Diễn xướng Ca Huế truyền thống và biến đổi - Luận án TS Nguyễn Thị Việt Hà

Luận án tiến sĩ phân tích sâu về văn hóa dân gian diễn xướng Ca Huế, từ truyền thống đến biến đổi trong xã hội hiện đại. Nghiên cứu cung cấp góc nhìn toàn diện

• Tác giả: Nguyễn Thị Việt Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Từ Thị Loan
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa dân gian
• Đề tài: Diễn xướng Ca Huế truyền thống và biến đổi
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về diễn xướng Ca Huế truyền thống và biến đổi

Diễn xướng Ca Huế là một loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc của xứ Huế, được hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Việt Hà (2019) thuộc chuyên ngành văn hóa dân gian đã nghiên cứu sâu về chủ đề này. Ca Huế bắt đầu xuất hiện từ thời chúa Nguyễn, phát triển mạnh mẽ trong thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn. Loại hình nghệ thuật này kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhạc chuyên nghiệp và âm nhạc dân gian, đặc biệt qua các thể loại Hò Huế và Lý Huế. Nghiên cứu chỉ ra rằng Ca Huế là hiện tượng văn hóa mang tính chỉnh thể nguyên hợp, bao gồm nhiều thành tố như chủ thể sáng tạo, chủ đề phản ánh, thời gian diễn xướng, môi trường, ngôn ngữ lời ca, âm nhạc và trang phục.

1.1. Lịch sử hình thành Ca Huế từ thời chúa Nguyễn

Diễn xướng Ca Huế hình thành từ thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Dưới thời Minh vương Nguyễn Phúc Chu, các làn điệu ca Huế bắt đầu xuất hiện và lưu hành rộng rãi trong vùng dinh phủ. Các bài bản nổi tiếng như Cổ bản, Phú lục, Nam ai, Nam bình đã được sáng tạo và truyền bá. Chậm nhất vào đầu thế kỷ XVIII, các nhạc khí cơ bản như đàn tranh, đàn nguyệt thuộc hai hệ thống bài bản điệu Bắc và điệu Nam đã ra đời tại Phú Xuân.

1.2. Các yếu tố văn hóa dân gian trong Ca Huế

Ca Huế chứa đựng nhiều yếu tố văn hóa dân gian phong phú. Nhà nghiên cứu Lê Văn Hảo nhận xét sự chuyển tiếp giữa ca nhạc dân gian và ca nhạc cổ điển trong Ca Huế diễn ra tự nhiên, thoải mái và hài hòa. Sau khi được các nghệ nhân truyền bá rộng rãi, Ca Huế được nhân dân nuôi dưỡng và bảo vệ trong môi trường mới. Nguồn ca nhạc dân gian phong phú của xứ Huế đã bồi đắp thêm cho Ca Huế, tạo nên nét đặc trưng riêng biệt.

II. Phân tích những biến đổi trong diễn xướng Ca Huế hiện đại

Nghệ thuật diễn xướng truyền thống gắn bó chặt chẽ với bối cảnh môi trường và xã hội mà nó sinh ra. Theo thời gian, khi bối cảnh thay đổi, các loại hình diễn xướng truyền thống面临着 thay đổi đáng kể. Luận án chỉ ra nhiều vấn đề đặt ra đối với diễn xướng Ca Huế trong bối cảnh đương đại. Biến đổi xảy ra trên nhiều phương diện: chủ thể thực hành Ca Huế thay đổi từ nghệ nhân truyền thống sang nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp; nội dung phản ánh mở rộng hơn; môi trường diễn xướng chuyển từ cung đình và tư gia sang sân khấu biểu diễn; thời gian diễn xướng không còn gắn liền với các nghi lễ truyền thống.

2.1. Biến đổi về chủ thể và môi trường diễn xướng

Chủ thể thực hành Ca Huế hiện nay đã có sự thay đổi rõ rệt. Từ các nghệ nhân truyền thống trong cung đình và tư gia, Ca Huế được biểu diễn bởi các nghệ sĩ được đào tạo bài bản. Môi trường diễn xướng cũng chuyển từ không gian truyền thống sang sân khấu biểu hiện phục vụ du lịch và công chúng rộng rãi hơn. Điều này đặt ra câu hỏi về tính nguyên bản và giá trị văn hóa của nghệ thuật này.

2.2. Biến đổi về âm nhạc và trang phục trong Ca Huế

III. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị Ca Huế truyền thống

Bảo tồn diễn xướng Ca Huế với tư cách di sản văn hóa đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Thứ nhất, cần tăng cường công tác sưu tầm, nghiên cứu và sáng tác Ca Huế để lưu giữ giá trị truyền thống. Thứ hai, vấn đề truyền dạy Ca Huế cần được quan tâm đặc biệt, đảm bảo thế hệ nghệ nhân kế cận tiếp nối được tinh hoa nghệ thuật. Thứ ba, phát triển công chúng cho Ca Huế thông qua giáo dục di sản trong trường học và cộng đồng. Các giải pháp cần cân bằng giữa bảo tồn nguyên bản và phát huy trong đời sống đương đại.

