Tín Ngưỡng Của Người Hoa Ở Thành Phố Hội An, Tỉnh Quảng Nam Hiện Nay

Chuyên khảo phân tích Tín ngưỡng của người hoa ở thành phố hội an tỉnh quảng nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Võ Duy Nghĩa
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Minh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Tín Ngưỡng Của Người Hoa Ở Thành Phố Hội An, Tỉnh Quảng Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về ngƣời Hoa và tín ngƣỡng ngƣời Hoa ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về ngƣời Hoa và tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam
• 1.4. Một số khái niệm cơ bản
• 1.5. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.6. Khái quát về thành phố Hội An và ngƣời Hoa ở Hội An
• 1.6.1. Khái quát về thành phố Hội An
• 1.6.2. Khái quát về ngƣời Hoa ở thành phố Hội An
• 1.7. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HÌNH THỨC TÍN NGƢỠNG VÀ THỰC HÀNH TÍN NGƢỠNG CỦA NGƢỜI HOA Ở HỘI AN HIỆN NAY
• 2.1. Khái quát về tín ngƣỡng và thực trạng tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở Hội An
• 2.2. Khái quát về tín ngƣỡng của ngƣời Hoa
• 2.3. Thực trạng tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở thành phố Hội An. Thực hành tín ngƣỡng trong cộng đồng
• 2.3.1. Thờ Tiền hiền, Hậu hiền
• 2.3.2. Thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu
• 2.3.3. Thờ Môn thần. Thờ Quan Thánh Đế Quân (Quan Công)
• 2.3.4. Thờ Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Đại Đế)
• 2.3.5. Thờ âm linh, âm hồn
• 2.3.6. Thờ thần Phục Ba
• 2.4. Thực hành tín ngƣỡng trong gia đình
• 2.4.1. Thờ cúng tổ tiên
• 2.4.2. Thờ Ngũ tự gia đƣờng
• 2.4.3. Thờ Thần Tài, Thổ Địa
• 2.5. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ, XU HƢỚNG BIẾN ĐỔI VÀ GIẢI PHÁP BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ TÍN NGƢỠNG CỦA NGƢỜI HOA Ở HỘI AN TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY
• 3.1. Giá trị tín ngƣỡng trong đời sống ngƣời Hoa. Giá trị thể hiện thế giới quan dân gian và giải tỏa tâm linh
• 3.2. Giá trị cố kết cộng đồng cƣ trú và tộc ngƣời
• 3.3. Giá trị giữ gìn và thể hiện lịch sử, bản sắc văn hóa tộc ngƣời
• 3.4. Giá trị giáo dục truyền thống
• 3.5. Xu hƣớng biến đổi tín ngƣỡng
• 3.5.1. Biến đổi tín ngƣỡng
• 3.5.2. Xu hƣớng biến đổi
• 3.5.3. Nguyên nhân biến đổi
• 3.6. Những vấn đề đặt ra và giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị tín ngƣỡng
• 3.6.1. Những vấn đề đặt ra
• 3.6.2. Giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở Hội An trong bối cảnh hiện nay
• 3.7. Tiểu kết Chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tín Ngưỡng Người Hoa Tại Hội An

Tín ngưỡng của người Hoa tại Hội An là một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa đa dạng của thành phố này. Với lịch sử di cư lâu dài, người Hoa đã mang theo những giá trị văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc, tạo nên một di sản văn hóa phong phú. Tín ngưỡng của họ không chỉ phản ánh đời sống tâm linh mà còn thể hiện sự kết nối với cộng đồng và lịch sử. Nghiên cứu tín ngưỡng người Hoa tại Hội An giúp hiểu rõ hơn về sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc tại Việt Nam.

1.1. Khái Quát Về Người Hoa Tại Hội An

Người Hoa tại Hội An có nguồn gốc từ nhiều tỉnh thành khác nhau của Trung Quốc. Họ đã định cư và phát triển mạnh mẽ tại đây từ thế kỷ 16. Sự hiện diện của họ không chỉ tạo nên sự đa dạng văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế của thành phố.

1.2. Di Sản Văn Hóa Của Người Hoa

Di sản văn hóa của người Hoa tại Hội An bao gồm các lễ hội, phong tục tập quán và tín ngưỡng. Những giá trị này không chỉ được bảo tồn mà còn được phát huy qua các hoạt động văn hóa, tạo nên sức hấp dẫn cho du khách.

II. Những Thách Thức Đối Với Tín Ngưỡng Người Hoa Tại Hội An

Mặc dù tín ngưỡng của người Hoa tại Hội An đã tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ, nhưng hiện nay họ đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự thay đổi trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa đã ảnh hưởng đến việc thực hành tín ngưỡng. Việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại là một nhiệm vụ quan trọng.

2.1. Sự Biến Đổi Trong Thực Hành Tín Ngưỡng

Thực hành tín ngưỡng của người Hoa đang dần thay đổi do sự giao thoa văn hóa và ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài. Nhiều nghi lễ truyền thống không còn được thực hiện như trước, dẫn đến nguy cơ mất mát văn hóa.

