Diễn xướng Ca Huế truyền thống và biến đổi - Luận án TS Nguyễn Thị Việt Hà

Luận án tiến sĩ phân tích sâu về văn hóa dân gian diễn xướng Ca Huế, từ truyền thống đến biến đổi trong xã hội hiện đại. Nghiên cứu cung cấp góc nhìn toàn diện

• Tác giả: Nguyễn Thị Việt Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Từ Thị Loan
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa dân gian
• Đề tài: Diễn xướng Ca Huế truyền thống và biến đổi
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về diễn xướng Ca Huế truyền thống và biến đổi

Diễn xướng Ca Huế là một loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc của xứ Huế, được hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Việt Hà (2019) thuộc chuyên ngành văn hóa dân gian đã nghiên cứu sâu về chủ đề này. Ca Huế bắt đầu xuất hiện từ thời chúa Nguyễn, phát triển mạnh mẽ trong thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn. Loại hình nghệ thuật này kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhạc chuyên nghiệp và âm nhạc dân gian, đặc biệt qua các thể loại Hò Huế và Lý Huế. Nghiên cứu chỉ ra rằng Ca Huế là hiện tượng văn hóa mang tính chỉnh thể nguyên hợp, bao gồm nhiều thành tố như chủ thể sáng tạo, chủ đề phản ánh, thời gian diễn xướng, môi trường, ngôn ngữ lời ca, âm nhạc và trang phục.

1.1. Lịch sử hình thành Ca Huế từ thời chúa Nguyễn

Diễn xướng Ca Huế hình thành từ thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Dưới thời Minh vương Nguyễn Phúc Chu, các làn điệu ca Huế bắt đầu xuất hiện và lưu hành rộng rãi trong vùng dinh phủ. Các bài bản nổi tiếng như Cổ bản, Phú lục, Nam ai, Nam bình đã được sáng tạo và truyền bá. Chậm nhất vào đầu thế kỷ XVIII, các nhạc khí cơ bản như đàn tranh, đàn nguyệt thuộc hai hệ thống bài bản điệu Bắc và điệu Nam đã ra đời tại Phú Xuân.

1.2. Các yếu tố văn hóa dân gian trong Ca Huế

Ca Huế chứa đựng nhiều yếu tố văn hóa dân gian phong phú. Nhà nghiên cứu Lê Văn Hảo nhận xét sự chuyển tiếp giữa ca nhạc dân gian và ca nhạc cổ điển trong Ca Huế diễn ra tự nhiên, thoải mái và hài hòa. Sau khi được các nghệ nhân truyền bá rộng rãi, Ca Huế được nhân dân nuôi dưỡng và bảo vệ trong môi trường mới. Nguồn ca nhạc dân gian phong phú của xứ Huế đã bồi đắp thêm cho Ca Huế, tạo nên nét đặc trưng riêng biệt.

II. Phân tích những biến đổi trong diễn xướng Ca Huế hiện đại

Nghệ thuật diễn xướng truyền thống gắn bó chặt chẽ với bối cảnh môi trường và xã hội mà nó sinh ra. Theo thời gian, khi bối cảnh thay đổi, các loại hình diễn xướng truyền thống面临着 thay đổi đáng kể. Luận án chỉ ra nhiều vấn đề đặt ra đối với diễn xướng Ca Huế trong bối cảnh đương đại. Biến đổi xảy ra trên nhiều phương diện: chủ thể thực hành Ca Huế thay đổi từ nghệ nhân truyền thống sang nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp; nội dung phản ánh mở rộng hơn; môi trường diễn xướng chuyển từ cung đình và tư gia sang sân khấu biểu diễn; thời gian diễn xướng không còn gắn liền với các nghi lễ truyền thống.

2.1. Biến đổi về chủ thể và môi trường diễn xướng

Chủ thể thực hành Ca Huế hiện nay đã có sự thay đổi rõ rệt. Từ các nghệ nhân truyền thống trong cung đình và tư gia, Ca Huế được biểu diễn bởi các nghệ sĩ được đào tạo bài bản. Môi trường diễn xướng cũng chuyển từ không gian truyền thống sang sân khấu biểu hiện phục vụ du lịch và công chúng rộng rãi hơn. Điều này đặt ra câu hỏi về tính nguyên bản và giá trị văn hóa của nghệ thuật này.

2.2. Biến đổi về âm nhạc và trang phục trong Ca Huế

III. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị Ca Huế truyền thống

Bảo tồn diễn xướng Ca Huế với tư cách di sản văn hóa đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Thứ nhất, cần tăng cường công tác sưu tầm, nghiên cứu và sáng tác Ca Huế để lưu giữ giá trị truyền thống. Thứ hai, vấn đề truyền dạy Ca Huế cần được quan tâm đặc biệt, đảm bảo thế hệ nghệ nhân kế cận tiếp nối được tinh hoa nghệ thuật. Thứ ba, phát triển công chúng cho Ca Huế thông qua giáo dục di sản trong trường học và cộng đồng. Các giải pháp cần cân bằng giữa bảo tồn nguyên bản và phát huy trong đời sống đương đại.

3.1. Truyền dạy và đào tạo nghệ nhân Ca Huế

Vấn đề truyền dạy Ca Huế là yếu tố then chốt để bảo tồn nghệ thuật này. Cần xây dựng hệ thống đào tạo bài bản kết hợp giữa truyền dạy theo phương thức truyền thống và giáo dục chính quy. Nghệ nhân cao tuổi cần được mời giảng dạy tại các cơ sở đào tạo văn hóa nghệ thuật. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tiếp cận và thực hành Ca Huế trong môi trường thực tiễn.

3.2. Giáo dục di sản và phát triển công chúng

Giáo dục di sản đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển công chúng cho Ca Huế. Các chương trình giáo dục nên đưa Ca Huế vào giảng dạy trong nhà trường, tổ chức workshop trải nghiệm cho học sinh sinh viên. Việc tổ chức các buổi biểu diễn Ca Huế miễn phí tại cộng đồng giúp công chúng tiếp cận dễ dàng hơn. Truyền thông và quảng bá giá trị Ca Huế qua các phương tiện truyền thông đại chúng cũng cần được đẩy mạnh.

IV. Kết luận và ứng dụng trong nghiên cứu văn hóa dân gian

Luận án tiến sĩ về diễn xướng Ca Huế truyền thống và biến đổi của Nguyễn Thị Việt Hà đóng góp quan trọng vào lĩnh vực nghiên cứu văn hóa dân gian. Nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ lịch sử hình thành và phát triển của Ca Huế mà còn chỉ ra những biến đổi trong bối cảnh đương đại. Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng thực tiễn trong công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Phương pháp tiếp cận từ góc độ văn hóa dân gian giúp hiểu sâu sắc hơn về bản chất và giá trị của Ca Huế như một hiện tượng văn hóa chỉnh thể nguyên hợp.