3.1. Truyền dạy và đào tạo nghệ nhân Ca Huế

Vấn đề truyền dạy Ca Huế là yếu tố then chốt để bảo tồn nghệ thuật này. Cần xây dựng hệ thống đào tạo bài bản kết hợp giữa truyền dạy theo phương thức truyền thống và giáo dục chính quy. Nghệ nhân cao tuổi cần được mời giảng dạy tại các cơ sở đào tạo văn hóa nghệ thuật. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tiếp cận và thực hành Ca Huế trong môi trường thực tiễn.

3.2. Giáo dục di sản và phát triển công chúng

Giáo dục di sản đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển công chúng cho Ca Huế. Các chương trình giáo dục nên đưa Ca Huế vào giảng dạy trong nhà trường, tổ chức workshop trải nghiệm cho học sinh sinh viên. Việc tổ chức các buổi biểu diễn Ca Huế miễn phí tại cộng đồng giúp công chúng tiếp cận dễ dàng hơn. Truyền thông và quảng bá giá trị Ca Huế qua các phương tiện truyền thông đại chúng cũng cần được đẩy mạnh.

IV. Kết luận và ứng dụng trong nghiên cứu văn hóa dân gian

Luận án tiến sĩ về diễn xướng Ca Huế truyền thống và biến đổi của Nguyễn Thị Việt Hà đóng góp quan trọng vào lĩnh vực nghiên cứu văn hóa dân gian. Nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ lịch sử hình thành và phát triển của Ca Huế mà còn chỉ ra những biến đổi trong bối cảnh đương đại. Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng thực tiễn trong công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Phương pháp tiếp cận từ góc độ văn hóa dân gian giúp hiểu sâu sắc hơn về bản chất và giá trị của Ca Huế như một hiện tượng văn hóa chỉnh thể nguyên hợp.

4.1. Giá trị khoa học của luận án đối với lĩnh vực văn hóa dân gian

Luận án có giá trị khoa học cao khi áp dụng phương pháp tiếp cận văn hóa dân gian để nghiên cứu Ca Huế. Nghiên cứu chỉ ra các yếu tố văn hóa dân gian trong Ca Huế, mối quan hệ giữa Ca Huế với Hò Huế và Lý Huế. Phương pháp nghiên cứu tổng hợp từ nhiều nguồn tài liệu, kết hợp khảo sát thực địa đã mang lại kết quả đáng tin cậy, bổ sung kiến thức cho lĩnh vực nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong bảo tồn di sản Ca Huế

