Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ CA TRÙ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Để thực hiện đề tài này, NCS đã thu thập tư liệu bằng nhiều nguồn khác nhau từ cổ chí kim liên quan đến ca trù để có cách nhìn tổng quát, phát hiện những vấn đề chưa được đặt ra hoặc mới chỉ lướt qua, chưa thành một chuyên khảo, có những khoảng trống để đề tài không bị trùng lặp và có hướng nghiên cứu chuyên sâu, tìm ra những vấn đề mới. NCS đã quy về các nhóm như sau: 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về ca trù Trong hơn thế kỷ qua bên cạnh những ghi chép ca trù bằng chữ Hán Nôm thì cho đến đầu TK XX, các tài liệu thường tập trung nhiều đến việc mô tả và kiến giải môi trường sinh hoạt nghệ thuật truyền thống được viết bằng chữ quốc ngữ như các công trình: “Văn chương trong lối hát Ả đào” của Phạm Quỳnh in lại trong Ca trù nhìn từ nhiều phía [72, tr.54 - 91], trình bày về giá trị văn chương hát nói; “Hát Ả đào” của Phạm Văn Duyệt, xuất bản tại Hà Nội - 1923 in lại trong Ca trù nhìn từ nhiều phía [72, tr.
45 - 53], đề cập tới cung điệu, giới thiệu những thể cách cơ bản; Ngoài ra, còn một số tác phẩm khác nữa nhưng tất cả những tư liệu trên chủ yếu tồn tại dưới dạng các bài báo. Tuy nhiên, ở một khía cạnh nào đó, đã cung cấp được những kiến thức cần thiết cho người đọc: về giọng hát, nhạc cụ đàn, phách trong ca trù. Tiếp đến là các công trình giới thiệu, nghiên cứu chuyên sâu về kỹ thuật biểu diễn của ca trù với các cuốn: Hát Ả đào của Tú Tài Hà Liên soạn, Hà Nội - 1933 [ 55]. Trong số các sách báo viết về ca trù, tiêu biểu là các công trình:“Khảo luận về cuộc hát ả đào” Nguyễn Đôn Phục [72, tr.92 - 117]; sách Văn chương 9 hát nói Nguyễn Văn Ngọc (trích Đào nương ca - Việt Văn thư xã xuất bản, Hà Nội, 1932) đăng lại trong Ca trù nhìn từ nhiều phía [72, tr.118] ; “Ca nhạc phòng” của Phạm Duy trích trong Đặc khảo về dân nhạc ở Việt Nam.
Các công trình trên đều được in lại trong Ca trù nhìn từ nhiều phía [72]. Theo NCS, trong số đó, nổi bật nhất có nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát - người đã dày công dành nhiều thời gian tìm hiểu, thậm chí còn học đàn đáy, vào các nhà hát cô đầu để tìm hiểu, phân tích. Ông sớm nhận ra những đặc tính âm nhạc dân tộc, đặc biệt về âm nhạc hát ả đào công bố nhiều bài trên các báo, tạp chí. Ông vừa là nhạc sĩ vừa là nhà nghiên cứu âm nhạc rất tâm huyết, am hiểu, viết nhiều về Hát ả đào như: “Hát Ả đào” (báo Ngày nay, số 214 - 219, năm 1940 ); “Trống chầu” (Âm nhạc lối hát ả đào) (Tạp chí Thanh Nghị, số 17, năm 1942 ); “Tiếng hát của đào nương” (Tạp chí Thanh Nghị, số 43, 44, năm 1943); “Hát cửa đình” (Tạp chí Thanh Nghị, Hà Nội, số 51, 52, 53, 54 năm 1944).