4.1. Giá trị khoa học của luận án đối với lĩnh vực văn hóa dân gian

Luận án có giá trị khoa học cao khi áp dụng phương pháp tiếp cận văn hóa dân gian để nghiên cứu Ca Huế. Nghiên cứu chỉ ra các yếu tố văn hóa dân gian trong Ca Huế, mối quan hệ giữa Ca Huế với Hò Huế và Lý Huế. Phương pháp nghiên cứu tổng hợp từ nhiều nguồn tài liệu, kết hợp khảo sát thực địa đã mang lại kết quả đáng tin cậy, bổ sung kiến thức cho lĩnh vực nghiên cứu văn hóa dân gian Việt Nam.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong bảo tồn di sản Ca Huế

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể ứng dụng trong nhiều hoạt động bảo tồn di sản. Các cơ quan quản lý văn hóa có thể tham khảo để xây dựng chính sách bảo tồn phù hợp. Các nhà giáo dục sử dụng tài liệu giảng dạy về văn hóa Huế. Nghệ nhân và người thực hành Ca Huế có cơ sở khoa học để duy trì và phát huy nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Diễn xướng Ca Huế - Truyền thống và biến đổi của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Việt Hà, chuyên ngành Văn hóa dân gian (mã số: 9229041), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Từ Thị Loan tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (năm 2019). Công trình tiếp cận Ca Huế như một hiện tượng văn hóa mang tính chỉnh thể nguyên hợp trong dòng chảy văn hóa của vùng đất Thuận Hóa - Phú Xuân - Huế.

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Vùng đất Huế với lịch sử hơn 700 năm và gần 400 năm là thủ phủ Đàng Trong, kinh đô của triều Nguyễn, đã sản sinh nên di sản âm nhạc cổ truyền đặc sắc, trong đó Ca Huế là sự dung hòa giữa âm nhạc cung đình bác học và âm nhạc dân gian. Trước bối cảnh hiện đại hóa, toàn cầu hóa và sự du nhập của các loại hình nghệ thuật đương đại, diễn xướng Ca Huế đang đối diện với nguy cơ mai một và biến dạng bản sắc. Đa số các công trình nghiên cứu trước đây chỉ khảo cứu Ca Huế từ góc nhìn âm nhạc học, âm nhạc dân tộc học hoặc tiếp cận ở trạng thái "tĩnh" trong bối cảnh phong kiến quá khứ. Luận án lựa chọn khảo sát Ca Huế ở trạng thái "động" trong dòng chảy lịch sử từ truyền thống đến hiện đại, đặt trong chuyên ngành Văn hóa dân gian với tư cách là một loại hình nghệ thuật diễn xướng mang tính chỉnh thể nguyên hợp.
• Mục đích nghiên cứu: Khảo sát sự biến đổi của Ca Huế trong dòng chảy văn hóa xứ Huế từ truyền thống đến hiện đại với tư cách là một loại hình nghệ thuật diễn xướng; làm rõ những vấn đề đặt ra đối với sự tồn tại, thích ứng và phát triển của Ca Huế trong đời sống đương đại.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về nghệ thuật diễn xướng và diễn xướng Ca Huế.
  2. Tìm hiểu lịch sử hình thành, phát triển; nhận diện những đặc điểm, giá trị của diễn xướng Ca Huế.
  3. Nghiên cứu diễn xướng Ca Huế truyền thống trong quá khứ với tư cách một loại hình nghệ thuật diễn xướng mang tính chỉnh thể nguyên hợp.
  4. Khảo sát sự biến đổi của diễn xướng Ca Huế trong bối cảnh hiện nay, làm rõ những vấn đề đặt ra và đưa ra các bàn luận khoa học.
• Đối tượng nghiên cứu: Diễn xướng Ca Huế và sự biến đổi của loại hình diễn xướng này trong bối cảnh xã hội hiện nay.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Giới hạn chủ yếu tại tỉnh Thừa Thiên - Huế (tiểu vùng văn hóa xứ Huế), có mở rộng so sánh đối chiếu với các vùng văn hóa khác khi cần thiết.
  • Thời gian: Giai đoạn truyền thống dựa trên thư tịch, sử liệu trước năm 1945 và phỏng vấn hồi cố trước năm 1975; giai đoạn đương đại khảo sát thực trạng trong khoảng 10 năm trở lại đây (tính đến thời điểm bảo vệ năm 2019), khi Ca Huế phát triển mạnh mẽ thành loại hình trình diễn phục vụ đại chúng và du lịch.
  • Nội dung: Khảo sát các thành tố cấu thành diễn xướng (chủ thể sáng tạo, chủ thể thực hành, chủ đề phản ánh, môi trường diễn xướng, thời gian diễn xướng, lời ca, âm nhạc, trang phục). Về bài bản, tác giả chọn lọc các bài bản tiêu biểu trong hơn 25 bài bản đang thịnh hành để phân tích minh họa, không đi sâu phân tích toàn bộ từng bài một.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Diễn xướng Ca Huế hình thành và phát triển trong lịch sử như thế nào?
  2. Những thành tố chính của diễn xướng Ca Huế truyền thống là gì? Đặc trưng chính của diễn xướng Ca Huế giai đoạn này?
  3. Sự biến đổi của diễn xướng Ca Huế trong bối cảnh hiện nay ra sao? Những vấn đề gì đặt ra từ sự thay đổi đó?
• Giả thuyết nghiên cứu: Diễn xướng Ca Huế được hình thành và phát triển phù hợp với các giai đoạn lịch sử và bối cảnh văn hóa - xã hội khác nhau. Thời kỳ phong kiến, yếu tố cung đình, thính phòng mang tính nổi trội. Sau năm 1945 và đặc biệt từ thời kỳ Đổi mới đến nay, điều kiện văn hóa - xã hội thay đổi khiến tính cung đình, thính phòng suy giảm; diễn xướng Ca Huế tìm kiếm chỗ đứng và phương thức trình diễn mới nhằm phục vụ nhiều mục đích và đối tượng khác nhau, từ đó tiếp tục thích nghi, tồn tại và phát triển.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu liên quan theo bốn nhóm nội dung chính:

Các công trình về cách tiếp cận nghiên cứu văn hóa dân gian

Tác giả điểm lại sự phát triển của thuật ngữ folklore từ W. Thoms (1846) và ba trường phái nghiên cứu lớn (Anh - Mỹ chịu ảnh hưởng nhân học, Tây Âu chịu ảnh hưởng xã hội học, Nga chịu ảnh hưởng ngữ văn học) qua tổng kết của Ngô Đức Thịnh. Công trình Nghiên cứu folklore Mỹ của Jan Harold Brunvand (1968, 1985) cung cấp nền tảng về tính chỉnh thể nguyên hợp của tác phẩm văn hóa dân gian. Tại Việt Nam, công trình Trên đường tìm hiểu văn hóa dân gian (1989) của Đinh Gia Khánh được xem là mốc đặt nền móng với việc giới thuyết khái niệm văn hóa dân gian, nhấn mạnh tính nguyên hợp và các thành tố nghệ thuật tạo hình, biểu diễn, ngữ văn dân gian. Tác giả cũng viện dẫn quan điểm của Tô Đông Hải về mối liên hệ không thể tách rời giữa âm nhạc dân gian và sinh hoạt văn hóa tộc người, cùng luận điểm của Nguyễn Xuân Kính về mối quan hệ giữa lời ca và giai điệu trong tác phẩm dân gian.