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể ứng dụng trong nhiều hoạt động bảo tồn di sản. Các cơ quan quản lý văn hóa có thể tham khảo để xây dựng chính sách bảo tồn phù hợp. Các nhà giáo dục sử dụng tài liệu giảng dạy về văn hóa Huế. Nghệ nhân và người thực hành Ca Huế có cơ sở khoa học để duy trì và phát huy nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Nguyễn Thị Việt Hà DIỄN XƯỚNG CA HUẾ TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN Hà Nội - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Nguyễn Thị Việt Hà DIỄN XƯỚNG CA HUẾ TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI Chuyên ngành: Văn hóa dân gian Mã số: 9229041 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Từ Thị Loan Hà Nội - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Diễn xướng Ca Huế - Truyền thống và biến đổi là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Từ Thị Loan. Các tư liệu và trích dẫn đều được trích nguồn trung thực, chính xác và đầy đủ. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Việt Hà ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN . iv MỞ ĐẦU . 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN . 10 VÀ KHÁI QUÁT VỀ DIỄN XƯỚNG CA HUẾ . Tổng quan tình hình nghiên cứu. Các công trình về cách tiếp cận của nghiên cứu văn hóa dân gian 10 1. Các công trình nghiên cứu diễn xướng Ca Huế truyền thống . Các công trình nghiên cứu sự biến đổi của diễn xướng Ca Huế . Nhận xét về tình hình nghiên cứu và những vấn đề có thể tiếp tục nghiên cứu. Các khái niệm cơ bản . Các lý thuyết vận dụng trong luận án. Khái quát về diễn xướng Ca Huế . Lịch sử hình thành và phát triển của diễn xướng Ca Huế . Các yếu tố văn hóa dân gian trong diễn xướng Ca Huế . 57 Chương 2: DIỄN XƯỚNG CA HUẾ TRUYỀN THỐNG . Bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội của diễn xướng Ca Huế truyền thống. Các thành tố của diễn xướng Ca Huế truyền thống với tư cách một hiện tượng văn hóa mang tính chỉnh thể nguyên hợp . Chủ thể sáng tạo và thực hành diễn xướng Ca Huế truyền thống . Chủ đề phản ánh của Ca Huế. Thời gian diễn xướng . Môi trường diễn xướng . Ngôn ngữ, lời ca của Ca Huế . Âm nhạc trong Ca Huế . Trang phục trong Ca Huế truyền thống . 91 iii Chương 3: DIỄN XƯỚNG CA HUẾ HIỆN NAY VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA . Bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội của diễn xướng Ca Huế hiện nay. Biến đổi trong diễn xướng ca Huế hiện nay . Chủ thể thực hành ca Huế . Chủ thể sáng tác Ca Huế và nội dung phản ánh hiện nay . Môi trường diễn xướng . Thời gian diễn xướng . Trên phương diện âm nhạc . Trang phục trong diễn xướng Ca Huế hiện nay . Những vấn đề đặt ra đối với diễn xướng Ca Huế trong bối cảnh đương đại . Bảo tồn diễn xướng Ca Huế với tư cách là một di sản văn hóa. Vấn đề phát huy diễn xướng Ca Huế trong bối cảnh đời sống đương đại . Vấn đề chủ thể thực hành diễn xướng Ca Huế . Vấn đề truyền dạy diễn xướng Ca Huế. Vấn đề sưu tầm, nghiên cứu, sáng tác Ca Huế . Vấn đề giáo dục di sản, phát triển công chúng cho diễn xướng Ca Huế .134 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ .141 TÀI LIỆU THAM KHẢO.149 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ B. Bulletin des Amis du Vieux Hué CLB Câu lạc bộ GS Giáo sư HCM Hồ Chí Minh HN Hà Nội KHXH&NV Khoa học xã hội và Nhân văn NCS Nghiên cứu sinh NT Nghệ thuật NTTD Nghệ thuật trình diễn Nxb Nhà xuất bản PGS Phó giáo sư THVN Truyền hình Việt Nam Tp Thành phố TS Tiến sĩ tr. Trang UBND Uỷ ban nhân dân UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Tổ chức giáo dục, Khoa học và Văn hoá của Liên Hiệp Quốc) VH Văn hóa VHDT Văn hóa Dân tộc VHTT Văn hóa Thông tin VHTTDL Văn hóa Thể thao và Du lịch 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thuận Hóa - Phú Xuân - Huế là một vùng đất có chiều dài lịch sử hình thành và phát triển trên 700 năm, tính từ sự kiện công chúa Huyền Trân được gả cho vua Chiêm Thành cùng với việc hai châu Ô, Rí thuộc về Ðại Việt. Trong đó, Huế, với gần 400 năm là thủ phủ của xứ Đàng Trong, là kinh đô chính thức và cuối cùng của triều đại phong kiến Việt Nam (qua 9 đời chúa và 13 đời vua, kể cả 24 năm thuộc vương triều Tây Sơn). Trên phương diện văn hóa, Huế đã tích hợp được những giá trị vật chất và tinh thần quý báu để tạo nên một truyền thống văn hóa đặc sắc, tồn tại và phát triển đến hôm nay. Với chiều dài lịch sử hình thành và phát triển của Huế, riêng vương triều nhà Nguyễn đủ để tạo dựng ở vùng Thuận Hóa - Huế này một chiều sâu văn hóa cá biệt mà những di sản để lại hầu như còn nguyên vẹn