Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI SI LA Ở HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những công trình nghiên cứu trong nước 1. Nhóm công trình nghiên cứu về văn hóa dân tộc Si La Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, người Si La là một trong số những tộc người có dân số ít sinh sống ở vùng sâu, xa xôi của tỉnh Lai Châu chưa được giới khoa học, nghiên cứu quan tâm nhiều và toàn diện.
Các công trình nghiên cứu về người Si La thường là những nghiên cứu chung, mang tính tổng hợp về nhóm ngôn ngữ, về các tộc người ở một khu vực hoặc cả vùng miền núi phía Bắc. Đầu tiên có kể đến các nghiên cứu dân tộc học - nhân học văn hóa được thực hiện từ những năm đầu thế kỷ XX. Đó là nghiên cứu của tác giả Nông Trung về Các dân tộc thuộc ngữ hệ Hán Tạng, nhóm Tạng Miến ở miền Bắc Việt Nam in năm 1970 và bài “Vài nét về sinh hoạt văn hóa và văn hóa vật chất của dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng - Miến” công bố năm 1973 đã đề cập giới thiệu sơ lược sinh hoạt văn hóa, nhất là các yếu tố văn hóa vật chất của dân tộc Si La [79], [80]. Năm 1978, Viện Dân tộc học công bố tác phẩm Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc), tái bản có bổ sung vào năm 2014 đã khái quát những đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội của các tộc người thiểu số ở phía Bắc nước ta [86].
Các tác giả đã quan tâm tới các lĩnh vực khác nhau như: kinh tế nương rẫy, văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử tộc người Si La. Đây là những tư liệu tham khảo ban đầu cho những nghiên cứu tiếp sau về người Si La và các tộc người thiểu số ở phía Bắc Việt Nam. Đến năm 1985, Nguyễn Văn Huy công bố cuốn sách Nếp sống văn hóa nhóm ngôn ngữ Hà Nhì - Lô Lô đã giới thiệu tổng quát về 06 dân tộc Hà Nhì, Phù Lá, La Hủ, Lô Lô, Si La và Cống [43]. Với hướng tiếp cận dân tộc học Nguyễn Văn Huy đã mô tả những thực hành phong tục, tín ngưỡng, văn nghệ dân gian và nếp sống văn hóa chung của cả nhóm ngôn ngữ Hà Nhì - Lô Lô.
Trong mỗi phần viết tác giả đã giới thiệu, phân tích đan xen những nét văn hóa của người Si La trong mối tương quan 12 với các dân tộc trong cùng nhóm ngôn ngữ và đưa ra nhận định: “trải qua biết bao nhiêu thế hệ trong cuộc đấu tranh sinh tồn với thiên nhiên và xã hội họ đã sáng tạo và khẳng định một bản sắc riêng thể hiện đậm đà trong đời sống văn hóa và phong cách sinh hoạt của mình” [43, tr. Đầu những năm 1990, tác giả Lê Đình Cúc và các cộng sự đã xuất bản cuốn sách Lai Châu và các dân tộc Lai Châu. Giới thiệu về vùng đất, con người của tỉnh Lai Châu, các tác giả đã điểm qua những khía cạnh văn hóa của người Si La ở huyện Mường Tè [22]. Tác giả Trần Bình (2000) trong cuốn sách Tập quán hoạt động kinh tế của một số dân tộc ở Tây Bắc Việt Nam đã đi sâu tìm hiểu quy trình trồng trọt, chăn nuôi và một số hoạt động liên quan đến sinh kế của các dân tộc Tây Bắc trong đó có trình bày về nền kinh tế tự cung, tự cấp truyền thống của người Si La [12].
Vào những năm đầu thế kỷ XXI, Ma Ngọc Dung [25], Khổng Diễn và các cộng sự [24], Ngô Lê Đăng [28] đã có các công trình nghiên cứu, miêu thuật dân tộc học về đời sống văn hóa của dân tộc Si La ở Việt Nam. Những công trình trên đã điều tra, khảo sát, miêu tả về văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, văn hóa xã hội của người Si La. Các tác giả đã điểm qua về phong tục tập quán, các biểu hiện tín ngưỡng dân gian, nguồn gốc lịch sử, ngôn ngữ, các lễ thức nông nghiệp, các lễ thức liên quan đến đời sống người Si La ở huyện Mường Tè. Diệp Đình Hoa (2000) trong bài viết về “Người Xi La ở Mường Tè - Lai Châu” đã điểm qua về tên gọi tộc người, địa bàn cư trú, giải thích về việc sử dụng ốc, tiền làm đồ trang sức trên mũ, áo cũng như việc xây dựng ngôi nhà truyền thống, lễ cúng bản, ý thức tự giác tộc người và quan hệ hôn nhân, dòng họ [38].
Người Si La có dân số ít, cư trú tập trung ở một khu vực nhỏ, lịch sử hòa nhập cộng đồng dân tộc Việt Nam muộn, chịu ảnh hưởng văn hóa từ các tộc người lớn hơn nhưng người Si La vẫn giữ được những bản sắc văn hóa của dân tộc mình [28]. Điều đó để thấy rằng “việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc không hoàn toàn dựa trên tiêu chí về dân số” [24, tr. Chu Thái Sơn [64] trong cuốn Người Si La đã giới thiệu khái quát về lịch sử, địa lí, đời sống, các hoạt động kinh tế, tập quán trong việc dựng nhà, ăn, ở, mặc cùng đời sống tâm linh và văn học nghệ thuật của người dân tộc Si La. Các bài viết của Mai Thanh Sơn [65], [66] là những nghiên cứu về cấu trúc kỹ thuật, mặt bằng sinh hoạt trong ngôi nhà cùng những tập quán trong sinh hoạt ăn 13 uống của người Si La ở Việt Nam.