Các công trình nghiên cứu diễn xướng Ca Huế truyền thống

• Nguồn gốc và thời điểm hình thành: Ưng Bình Thúc Giạ Thị trong Bán buồn mua vui (1942) và Thái Văn Kiểm trong Cố đô Huế cho rằng Ca Huế khởi điểm từ thời chúa Minh Vương Nguyễn Phúc Chu (cuối thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XVIII). Lê Văn Hảo xác định thời kỳ hình thành từ cuối thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XVIII tại đô thành Phú Xuân. Tô Vũ khẳng định gốc gác Ca Huế hình thành từ cội nguồn nhạc Bắc theo bước chân mở cõi, thể hiện qua các "bản Bắc" (hay "bản Ngự"). Trần Văn Khê trong bài viết Lối ca Huế và lối nhạc Tài tử (1961) và các nghiên cứu khác xếp Ca Huế vào loại "quan nhạc", "cung trung nhạc" xuất phát từ cung thất hoàng gia rồi mới lan tỏa ra dân gian.
• Phương diện âm nhạc và bài bản: Hoàng Yến (1919) trên tập san Bulletin des Amis du Vieux Hué (BAVH) khảo cứu về Đờn Nguyệt, Đờn Tranh và ký âm Hán Nôm các bài bản cổ; Le Bris (1922, BAVH) chuyển lòng bản các bài bản của Hoàng Yến sang hệ thống ký âm năm dòng kẻ phương Tây; Nguyễn Trung Phán và Nguyễn Trung Nghệ (1925) xuất bản cuốn Dạy hát tiếng Nam hướng dẫn 31 điệu hát Ca Huế; Trần Văn Khê (1961) chỉ ra 3 ưu điểm (rao/dạo, nhấn, cách hòa đờn) và 4 nhược điểm (bài bản ít hay lặp điệu, chép nhạc không khoa học, lý thuyết yếu, nhạc khí thô sơ); Văn Lang (1993) trong cuốn Ca Huế và Ca Kịch Huế; Dương Bích Hà khảo cứu về điệu thức (Bắc, Nam, Nam xuân) và cấu trúc làn điệu trong cuốn Lý Huế; các công trình của Nguyễn Đình Sáng và Nguyễn Thị Kim Liên (2012) nghiên cứu mối quan hệ giữa Ca Huế và dân ca Bình Trị Thiên.
• Hiện tượng giao thoa và tiếp biến văn hóa: Đông Châu (1919) trên tạp chí Nam Phong ghi nhận thuật ngữ "Ca lý", "Lý kinh"; Tô Ngọc Thanh phân tích quá trình bác học hóa, chuyên nghiệp hóa văn hóa dân gian để phục vụ cung đình; Nguyễn Thụy Loan trong Lược sử âm nhạc Việt Nam phân tích vai trò của Viện giáo phường thời Nguyễn, trường hợp nghệ nhân Ba Đội chuyển bản Tứ đại cảnh thành Tứ đại oán, cũng như mối quan hệ kế thừa giữa hát Ả đào và Ca Huế; Thái Văn Kiểm (1960) đề cập ảnh hưởng Chiêm Thành trong điệu Nam; trong khi Văn Cao (1956) và Văn Lang (1984) thận trọng hơn khi xem xét ảnh hưởng của âm nhạc Chămpa đối với Ca Huế.

Các công trình nghiên cứu sự biến đổi của diễn xướng Ca Huế

• Lê Anh Tuấn đề xuất giải pháp đào tạo và truyền nghề thông qua nghệ nhân; Nguyễn Hữu Thông phân tích sự cách ly môi trường biểu diễn của giới trẻ và đề xuất tái hiện không gian thính phòng dạng phim trường; Hoàng Thị Mộng Liên (2012) khảo cứu hình thức Ca Huế trên sông Hương - từ góc nhìn văn hóa du lịch; Bùi Ngọc Phúc (2013) thực hiện đề tài cấp Bộ về bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Ca Huế.
• Hội thảo khoa học quốc gia Ca Huế - Giá trị, định hướng bảo tồn và phát huy do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thừa Thiên - Huế tổ chức ngày 22/9/2015 sau khi Ca Huế được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL ngày 08/06/2015.
• Các khảo sát thực tế về việc giải thể Trung tâm Quản lý và Tổ chức biểu diễn Ca Huế vào cuối năm 2018, dẫn đến tình trạng buông lỏng kiểm soát chương trình biểu diễn trên thuyền rồng sông Hương.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Phần lớn các công trình đi trước nghiên cứu Ca Huế ở trạng thái tĩnh, tách rời âm nhạc khỏi môi trường diễn xướng tổng thể, hoặc chỉ tập trung vào phân tích âm nhạc học thuần túy. Luận án lựa chọn lấp đầy khoảng trống này bằng cách xem xét diễn xướng Ca Huế trong trạng thái vận động ("động"), làm rõ tính chất nguyên hợp dân gian kết hợp tính bác học cung đình, phân tích các biến đổi của từng thành tố trong bối cảnh đương đại và đề xuất các luận giải bảo tồn mang tính thực tiễn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết vận dụng

1. Lý thuyết nghệ thuật trình diễn (Performance Theory): Vận dụng quan điểm của Roberts Georges, Kenneth Goldstein (1975) và Richard Bauman (1977), kết hợp nghiên cứu của Nguyễn Hữu Thu. Lý thuyết này xem văn hóa dân gian là một tiến trình giao tiếp động, nghiên cứu tác phẩm trong chính bối cảnh thực hành cụ thể thông qua mối tương tác giữa người thực hành, thính giả, không gian, thời gian và phương thức diễn ngôn.
2. Lý thuyết biến đổi văn hóa (Cultural Change Theory): Dựa trên nền tảng lý thuyết biến đổi xã hội và biến đổi văn hóa (từ thuyết tiến hóa của E. Morgan, thuyết truyền bá của G. Smith, thuyết tiếp biến của R. Redfield và L. Broom) cùng các nghiên cứu thực tế tại Việt Nam của Lê Hồng Lý, Đỗ Lan Phương, Lương Hồng Quang, Nguyễn Thị Phương Châm. Lý thuyết giúp nhận diện quy luật chuyển dịch, biến đổi của các thành tố Ca Huế dưới tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa và du lịch.
3. Lý thuyết vùng văn hóa (Cultural Area Theory): Bắt nguồn từ khái niệm văn hóa quyển (kulturkreis) của Wilhelm Schmidt (1924), phát triển qua Alfred L. Kroeber, Clark Wissler và các học giả Xô Viết, được Ngô Đức Thịnh vận dụng phân chia 7 vùng văn hóa và 37 tiểu vùng văn hóa tại Việt Nam. Luận án đặt Ca Huế vào tiểu vùng văn hóa xứ Huế với các đặc trưng về sinh thái (núi, gò đồi, đồng bằng, đầm phá - ven biển), văn hóa chính trị kinh kỳ, văn hóa vật thể (nhà vườn, cung phủ) và văn hóa phi vật thể.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                         KHUNG LÝ THUYẾT VẬN DỤNG                                  |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Lý thuyết nghệ thuật trình diễn   | Phân tích Ca Huế như một tiến trình giao     |
| (Bauman, Georges, Goldstein)       | tiếp động, gắn với bối cảnh và chủ thể      |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Lý thuyết biến đổi văn hóa         | Giải thích sự thích ứng, thay đổi thành tố  |
| (Redfield, Broom, Đỗ Lan Phương)   | trước tác động của hiện đại hóa và du lịch   |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Lý thuyết vùng văn hóa             | Định vị Ca Huế trong không gian sinh thái -  |
| (Schmidt, Kroeber, Ngô Đức Thịnh)  | nhân văn của tiểu vùng văn hóa xứ Huế        |
+------------------------------------+----------------------------------------------+