với các hình thái vật thể và phi vật thể. Di sản văn hóa này là trí tuệ, là thành quả của cả cộng đồng cư dân bản địa, là sự hội tụ nhân tài, vật lực của cả một quốc gia, là quá trình tinh chế vốn văn hóa dân gian có nguồn gốc từ cội nguồn văn hóa dân tộc Việt hỗn dung với văn hóa bản địa đã hòa nhập vào tổng thể của nền văn hóa Việt Nam, trong đó có âm nhạc. Có thể bởi sự chi phối của đặc trưng văn hóa Huế, mà âm nhạc cổ truyền Huế giữa hai dòng: âm nhạc bác học (cổ truyền chuyên nghiệp) và âm nhạc dân gian (cổ truyền dân gian) ít có sự phân định rạch ròi. Dòng âm nhạc bác học bao gồm: Âm nhạc cung đình và Ca Huế (còn gọi là nhạc cổ thính phòng Huế, Ca đàn Huế hoặc Ca nhạc Huế…). Âm nhạc cung đình là bộ phận âm nhạc chuyên nghiệp của nhà nước phong kiến. Ca Huế là sự gặp gỡ, kết hợp hài hòa nhuần nhụy những tinh hoa của hai dòng âm nhạc cung đình và dân gian. Chính sự dung hòa ấy đã giúp cho Ca Huế có sức sống trường tồn qua những biến thiên của lịch sử dân tộc và phát triển một cách uyển chuyển, 2 linh hoạt, trong khi nhiều thể loại âm nhạc cung đình ngày một mai một và có nguy cơ thất truyền cao cùng với sự suy vong của các triều đại Vua - Chúa Việt Nam. Với lịch sử hàng trăm năm tồn tại kể từ khi ra đời trên tiểu vùng văn hoá xứ Huế, giá trị nghệ thuật của diễn xướng Ca Huế ngày càng được khẳng định và có đời sống bền chặt trong lòng nhiều thế hệ người dân xứ Huế. Sở dĩ như vậy là do bản chất nghệ thuật của Ca Huế không những chỉphù hợp với tâm hồn Huế, hài hòa nhuần nhuyễn với cảnh sắc thiên nhiên Huế, mà còn bởi những giá trị nghệ thuật đích thực, đặc sắc của Ca Huế còn được khẳng định qua hệ thống bài bản, phương thức diễn tấu, hình thức thể hiện, tính văn học trong lời ca, tính mẫu mực cổ điển trong đường nét giai điệu, nét đặc trưng trong hình tượng âm nhạc, đã làm cho diễn xướng Ca Huế trở thành tiếng lòng tri âm, tri kỷ của các giai tầng trong xã hội qua bao đời nay, một nét đặc sắc riêng có trong tổng thể di sản âm nhạc cổ truyền Huế và kho tàng âm nhạc cổ truyền chuyên nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, đứng trước xu thế hội nhập quốc tế, đặc biệt là sự tiếp biến văn hóa ngày càng nhanh chóng trong bối cảnh hiện đại hóa, toàn cầu hóavà sự xâm nhập của các loại hình nghệ thuật đương đại, việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một nhiệm vụ hết sức bức thiết.Diễn xướng Ca Huế cũng không nằm ngoài bối cảnh đó. Trên phương diện khoa học, diễn xướng Ca Huế đã được một số nhà nghiên cứu âm nhạc và nghiên cứu văn hóa quan tâm tìm hiểu từ các góc nhìn khác nhau. Đây là nguồn tư liệu rất quý giá và quan trọng, góp phần mô tả, khảo cứu về nghệ thuật Ca Huế trong quá khứ, đặt nền móng và các dữ liệu lịch sử, nguồn tài liệu tham khảo cho các thế hệ sau học hỏi.Tuy nhiên, đa phần các nghiên cứu thường đặt nghệ thuật Ca Huế trong trạng thái “tĩnh” để xem xét, tức là nghiên cứu nghệ thuật Ca Huế tồn tại trong bối cảnh lịch sử từ 3 khi mới hình thành, chủ yếu trong thời kỳ chế độ quân chủ phong kiến. Cách tiếp cận như vậy là chưa đầy đủ và toàn diện, chưa đặt nghệ thuật Ca Huế trong thế “động”, trong sự vận động và phát triển không ngừng trong dòng chảy của đời sống văn hóa Huế cho đến tận ngày nay. Sự biến đổi của Ca Huế hiện nay cần được xem như sự biến đổi của một hiện tượng văn hóa phù hợp với quy luật khách quan của quá trình phát triển Ca Huế hiện đại. Sự biến đổi ấy diễn ra như thế nào, những đặc trưng văn hóa dân gian trong Ca Huế có thực sự tồn tại và được giữ vững hay không, việc sân khấu hóa Ca Huế có những vấn đề gì, Ca Huế hiện nay tồn tại như thế nào, vấn đề bảo tồn ra sao… là những vấn đề cần thiết phải minh định một cách khoa học. Song, cho đến nay, những câu hỏi này giới nghiên cứu vẫn chưa thực sự quan tâm, lý giải. Bên cạnh đó, phần lớn các công trình nghiên cứu thường tiếp cận Ca Huế từ góc độ âm nhạc học hoặc âm nhạc dân tộc học, rất hiếm có các công trình nghiên cứu từ cách tiếp cận của văn hóa dân gian. Có thể nói cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào mang tính hệ thống, chuyên sâu về Ca Huế với tư cách là một loại hình diễn xướng mang tính chỉnh thể nguyên hợp, cũng như nghiên cứu về sự biến đổi của diễn xướng Ca Huế trong cái nhìn xuyên suốt từ quá khứ đến hiện tại, về sự thích ứng của Ca Huế để tồn tại và phát triển trong bối cảnh đời sống đương đại hiện nay. Với những lý do như vậy, NCS lựa chọn đề tài Diễn xướng Ca Huế - Truyền thống và biến đổi từ cách tiếp cận của nghiên cứu văn hóa dân gianlàm đề tài luận án Tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.