Nhìn chung, các bài viết chủ yếu mô tả và nhận xét về tiết tấu, âm điệu và vai trò của khổ đàn, khổ phách ca trù. Cũng cùng nội dung trên, những năm 50 - 60 của thế kỷ XX đã xuất hiện một số sách có thêm bình giải về lịch sử, văn thơ và nhiều nội dung khác của ca trù, tiêu biểu: Năm 1962, sách Việt Nam ca trù biên khảo (Khảo cứu các nghệ thuật văn chương và sưu tầm cổ tích lịch sử) của Đỗ Bằng Đoàn, Đỗ Trọng Huề được xuất bản bởi Nhà in Văn Khoa, Sài Gòn. Từ nhiều nguồn sách Hán Nôm, hai tác giả trên đã biên soạn rất công phu, có thể được coi là cuốn sách quan trọng cho những người nghiên cứu, tìm hiểu ca trù xưa. Nguồn thông tin về ca trù trong cuốn sách này có độ tin cậy vì nghe nói một trong hai ông đã từng làm việc ở trong triều đình Huế trước năm 1945 nên biết khá nhiều (Vì ca trù được đánh giá là phát triển rực rỡ TK XIX và triều đình nhà Nguyễn vẫn tổ chức cho thi hát cửa đình để chọn đào kép vào kinh chúc hỗ, vẫn tuyển ả đào xứ Thanh 10 - Nghệ vào hát).
Sách giới thiệu khá chi tiết về nguồn gốc ca trù, các lối hát cửa đình, hát thi cửa đình để chọn đào hay kép giỏi, hát chơi, các thuật ngữ (tên gọi), chân dung những ả đào có công với dân, với nước được sắc phong xây đền thờ tự và các nhà thơ ca trù nổi tiếng trong lịch sử cùng với tác phẩm [30]. Cuối những năm 80 của thế kỷ XX, Tuyển tập thơ ca trù của Ngô Linh Ngọc, Ngô Văn Phú được công bố (Nxb Văn học, Hà Nội, 1987). Lịch sử, nề nếp sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật được tác giả điểm sơ qua đồng thời tập hợp, giới thiệu thể thơ mới của ca trù (hát nói) cũng như đề cập đến âm luật, tiếng hát, nhạc khí, phép đánh trống, các bài thơ ca trù cũ và đương thời. Ngoài ra, có một số bài viết trên các tạp chí Văn học, Hán Nôm, Văn hoá Nghệ thuật.
của các tác giả Vũ Ngọc Khánh, Duệ Anh, Bạch Vân, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Thụy Loan, Tú Ngọc. Trong đó, đề cập đến tư liệu Hán Nôm và mỹ thuật về ca trù như Nguyễn Hữu Mùi, Trần Kim Anh, Nguyễn Xuân Diện và Nguyễn Thuỵ Loan (trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1997). Tiếp đến, xuất hiện thêm những công trình có giá trị nghiên cứu về lịch sử phát triển cũng như các phương diện khác của sinh hoạt ca trù như Góp phần tìm hiểu lịch sử ca trù của Nguyễn Xuân Diện [24]. Công trình được đánh giá: “Đây là lần đầu tiên, danh mục tư liệu Hán Nôm và tiếng Việt về đề tài ca trù được thống kê cung cấp cho bạn đọc” [72, tr.
Công trình nghiên cứu này khá công phu, phác họa lịch sử ca trù, trên cơ sở khai thác thư tịch cổ một cách khoa học giúp không hề nhỏ cho việc nghiên cứu, phục hưng ca trù trước nguy cơ mai một. Năm 2010, nhân dịp kỷ niệm TP Hà Nội 1000 tuổi, bộ sách 1000 năm Âm nhạc Thăng Long - Hà Nội (gồm 5 quyển, năm 2010) trong đó quyển 1 có nhiều trang khảo cứu về Ca trù Thăng Long - Hà Nội kèm theo những thông tin về thể cách, văn bia cùng một số bài hát ca trù được yêu thích xưa và nay ở Hà Nội (trang 281-713, sđd). 11 Cũng trong năm 2010, xuất hiện cuốn Ca trù Hà Nội trong lịch sử và hiện tại của Nguyễn Đức Mậu, trình bày những nhận định về ca trù Hà Nội cùng nhiều trang tư liệu văn bia, chứng tích lịch sử, ký, tác phẩm hát nói của Hà Nội. Bài viết “Đặc điểm âm nhạc ả đào” của Phương Hoa trên Thông báo khoa học, số 18, Viện Âm nhạc, năm 2008, tr.90 -123, tác giả phân tích các thể cách cung bắc, thét nhạc, tỳ bà hành, hát nói dưới con mắt của người học âm nhạc Phương Tây về tiết tấu, tốc độ, giai điệu ca trù.