Các khái niệm cơ bản

Luận án xác lập nội hàm các thuật ngữ then chốt: Diễn xướng (dựa trên quan điểm của Lê Trung Vũ, Vũ Ngọc Khánh, Tô Ngọc Thanh, Kiều Trung Sơn); Ca Huế (phân biệt với dân ca hò, lý; khẳng định tính chất thể loại thính phòng kết hợp giữa cung đình bác học và dân gian); Truyền thống (sự kế thừa các giá trị xã hội qua các thế hệ); Biến đổi (sự thay đổi trạng thái, cấu trúc để thích nghi); Âm nhạc dân gian, Âm nhạc bác học, Âm nhạc cung đình (gồm đại nhạc, tiểu nhạc, miếu nhạc, giao nhạc, cung nhạc, yến nhạc...), Âm nhạc thính phòng.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu thứ cấp: Xử lý văn bản lịch sử, sử liệu triều Nguyễn, các bản ký âm cổ và các công trình nghiên cứu đi trước.
• Phương pháp điền dã, quan sát tham dự: Khảo sát trực tiếp tại các tụ điểm biểu diễn Ca Huế thính phòng, câu lạc bộ và các thuyền rồng trên sông Hương.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện 33 cuộc phỏng vấn sâu đối với các nghệ nhân lão thành, nghệ sĩ biểu diễn, nhà nghiên cứu văn hóa và cán bộ quản lý văn hóa tại Thừa Thiên - Huế.
• Phương pháp thống kê: Thu thập và xử lý số liệu về số lượng diễn viên, nhạc công, thuyền biểu diễn, chương trình biểu diễn và hoạt động kinh doanh dịch vụ Ca Huế.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu giữa diễn xướng Ca Huế truyền thống và diễn xướng Ca Huế đương đại để làm rõ các chiều kích biến đổi.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                          HỆ THỐNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU                          |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Phương pháp                        | Quy mô / Nguồn tư liệu thực hiện             |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Phân tích tài liệu thứ cấp         | Thư tịch Hán Nôm, BAVH, sách báo trước 1945  |
| Quan sát tham dự                   | Điền dã tại không gian thính phòng và sông   |
| Phỏng vấn sâu                      | 33 cuộc phỏng vấn nghệ nhân, chuyên gia, QLVH|
| Thống kê xã hội học văn hóa        | Dữ liệu diễn viên, thuyền rồng, bài bản diễn |
| So sánh đối chiếu                  | Đối sánh thành tố truyền thống và hiện đại   |
+------------------------------------+----------------------------------------------+

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về diễn xướng Ca Huế

Chương này dành 48 trang để thiết lập cơ sở lý thuyết, điểm luận tư liệu và phác thảo diện mạo lịch sử của Ca Huế:

• Lịch sử hình thành và phát triển: Xác định Ca Huế ra đời trong khoảng thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XVIII dưới thời các chúa Nguyễn tại xứ Đàng Trong (khởi sắc từ thời chúa Nguyễn Phúc Chu). Nguồn gốc thể loại bắt nguồn từ Tế nhạc cung đình (các bài bản như Long ngâm, Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, 10 bài liên hoàn) kết hợp với các sáng tác mới của giới quý tộc, quan lại và các làn điệu dân gian. Giai đoạn cực thịnh diễn ra vào thế kỷ XIX (đặc biệt dưới triều vua Tự Đức, 1847 - 1883) đến trước năm 1885. Năm 1863, ghi nhận tập bài bản khuyết danh gồm 25 tác phẩm (10 bài có lời ca và 15 bản hòa tấu không lời như Lưu thủy, Kim tiền, Xuân phong, Hồ quảng, Nam xuân).
• Hệ thống bài bản và điệu thức: Tổng hợp toàn bộ di sản Ca Huế gồm 31 bài bản, trong đó 25 bài bản hiện vẫn được thực hành và 6 bài bản chỉ còn ký âm bằng chữ Hán chưa được phục dựng. Cấu trúc 25 bài bản đang lưu hành gồm:
  • 13 bài thuộc điệu Bắc (tính chất vui tươi, trang nghiêm, đĩnh đạc).
  • 5 bài thuộc điệu Nam (tính chất buồn, sâu lắng, ai oán).
  • 5 bài thuộc điệu Nam xuân (mang tính lưỡng tính, trung dung giữa vui và buồn).
  • 2 bài ca theo hơi dựng (sắc thái trung gian giữa Bắc và Nam).
• Hệ thống hơi và thang âm: Điệu Bắc gồm 4 hơi (hơi quảng, hơi đảo, hơi thiền, hơi nhạc); điệu Nam gồm 4 hơi (hơi xuân, hơi thương, hơi ai, hơi oán).
• Yếu tố văn hóa dân gian: Phân tích sự thâm nhập của các điệu Hò và Lý Huế vào cấu trúc diễn xướng Ca Huế, tạo nên tính chất chuyển tiếp tự nhiên giữa tính bác học và tính dân gian.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                     CẤU TRÚC HỆ THỐNG BÀI BẢN CA HUẾ (31 BÀI)                     |
+----------------------+-----------+------------------------------------------------+
| Nhóm bài bản         | Số lượng  | Đặc điểm tính chất / Tình trạng                |
+----------------------+-----------+------------------------------------------------+
| Điệu Bắc             | 13 bài    | Vui tươi, đĩnh đạc, trang trọng                |
| Điệu Nam             | 05 bài    | Buồn, bi thương, da diết                       |
| Điệu Nam xuân        | 05 bài    | Lưỡng tính, vừa vui vừa buồn                   |
| Hơi dựng             | 02 bài    | Sắc thái trung gian chuyển tiếp                |
| Bản cổ chữ Hán       | 06 bài    | Còn bản ký âm Hán tự, chưa phục dựng           |
+----------------------+-----------+------------------------------------------------+
| Tổng cộng            | 31 bài    | 25 bài bản lưu hành + 6 bài bản chưa phục dựng |
+----------------------+-----------+------------------------------------------------+