Nghiên cứu về dân ca của người Si La, Phùng Hải Yến [90] đã giới thiệu về các làn điệu dân ca gắn với đời sống văn nghệ dân gian truyền thống của người Si La. Về trang phục của nhóm ngôn ngữ Tạng - Miến nói chung và của dân tộc Si La nói riêng, Lê Ngọc Quyền [56] và Đỗ Thị Hòa [39] đã mô tả và phân tích, giải mã hoa văn trên trang phục cổ truyền của từng tộc người nói chung và trang phục của người Si La nói riêng dưới cái nhìn đồng đại và lịch đại. Những năm gần đây, khi nghiên cứu về Văn hóa các dân tộc vùng lòng hồ thủy điện Lai Châu Nguyễn Ngọc Thanh và các tác giả [69] đã miêu tả khá chi tiết về sinh kế, văn hóa và một số phong tục nghi lễ của người Si La ở xã Can Hồ, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. Trần Thị Mai Lan, Lê Thị Hường, Sa Thị Thanh Nga đã phân tích những hoạt động kinh tế, đời sống xã hội, văn hóa và những biến đổi của người Si La trong bối cảnh mới từ sau năm 1986 đến nay trong công trình Các dân tộc ở Việt Nam, tập 4 quyển 1 viết về nhóm ngôn ngữ Hmông - Dao và Tạng - Miến do Vương Xuân Tình (Chb) [77].
Tiếp cận dưới góc độ nghiên cứu, sưu tầm, giới thiệu văn nghệ dân gian Nguyễn Hùng Mạnh [50] đã sưu tầm tri thức bản địa trong việc canh tác nương rẫy của người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. Từ đó chỉ ra rằng “nhiều tập tục truyền thống của người Si La đang bị mai một nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân. Trong đó các nguyên nhân chủ yếu là việc cộng cư với các tộc người khác, diện tích rừng tự nhiên ngày càng suy giảm, sự xâm nhập của các yếu tố văn hóa mới thông qua các phương tiện thông tin đại chúng và các thiết bị hiện đại” [51, tr. Đoàn Trúc Quỳnh [58] trong bài viết về “Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Si La ở tỉnh Lai Châu” đã nhận định đây “là nét đẹp văn hóa, là sợi dây vô hình gắn kết giữa các cá nhân, các thế hệ trong gia đình, dòng tộc, có sức sống lâu bền, vẫn luôn tồn tại trong đời sống tâm linh của đồng bào từ trước đến nay không có gì thay thế được, tạo nên những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc Si La” [58, tr.
Khi tìm hiểu về “Một số kiêng kỵ và cách hóa giải điềm báo trong ngôi nhà của người Si La ở Lai Châu” Đoàn Trúc Quỳnh [59] đã mô tả, phân tích về những điều kiêng kỵ cùng với những cách hóa giải điềm báo trong ngôi nhà của người Si La ở Lai Châu. Qua mô tả, tác giả đi đến nhận xét “do ảnh hưởng của cuộc sống hiện đại 14 đã làm thay đổi nhiều trong quan niệm về tâm linh, kiêng kỵ của đồng bào người Si La. Nhưng trong tâm thức của họ các nghi lễ hiện nay vẫn được người Si La thực hành, lưu giữ như một nét văn hóa truyền thống không thể bị lãng quên” [59, tr. Đoàn Vân Nga [53] trong luận văn thạc sĩ lịch sử đã hệ thống các tư liệu về về lịch sử hình thành, tổ chức xã hội và tín ngưỡng, tôn giáo của người Si La ở Mường Tè từ năm 1945 đến năm 2010.
Đây là tài liệu có thể tham khảo khi nghiên cứu về lịch sử địa phương cũng như người Si La ở Mường Tè nói chung. Đặng Kim Thoa, Hoàng Tuấn Long trong bài viết “Bảo tồn văn hóa Si La trong bối cảnh hiện nay” [75] đã nêu ra những nguy cơ mai một, biến dạng văn hóa truyền thống và đưa ra một số giải pháp cấp bách bảo tồn văn hóa Si La trong bối cảnh hiện nay. Các nghiên cứu dưới góc độ nhân học y tế đa số được thực hiện trong khoảng một vài năm gần đây, tập trung nghiên cứu về tri thức bản địa và mạng lưới chăm sóc sức khỏe của người Si La. Có thể kể đến: “Chăm sóc sức khỏe trong gia đình và dòng họ của người Si La ở xã Can Hồ, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu” của Hoàng Thị Lê Thảo, Trương Văn Cường [70] dựa trên góc nhìn nhân học y tế để tìm hiểu và phân tích mối quan hệ giữa việc chăm sóc sức khỏe với tổ chức gia đình và thiết chế dòng họ của người Si La ở xã Can Hồ, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu.
Từ đặc điểm “cư trú theo dòng họ đã tăng cường tính cố kết giữa các gia đình thành viên. Trong đó nổi bật là sự tương trợ về vật chất và tinh thần trong những hoạt động chăm sóc sức khỏe” [70, tr. Dưới góc độ nhân học y tế Lê Minh Anh, Phạm Thị Thu Hà [2] đã cung cấp những tư liệu về mạng lưới y tế trong chăm sóc sức khỏe của người Cống và Si La trong bối cảnh hiện nay. Đó là, “họ đang đối mặt với không ít những khó khăn trong tiếp cận với các cơ sở y tế, khoảng cách địa lí, đường giao thông, tài chính, hiểu biết về bệnh tật, trình độ chuyên môn của cán bộ y tế” [2, tr.