Công trình: “Nhận diện khổ phách/ khổ đàn nhạc ả đào - phương pháp tiếp cận mới” của nhà nghiên cứu âm nhạc Bùi Trọng Hiền (đăng trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số 375 và 376, năm 2015; các số: 409 - 416, năm 2018 - 2019) tập trung phân tích, mô tả chi tiết sự phong phú của khổ đàn, khổ phách trong nhạc ca trù và điểm qua một chút về chất lượng đào kép nay (số 376). Không chỉ vậy, những luận văn, luận án của các học viên cao học, nghiên cứu sinh chọn ca trù làm đề tài nghiên cứu, cũng đã góp phần nêu lên cách nhìn bao quát về truyền thống hát ả đào: Khảo luận về Ca trù (1995) của Vũ Nhật Tân (trong Nhóm Ca trù trẻ - tiền thân của CLB Ca trù Thái Hà được thành lập cùng năm do thân phụ là PGS.TS Vũ Nhật Thăng sau này, với luận văn tốt nghiệp đại học, Nhạc viện Hà Nội, bước đầu đề cập khá kỹ về nhạc khí, ghi tiết tấu phách, đàn. Thể loại Hát nói trong sự vận động của lịch sử văn học, luận án Tiến sĩ Ngữ văn của Nguyễn Đức Mậu, tại Viện Văn học, Hà Nội - 2000, phân tích kỹ về sự xuất hiện của thơ hát nói và giá trị của nó trong ca trù nói riêng và kho tàng văn học của Việt Nam nói chung; Ca trù trong các môi trường diễn xướng khác nhau của Nguyễn Thủy Tiên, luận văn Thạc sĩ VHH, Viện nghiên cứu Văn hóa, Hà Nội - 2007, đã đề cập đến các môi trường diễn xướng trong cung vua, ty quan, cửa đình, nhà dân và ca quán; Nguồn tư liệu Hán Nôm với việc nghiên cứu ca trù của Nguyễn Xuân Diện, luận án Tiến sĩ Ngữ văn, năm 2007. Đây là luận án nghiên cứu chuyên sâu về những tư liệu Hán Nôm 12 phục vụ cho việc tìm hiểu ca trù; Tìm hiểu sinh hoạt ca trù ở Thượng Mỗ - Đan Phượng - Hà Nội, luận văn Thạc sĩ VHH, năm 2011 của Đặng Thị Toan cung cấp thông tin tương đối về địa lý, phong tục, tập quán và hoạt động của một trong những nôi ca trù cổ vùng ngoại thành Hà Nội cũng như trong giai đoạn phục hồi thời gian đầu; vẫn đề tài về một trong những nôi ca trù cổ, Ca trù trong đời sống văn hóa ở Lỗ Khê hiện nay của Phan Thị Duyên, luận văn Thạc sĩ VHH, Học viện KHXH, Hà Nội - 2012; Âm nhạc ca trù ở Hà Nội của Nguyễn Hiền Đức, luận án Tiến sĩ Âm nhạc học, Học viện Âm nhạc quốc gia VN, Hà Nội - 2019; lần đầu tiên có một luận án nghiên cứu chuyên sâu về âm nhạc học phân tích sâu về cung, khổ.
ca trù và một số thể cách “chính cách” (cơ bản). Ngoài ra, còn có những công trình nghiên cứu ca trù được thực hiện bởi một số nhà nghiên cứu nước ngoài như Barley Norton (1996), luận văn Thạc sĩ (Anh): Ca trù - A Vietnamese chamber Music Genre (dịch tên bài: Một thể loại âm nhạc thính phòng Việt Nam ), Volume Fall; Cuộc thử nghiệm về hát ả đào của Gisa Jahnichen, luận án Tiến sĩ, Nxb Âm nhạc, Hà Nội, 1997 (Đức), Alienor Anisensel (Pháp) và Nghiên cứu quan hệ giữa hát cửa đình của người Kinh (Việt) tỉnh Quảng Ninh (Việt Nam) và của người Kinh tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc) của Bùi Long (Trung Quốc), luận án Tiến sĩ VHH, Viện VHNTQGVN, Hà Nội - 2019.