Chương 2: Diễn xướng Ca Huế truyền thống

Chương 2 (33 trang) phân tích toàn diện các thành tố cấu thành diễn xướng Ca Huế trong lịch sử dưới góc độ một chỉnh thể nguyên hợp:

• Bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội: Gắn liền với thiết chế quân chủ, đời sống sinh hoạt tao nhã của tầng lớp quý tộc, hoàng thân quốc thích và giới trí thức nho học tại kinh đô Huế.
• Chủ thể sáng tạo và thực hành: Người sáng tác là các ông hoàng, bà chúa, văn nhân, thi sĩ và các nhạc công cung đình tài hoa. Người biểu diễn gồm các nghệ nhân, ca nhi được đào tạo bài bản, nghiêm ngặt về kỹ thuật phát âm, nhả chữ, luyến láy và các nhạc công am hiểu sâu sắc về nghệ thuật hòa đàn. Khán giả là giới tri âm tri kỷ, có trình độ thưởng thức văn học và âm nhạc cao.
• Chủ đề phản ánh: Thể hiện tâm tư, tình cảm thế thái nhân tình, cảnh sắc thiên nhiên xứ Huế, lòng trung quân ái quốc, nỗi niềm hoài cổ hoặc các chủ đề giao duyên mang tính văn học bác học.
• Thời gian và môi trường diễn xướng: Diễn ra vào ban đêm, trong không gian thính phòng tĩnh mịch của các tư dinh, phủ đệ, nhà vườn hoặc trên thuyền trôi nhẹ giữa dòng sông Hương. Không gian nhỏ hẹp tạo điều kiện cho sự cộng cảm tối đa giữa người đàn, người hát và người nghe.
• Ngôn ngữ, lời ca và âm nhạc: Lời ca sử dụng chữ Hán và chữ Nôm giàu tính văn học, niêm luật chặt chẽ. Kỹ thuật hát đòi hỏi phát âm chuẩn giọng Huế gốc, khép mở vành môi tinh tế, sử dụng giọng cổ và giọng óc điêu luyện. Biên chế dàn nhạc gồm các nhạc khí truyền thống như đàn Nguyệt, đàn Tranh, đàn Tỳ bà, đàn Nhị, đàn Tam (ngũ tuyệt) kết hợp phách con.
• Trang phục: Ca nhi và nhạc công mặc trang phục áo dài truyền thống, khăn đóng nghiêm trang, thể hiện phong thái tao nhã của người xứ kinh kỳ.

Chương 3: Diễn xướng Ca Huế hiện nay và những vấn đề đặt ra

Chương 3 (42 trang) làm rõ bức tranh biến đổi của diễn xướng Ca Huế đương đại và các thách thức quản lý:

• Các phương diện biến đổi:
  • Chủ thể thực hành: Lực lượng diễn viên, nhạc công trẻ hóa nhưng trình độ chuyên môn không đồng đều; nhiều người chỉ học đối phó một vài bài bản để lấy giấy phép hành nghề. Đội ngũ nghệ nhân lão thành nắm giữ bài bản cổ ngày càng thưa vắng.
  • Môi trường và thời gian diễn xướng: Không gian thính phòng tri âm bị thu hẹp; hình thức biểu diễn chủ yếu chuyển dịch sang thuyền rồng phục vụ khách du lịch trên sông Hương hoặc sân khấu sự kiện. Thời lượng buổi diễn bị cắt ngắn để khớp với lịch trình tour du lịch (thường chỉ kéo dài 45 - 60 phút).
  • Âm nhạc và bài bản: Tốc độ biểu diễn bị đẩy nhanh, làm mất đi nét khoan thai, tinh tế vốn có; dàn nhạc bị thu hẹp, thiếu các nhạc cụ chủ lực; xuất hiện tình trạng xen ghép tân nhạc, dân ca cải biên thiếu chuẩn mực; các bài bản cổ thuộc điệu Nam và Nam xuân ít được trình diễn.
  • Trang phục và phong cách biểu diễn: Xuất hiện sự cách tân trang phục chưa phù hợp với tính chất trang nhã truyền thống; phong cách giao lưu mang tính thương mại hóa.
• Những vấn đề đặt ra và các nhóm giải pháp:
  • Vấn đề bảo tồn di sản: Ngăn chặn tình trạng biến dạng bản sắc; bảo tồn nguyên trạng các bài bản cổ; phục dựng 6 bài bản chữ Hán còn lưu trữ.
  • Vấn đề phát huy trong đời sống đương đại: Tổ chức các không gian biểu diễn thính phòng mẫu mực, xây dựng mô hình tái hiện diễn xướng truyền thống dạng phim trường phục vụ du lịch cao cấp.
  • Chủ thể và truyền dạy: Tăng cường chế độ đãi ngộ cho nghệ nhân; đẩy mạnh hoạt động truyền nghề trực tiếp tại các câu lạc bộ và gia đình; chuẩn hóa khung chương trình giảng dạy Ca Huế trong các cơ sở đào tạo chuyên nghiệp như Học viện Âm nhạc Huế.
  • Quản lý nhà nước: Khắc phục khoảng trống quản lý sau khi Trung tâm Quản lý và Tổ chức biểu diễn Ca Huế giải thể vào cuối năm 2018; siết chặt quy trình thẩm định cấp phép, kiểm tra nội dung và chất lượng biểu diễn của các doanh nghiệp thuyền rồng trên sông Hương.
  • Giáo dục di sản và công chúng: Đưa Ca Huế vào chương trình giáo dục ngoại khóa tại các trường học trên địa bàn Thừa Thiên - Huế nhằm xây dựng tầng lớp khán giả trẻ am hiểu di sản.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               SO SÁNH CÁC THÀNH TỐ DIỄN XƯỚNG CA HUẾ TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN NAY     |
+--------------------+------------------------------+-------------------------------+
| Thành tố           | Diễn xướng truyền thống      | Diễn xướng đương đại          |
+--------------------+------------------------------+-------------------------------+
| Không gian         | Phủ đệ, nhà vườn, thính phòng| Thuyền du lịch, sân khấu lớn  |
| Khán giả           | Giới trí thức, tri âm tri kỷ | Du khách đại chúng            |
| Thời lượng         | Kéo dài trọn đêm, tùy hứng   | Cố định theo tour (45-60 phút)|
| Dàn nhạc           | Đầy đủ biên chế ngũ tuyệt    | Rút gọn, mỏng và thiếu nhạc cụ|
| Nhịp độ diễn tấu   | Chậm rãi, khoan thai, trau   | Bị đẩy nhanh, rút bớt luyến   |
|                    | chuốt luyến láy              | láy để chạy theo thời lượng   |
| Quản lý biểu diễn  | Tự nguyện theo chuẩn mực     | Thả nổi sau giải thể Trung    |
|                    | nghiêm ngặt của giới nhà nghề| tâm quản lý (cuối năm 2018)   |
+--------------------+------------------------------+-------------------------------+

