của Hà Nội. Bài viết “Đặc điểm âm nhạc ả đào” của Phương Hoa trên Thông báo khoa học, số 18, Viện Âm nhạc, năm 2008, tr.90 -123, tác giả phân tích các thể cách cung bắc, thét nhạc, tỳ bà hành, hát nói dưới con mắt của người học âm nhạc Phương Tây về tiết tấu, tốc độ, giai điệu ca trù.

Công trình: “Nhận diện khổ phách/ khổ đàn nhạc ả đào - phương pháp tiếp cận mới” của nhà nghiên cứu âm nhạc Bùi Trọng Hiền (đăng trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số 375 và 376, năm 2015; các số: 409 - 416, năm 2018 - 2019) tập trung phân tích, mô tả chi tiết sự phong phú của khổ đàn, khổ phách trong nhạc ca trù và điểm qua một chút về chất lượng đào kép nay (số 376). Không chỉ vậy, những luận văn, luận án của các học viên cao học, nghiên cứu sinh chọn ca trù làm đề tài nghiên cứu, cũng đã góp phần nêu lên cách nhìn bao quát về truyền thống hát ả đào: Khảo luận về Ca trù (1995) của Vũ Nhật Tân (trong Nhóm Ca trù trẻ - tiền thân của CLB Ca trù Thái Hà được thành lập cùng năm do thân phụ là PGS.TS Vũ Nhật Thăng sau này, với luận văn tốt nghiệp đại học, Nhạc viện Hà Nội, bước đầu đề cập khá kỹ về nhạc khí, ghi tiết tấu phách, đàn. Thể loại Hát nói trong sự vận động của lịch sử văn học, luận án Tiến sĩ Ngữ văn của Nguyễn Đức Mậu, tại Viện Văn học, Hà Nội - 2000, phân tích kỹ về sự xuất hiện của thơ hát nói và giá trị của nó trong ca trù nói riêng và kho tàng văn học của Việt Nam nói chung; Ca trù trong các môi trường diễn xướng khác nhau của Nguyễn Thủy Tiên, luận văn Thạc sĩ VHH, Viện nghiên cứu Văn hóa, Hà Nội - 2007, đã đề cập đến các môi trường diễn xướng trong cung vua, ty quan, cửa đình, nhà dân và ca quán; Nguồn tư liệu Hán Nôm với việc nghiên cứu ca trù của Nguyễn Xuân Diện, luận án Tiến sĩ Ngữ văn, năm 2007. Đây là luận án nghiên cứu chuyên sâu về những tư liệu Hán Nôm 12 phục vụ cho việc tìm hiểu ca trù; Tìm hiểu sinh hoạt ca trù ở Thượng Mỗ - Đan Phượng - Hà Nội, luận văn Thạc sĩ VHH, năm 2011 của Đặng Thị Toan cung cấp thông tin tương đối về địa lý, phong tục, tập quán và hoạt động của một trong những nôi ca trù cổ vùng ngoại thành Hà Nội cũng như trong giai đoạn phục hồi thời gian đầu; vẫn đề tài về một trong những nôi ca trù cổ, Ca trù trong đời sống văn hóa ở Lỗ Khê hiện nay của Phan Thị Duyên, luận văn Thạc sĩ VHH, Học viện KHXH, Hà Nội - 2012; Âm nhạc ca trù ở Hà Nội của Nguyễn Hiền Đức, luận án Tiến sĩ Âm nhạc học, Học viện Âm nhạc quốc gia VN, Hà Nội - 2019; lần đầu tiên có một luận án nghiên cứu chuyên sâu về âm nhạc học phân tích sâu về cung, khổ.

ca trù và một số thể cách “chính cách” (cơ bản). Ngoài ra, còn có những công trình nghiên cứu ca trù được thực hiện bởi một số nhà nghiên cứu nước ngoài như Barley Norton (1996), luận văn Thạc sĩ (Anh): Ca trù - A Vietnamese chamber Music Genre (dịch tên bài: Một thể loại âm nhạc thính phòng Việt Nam ), Volume Fall; Cuộc thử nghiệm về hát ả đào của Gisa Jahnichen, luận án Tiến sĩ, Nxb Âm nhạc, Hà Nội, 1997 (Đức), Alienor Anisensel (Pháp) và Nghiên cứu quan hệ giữa hát cửa đình của người Kinh (Việt) tỉnh Quảng Ninh (Việt Nam) và của người Kinh tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc) của Bùi Long (Trung Quốc), luận án Tiến sĩ VHH, Viện VHNTQGVN, Hà Nội - 2019.