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về nghệ thuật diễn xướng dân gian áp dụng cho một thể loại nhạc thính phòng đặc thù của Việt Nam.
• Khẳng định tính chỉnh thể nguyên hợp của Ca Huế từ góc nhìn chuyên ngành Văn hóa dân gian, chỉ ra cơ chế tương tác đa chiều giữa lời ca, âm nhạc, môi trường, thời gian và chủ thể thực hành.
• Phân tích và làm sáng tỏ quy luật vận động mang tính biện chứng: Ca Huế không bất biến ở trạng thái "tĩnh" mà luôn vận động ở trạng thái "động" để thích ứng với sự thay đổi của bối cảnh kinh tế - xã hội.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp nguồn tư liệu điền dã hệ thống và 33 cuộc phỏng vấn sâu phản ánh thực trạng diễn xướng Ca Huế tại Thừa Thiên - Huế trong giai đoạn 10 năm đầu thế kỷ XXI.
• Chỉ rõ các bất cập trong quản lý hoạt động biểu diễn Ca Huế trên sông Hương, đặc biệt là khoảng trống kiểm soát sau khi Trung tâm Quản lý và Tổ chức biểu diễn Ca Huế giải thể năm 2018.
• Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO xem xét công nhận Ca Huế là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, đồng thời định hướng bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Xây dựng không gian biểu diễn Ca Huế thính phòng chuẩn mực kết hợp bảo tồn tại gia đình các nghệ nhân.
2. Tái cấu trúc cơ chế giám sát biểu diễn Ca Huế trên sông Hương, quy định rõ số lượng diễn viên, cơ cấu nhạc cụ và danh mục bài bản của từng nhóm biểu diễn trước khi xuất bến.
3. Tổ chức sưu tầm, giải mã và phục dựng 6 bài bản cổ còn lưu ký âm chữ Hán.
4. Đẩy mạnh công tác truyền dạy qua nghệ nhân và đưa giáo dục di sản Ca Huế vào hệ thống trường học địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án không đi sâu phân tích cấu trúc âm nhạc chi tiết của toàn bộ 25 bài bản đang lưu hành mà chỉ trích đoạn ký âm minh họa cho các đặc trưng tiêu biểu; phạm vi khảo sát hiện trạng đương đại chủ yếu giới hạn trong mốc thời gian 10 năm trước thời điểm hoàn thành luận án.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Nghiên cứu giải mã và thử nghiệm phục dựng hoàn chỉnh 6 bài bản Ca Huế cổ còn ký âm bằng chữ Hán Nôm theo tư liệu của Hoàng Yến (1919).
  • Khảo sát chuyên sâu mối quan hệ tiếp biến liên vùng giữa Ca Huế với Đờn ca tài tử Nam Bộ và Ca trù Bắc Bộ trên bình diện cấu trúc âm nhạc và phương thức trình diễn.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên: Chuyên ngành Văn hóa dân gian, Văn hóa học, Âm nhạc học và Nhân học văn hóa có thể sử dụng khung phân tích chỉnh thể nguyên hợp và tư liệu lịch sử của luận án làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu.
  • Cơ sở đào tạo nghệ thuật: Các trường nghệ thuật, đặc biệt là Học viện Âm nhạc Huế, có thể tham khảo phần khảo cứu bài bản, thang âm, kỹ thuật ca hát và trang phục truyền thống để chuẩn hóa giáo trình đào tạo diễn viên, nhạc công.
  • Cơ quan quản lý nhà nước: Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên - Huế, Cục Di sản Văn hóa và các nhà hoạch định chính sách có thể vận dụng các giải pháp quản lý thực địa nhằm chấn chỉnh dịch vụ Ca Huế trên sông Hương và xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO.
• Phần nội dung đáng tham khảo nhất: Khung lý thuyết phân tích chỉnh thể nguyên hợp (Chương 1); Phân tích các thành tố diễn xướng truyền thống (Chương 2); Báo cáo hiện trạng và kiến nghị quản lý biểu diễn Ca Huế đương đại (Chương 3).

Câu hỏi thường gặp

1. Ca Huế hình thành vào thời gian nào và xuất phát từ môi trường nào?

Theo các sử liệu và nhận định của Ưng Bình Thúc Giạ Thị, Thái Văn Kiểm, Lê Văn Hảo, Ca Huế hình thành trong khoảng từ cuối thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, khởi sắc dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu tại thủ phủ Phú Xuân. Về nguồn gốc, Ca Huế bắt nguồn từ Tế nhạc cung đình nhà Nguyễn (như các bài Long ngâm, Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, 10 bài liên hoàn) và "cung trung nhạc", sau đó hòa quyện với dòng âm nhạc dân gian (Hò và Lý Huế) để hình thành thể loại thính phòng đặc trưng.

2. Hệ thống bài bản của Ca Huế gồm bao nhiêu bài và phân chia theo các điệu thức nào?

Tổng số bài bản Ca Huế gồm 31 bài bản, trong đó có 25 bài bản hiện đang được sử dụng và 6 bài bản cổ còn ký âm chữ Hán chưa phục dựng. Trong 25 bài bản đang lưu hành:

• Điệu Bắc có 13 bài (tính chất vui tươi, trang nghiêm).
• Điệu Nam có 5 bài (tính chất buồn, sâu lắng).
• Điệu Nam xuân có 5 bài (tính chất lưỡng tính, trung dung giữa vui và buồn).
• 2 bài được ca theo hơi dựng (sắc thái trung gian giữa Bắc và Nam).

3. GS. Trần Văn Khê đã chỉ ra những ưu điểm và nhược điểm nào của nghệ thuật đàn và ca Huế?

Năm 1961, trên Tạp chí Bách Khoa Sài Gòn (số 101), GS. Trần Văn Khê nêu rõ:

• 3 ưu điểm cần phát huy: Rao hay dạo; Nhấn; Cách hòa đờn.
• 4 nhược điểm: Bài bản ít lại hay lặp điệu; Cách chép nhạc không khoa học; Phần lý thuyết rất yếu; Nhạc khí thì thô sơ.

4. Giả thuyết nghiên cứu chính của luận án là gì?

Luận án giả thuyết rằng diễn xướng Ca Huế hình thành và phát triển tương thích với từng bối cảnh lịch sử: thời phong kiến mang đậm tính cung đình, thính phòng bác học; sau năm 1945 và đặc biệt từ thời kỳ Đổi mới, trước sự biến đổi văn hóa - xã hội, tính cung đình thính phòng suy giảm, Ca Huế chuyển dịch phương thức trình diễn phục vụ đại chúng và du lịch nhằm thích ứng, tiếp tục tồn tại và phát triển.

5. Sự kiện quản lý nào vào cuối năm 2018 đã tác động trực tiếp đến thực trạng Ca Huế trên sông Hương?

Vào cuối năm 2018, Trung tâm Quản lý và Tổ chức biểu diễn Ca Huế bị giải thể. Trước đó, trung tâm này chịu trách nhiệm giám sát, tiếp nhận báo cáo về danh mục bài bản, số lượng diễn viên, nhạc công, trưởng nhóm và số hiệu thuyền trước khi xuất bến. Việc giải thể này đã để lại khoảng trống quản lý, khiến hoạt động biểu diễn Ca Huế trên sông Hương trở nên lộn xộn, thiếu sự kiểm soát chuyên môn.

Kết luận

Luận án Diễn xướng Ca Huế - Truyền thống và biến đổi của Nguyễn Thị Việt Hà đã làm sáng tỏ diện mạo Ca Huế từ lịch sử đến hiện tại dưới góc nhìn chuyên ngành Văn hóa dân gian. Bằng việc vận dụng lý thuyết nghệ thuật trình diễn, biến đổi văn hóa và vùng văn hóa, công trình đã phân tích Ca Huế như một hiện tượng văn hóa mang tính chỉnh thể nguyên hợp trong không gian văn hóa xứ Huế. Luận án ghi nhận giá trị nghệ thuật của 25 bài bản truyền thống, đồng thời chỉ ra các biến đổi về chủ thể, môi trường, thời lượng và âm nhạc trong bối cảnh du lịch đương đại. Đây là tài liệu khoa học hữu ích phục vụ công tác đào tạo chuyên ngành và hoạch định chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ DIỄN XƯỚNG CA HUẾ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình về cách tiếp cận của nghiên cứu văn hóa dân gian Về lịch sử phát triển của ngành nghiên cứu văn hóa dân gian, trong bài viết “Văn hóa dân gian và văn hóa dân tộc”, tác giả Ngô Đức Thịnh viết: “Thuật ngữ quốc tế folklore (phôn-clo) - văn hóa dân gian, được W.Thom sử dụng đầu tiên vào năm 1846 để chỉ "phong tục, tập quán, nghi thức, mê tín, ca dao, tục ngữ. của người thời trước".

Từ đó đến nay, bộ môn văn hóa dân gian học đã ra đời và phát triển với ba trường phái lớn: trường phái phôn-clo Anh - Mỹ chịu ảnh hưởng nhân học, trường phái phôn-clo Tây Âu chịu ảnh hưởng xã hội học (điển hình là Pháp và I-ta-li-a) và trường phái phôn-clo Nga chịu ảnh hưởng ngữ văn học [163]. Công trình Nghiên cứu folklore Mỹ của Jan Harold Bruvand, xuất bản lần đầu vào năm 1968 và lần thứ hai năm 1985, là một công trình nghiên cứu cơ bản về văn hóa dân gian được đánh giá cao, là cuốn sách hàng đầu được chọn làm giáo trình giảng dạy cho sinh viên và cho các khóa học về folklore. Trong công trình này, tác giả đã giới thuyết các định nghĩa, trình bày về phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, phương pháp phân loại và các tiểu loại của folklore… Trong quá trình nghiên cứu folklore, Jan Harold luôn chú trọng đến tính chỉnh thể nguyên hợp của một tác phẩm văn hóa dân gian [159]. Ở Việt Nam, thuật ngữ "phôn-clo" đã được sử dụng từ lâu và tùy theo mỗi thời kỳ được dịch ra tiếng Việt là "văn học dân gian", "văn nghệ dân gian" và nay là "văn hóa dân gian".

Việc quan niệm rộng hẹp và chuyển ngữ 11 sang tiếng Việt khác nhau như vậy là do sự thay đổi nhận thức của các nhà nghiên cứu về văn hóa dân gian và cũng do tiếp thu ảnh hưởng của các quan niệm về phôn-clo từ các trường phái khác nhau trên thế giới [163]. Tác giả Đinh Gia Khánh được giới nghiên cứu văn hóa dân gian đánh giá là người đã “đặt nền móng cho sự phát triển của ngành folklore học Việt Nam” với công trình Trên đường tìm hiểu văn hóa dân gian xuất bản năm 1989. Một trong những đóng góp quan trọng của công trình là giới thuyết khái niệm “văn hóa dân gian”. Đinh Gia Khánh là người đầu tiên đưa ra “tính chất nguyên hợp” của văn hóa dân gian và phân tích các thành tố cơ bản của nó như nghệ thuật tạo hình dân gian, nghệ thuật biểu diễn dân gian và nghệ thuật ngữ văn dân gian.

Ông cũng viết về sinh hoạt văn hóa dân gian; các vấn đề lớn của văn hóa dân gian như: lịch sử, lý luận, phương pháp luận trong nghiên cứu văn hóa dân gian; vai trò của folklore học Việt Nam hiện nay trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới[56]. Theo ông, tác phẩm folklore tồn tại và vận động như một chỉnh thể nguyên hợp. Vì vậy, cần tiếp cận nó theo hướng tiếp cận chỉnh thể. Chỉnh thể ấy được cảm thụ bằng tất cả các giác quan trong cùng một lúc.

Ông cho rằng: “Tác phẩm folklore trong cùng một lúc tác động vào thị giác, vào thính giác, vào cảm xúc nhịp điệu. Tác phẩm folklore lại có mối quan hệ hữu cơ với môi trường, với sinh hoạt văn hóa, với thế ứng xử và lối ứng xử, với tập tục và truyền thống lâu đời của cộng đồng” [142, tr. Để nghiên cứu một tác phẩm folklore thì cần phải phân tích chỉnh thể nguyên hợp ấy ra các thành tố, hơn nữa cần phải phân tích từng thành tố ra các yếu tố nhỏ hơn để có thể đi sâu tìm hiểu nội dung cũng như cấu trúc của từng thành tố nói riêng, của chỉnh thể nguyên hợp nói chung [142, tr. Trong bài viết Nghiên cứu âm nhạc từ góc độ phôncơlo học, tác giả Tô Đông Hải cho rằng: “Âm nhạc dân gian là một bộ phận không thể chia cắt nổi 12 của toàn bộ sinh hoạt phôncơlo của một tộc người, một dân tộc.

Nó gắn chặt với lễ hội, với múa, với những hoạt động diễn xướng, với nghệ thuật tạo hình, với phong tục, tập quán của tộc người, dân tộc đó” [136, tr. Theo tác giả Nguyễn Xuân Kính, nhiều công trình nghiên cứu khẳng định rằng thành phần ngôn từ trong tác phẩm phôncơlo có thể tồn tại mà không có giai điệu, nhưng nếu giai điệu mà thiếu lời thì không tồn tại…; trong sự thống nhất giữa lời ca và giai điệu, yếu tố quyết định thường là phần lời… [136, tr. Nhìn chung các công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận văn hóa dân gian đã cung cấp những kiến thức nền tảng, các phạm trù nhận thức, lý thuyết nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và các khái niệm, thuật ngữ cơ bản rất cần thiết và hữu ích để NCS có thể tham khảo, vận dụng trong quá trình triển khai luận án. Các công trình nghiên cứu diễn xướng Ca Huế truyền thống 1.

Các công trình khảo cứu về sự hình thành diễn xướng Ca Huế Trong suốt chặng đường dài lịch sử của âm nhạc dân gian và cổ truyền Huế, thì sự xuất hiện loại hình nghệ thuật diễn xướng Ca Huế là một sáng tạo mới, góp phần thúc đẩy dòng âm nhạc cổ truyền Huế nói riêng và Việt Nam nói chung, tạo một bước phát triển của nghệ thuật âm nhạc truyền thống Việt Nam. Khảo cứu về nguồn gốc và sự hình thành của Ca Huế thu hút khá nhiều tác giả. Về thời điểm ra đời của Ca Huế, có rất nhiều giả thiết khác nhau. Năm 1942, tác giả Ưng Bình Thúc Giạ Thị với sự hiểu biết sâu rộng của mình về âm nhạc Huế đã viết rằng: “Duy điệu ca khởi điểm từ đời nào, khi nào, sử thơ không truyền lại, chỉ thấy thời đại yêu chuộng nghề văn mà đoán, thời khởi điểm từ đời Hiếu Minh (Nguyễn Phúc Chu)” [125, tr.

13 Nhà nghiên cứu Thái Văn Kiểm trong Cố đô Huế nhất trí với cụ Ưng Bình là: “Còn như các điệu ca Huế thì có lẽ như mới sản xuất từ đời chúa Minh Tộ quốc Công Nguyễn Phúc Chu tức là Hiên Tông Hiếu Minh Hoàng Đế…”. Cụ thể hơn, tác giả Lê Văn Hảo trong bài viết “Góp phần tìm hiểu Ca nhạc Huế” cho rằng: “Thời kỳ hình thành và bước đầu phát triển của ca nhạc Huế là vào khoảng từ cuối thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XVIII. Đến giữa thế kỷ XVII, ca múa nhạc đã phát triển phong phú tại đô thành Phú Xuân” [69, tr. Về xuất xứ của Ca Huế, Nhạc sĩ Tô Vũ cho rằng: Nói về gốc gác lịch sử, có lẽ không ai phủ nhận nhạc Huế đã khởi sự hình thành từ cội nguồn nhạc Bắc.

Những cứ liệu lịch sử thời Nguyễn Hoàng vào Ái Tử (Quảng Trị) hay câu chuyện về Đào Duy Từ cho thấy: trên đường mở nước vào phía Nam văn hoá nghệ thuật nơi đất tổ lưu vực sông Hồng từ mấy thế kỷ đã theo bước chân Nam tiến vượt qua sông Gianh và sông Bến Hải để vào Huế. Lại có thể thấy chứng cứ khác ngay trong bản thân nhạc Huế, những “bản Bắc” còn mang một cái tên ý nghĩa nữa là “bản Ngự” với tính chất một thành phần cơ sở của nhạc Huế đã nói lên xuất xứ và mối quan hệ khắng khít với nhạc Bắc [145, tr. Đa số các công trình đều có chung quan điểm. Các công trình Bán buồn mua vui [125], Đặc khảo về dân nhạc ở Việt Nam [25, tr.137-138], Tính chất và đặc điểm của Ca Huế có cùng kết luận về xuất xứ của Ca Huế là từ cung đình nhà Nguyễn.

Tác giả Lê Văn Hảo trong bài viết “Một vốn quý trong kho tàng âm nhạc Việt Nam cổ truyền”đã khảo cứu về nguồn gốc, quá trình phát triển của Ca Huế, cũng như một số đặc điểm nghệ thuật của ca Huế, ông khẳng định: “Ca nhạc Huế không phải là nhạc cung đình triều Nguyễn nhưng cũng không thuộc loại nhạc dân gian” [45]. 14 Theo nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc học Trần Văn Khê, Ca Huế có xuất phát điểm từ cung đình, từ “cung trung nhạc, một loại nhạc thính phòng trong cung thất của vua và của mẹ vua Nguyễn”[60, tr.68] sau đó mới lan tỏa ra dân gian, hòa quyện với dòng âm nhạc dân gian Huế đang khởi sắc. Đó là loại nhạc thính phòng của các hoàng thân, quốc thích, các quan chức của triều đình Huế, của các ông hoàng bà chúa say mê nghệ thuật. Từ lối thưởng thức kiểu thính phòng trong tư dinh của giới đại gia, khoa bảng.

dần dần không gian diễn xướng được mở rộng, chan hòa vào sinh hoạt văn nghệ dân gian. Năm 1961, trong bài viết “Lối ca Huế và lối nhạc Tài tử”, ông đã căn cứ vào sách Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ để giả định tổ tiên của lối ca Huế là: “Trong các loại nhạc triều đình, có lẽ lối Cung trung nhạc - hay là Cung trung chi nhạc - là gần với lối đàn Huế nhất” [61]. Ở đây ông đã xác định Ca Huế thuộc loại “quan nhạc” chứ không phải “dân nhạc” và cho rằng: “lối "nhạc tài tử" trong Nam là con đẻ của lối “ca Huế” miền Trung. Những người học nhạc trong Nam, cũng “đàn Huế” – Ông nội chúng tôi, ông Trần Quang Diệm chuyên đàn tì bà theo lối Huế và cô ruột chúng tôi, bà Trần Ngọc Viện cũng thường đàn Cổ bản Huế, kim tiền Huế” [61].

Với những ý kiến xác định và đoán định trên, chúng ta nhận thấy các ý kiến của tác giả Ưng Bình Thúc Giạ Thị, Lê Văn Hảo, Tô Vũ, Trần Văn Khê tuy không thống nhất về thời điểm ca Huế xuất hiện, nhưng đều nằm trong khoảng thời gian từ thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII. Ở đây ta không bàn về các ý kiến trên đâu là chính xác hay không chính xác, mà chỉ biết các tác giả đã rất để tâm đến sự hình thành của thể loại ca nhạc Huế. Về nguồn gốc, các nhà nghiên cứu đều có những suy đoán, kiến giải: Các chúa Nguyễn ở Đàng trong tiếp nối truyền thống thưởng thức âm nhạc ở Đàng ngoài mà cho tổ chức các buổi ca nhạc có lời ca ở cung đình, ngọn nguồn từ những ban, nhóm, gánh hát dân gian vốn manh nha từ thời Lý, Trần, Lê đã tụ hội vào Huế qua các cuộc di 15 dân của người Việt từ Nghệ Tĩnh, Thanh Hóa và đồng bằng Bắc Bộ. Thú thưởng ngoạn này lúc đầu chỉ giới hạn ở phủ chúa hoặc các bậc vương công, mãi sau này mới lan ra dân chúng.

Như vậy, vào thời điểm các chúa Nguyễn tại vị ở Huế thì ca nhạc Huế đã bắt đầu có điều kiện để phát sinh.