2.2. Áp Lực Từ Đô Thị Hóa

Đô thị hóa nhanh chóng tại Hội An đã tạo ra áp lực lớn lên các hoạt động tín ngưỡng của người Hoa. Nhiều cơ sở thờ tự bị ảnh hưởng bởi sự phát triển hạ tầng, làm giảm không gian cho các hoạt động tín ngưỡng.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Tín Ngưỡng Người Hoa Tại Hội An

Để bảo tồn tín ngưỡng của người Hoa tại Hội An, cần có những phương pháp hiệu quả nhằm duy trì và phát huy các giá trị văn hóa. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển là rất cần thiết để đảm bảo sự tồn tại của tín ngưỡng trong bối cảnh hiện đại.

3.1. Tăng Cường Giáo Dục Văn Hóa

Giáo dục văn hóa cho thế hệ trẻ là một trong những giải pháp quan trọng. Các chương trình giáo dục cần được thiết kế để truyền đạt giá trị văn hóa và tín ngưỡng của người Hoa đến với cộng đồng.

3.2. Hợp Tác Giữa Các Tổ Chức

Sự hợp tác giữa các tổ chức văn hóa, chính quyền và cộng đồng là cần thiết để bảo tồn tín ngưỡng. Các hoạt động văn hóa, lễ hội cần được tổ chức thường xuyên để tạo cơ hội cho người Hoa thể hiện tín ngưỡng của mình.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tín Ngưỡng Người Hoa Tại Hội An

Tín ngưỡng của người Hoa không chỉ có giá trị văn hóa mà còn mang lại lợi ích kinh tế cho Hội An. Các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội thu hút du khách, góp phần vào sự phát triển du lịch văn hóa của thành phố.

4.1. Du Lịch Văn Hóa Tín Ngưỡng

Du lịch văn hóa tín ngưỡng đang trở thành một xu hướng phát triển tại Hội An. Các lễ hội, nghi lễ của người Hoa thu hút đông đảo du khách, tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng.

4.2. Góp Phần Vào Sự Phát Triển Kinh Tế Địa Phương

Tín ngưỡng của người Hoa không chỉ tạo ra giá trị văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương. Các hoạt động tín ngưỡng tạo ra việc làm và thu hút đầu tư vào khu vực.

V. Kết Luận Về Tín Ngưỡng Người Hoa Tại Hội An

Tín ngưỡng của người Hoa tại Hội An là một phần quan trọng trong di sản văn hóa của thành phố. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị tín ngưỡng không chỉ giúp duy trì bản sắc văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của Hội An trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Tín Ngưỡng Người Hoa

Tương lai của tín ngưỡng người Hoa tại Hội An phụ thuộc vào sự nỗ lực bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa. Cần có những chính sách hỗ trợ từ chính quyền và cộng đồng để đảm bảo sự tồn tại của tín ngưỡng.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Bảo Tồn Tín Ngưỡng

Cộng đồng người Hoa đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn tín ngưỡng. Sự tham gia tích cực của họ trong các hoạt động văn hóa sẽ giúp duy trì và phát triển các giá trị tín ngưỡng trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu mang tên "Tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam hiện nay" do nghiên cứu sinh Võ Duy Nghĩa thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Văn Minh, thuộc ngành Nhân học (mã số: 9 31 03 02), được bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam vào năm 2022.

Luận án được triển khai dựa trên tính cấp thiết về mặt lý luận và thực tiễn của đời sống văn hóa tộc người. Người Hoa định cư tại Việt Nam nói chung và Hội An nói riêng qua nhiều làn sóng di cư trong lịch sử. Khi đặt chân đến vùng đất mới, nhu cầu thiết lập chỗ dựa tâm linh trở thành ưu tiên hàng đầu, giúp cộng đồng củng cố tính cố kết trong lao động, sinh hoạt và sáng tạo văn hóa. Trải qua tiến trình giao lưu và tiếp biến văn hóa với cư dân bản địa, hệ thống tín ngưỡng của người Hoa tại Hội An vừa bảo lưu các yếu tố truyền thống, vừa tiếp nhận những yếu tố mới. Trong bối cảnh công cuộc Đổi mới từ năm 1986 đến nay cùng sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế thị trường và hoạt động du lịch, đời sống tín ngưỡng của người Hoa có nhiều sự vận động và biến đổi. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là: mặc dù Hội An là đô thị di sản nổi tiếng, song trước thời điểm luận án được thực hiện, vẫn chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về toàn bộ diện mạo, cấu trúc và giá trị tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa tại địa bàn này nhằm phục vụ mục tiêu bảo tồn văn hóa và định hướng phát triển du lịch bền vững.

Mục đích nghiên cứu của luận án là nhận diện các hình thức sinh hoạt và giá trị tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam; làm rõ sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa biểu hiện qua các sinh hoạt tín ngưỡng; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng của cộng đồng trong bối cảnh đương đại.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Khảo sát, tìm hiểu có hệ thống về những đặc điểm của tín ngưỡng người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam hiện nay thông qua sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng và trong gia đình.
2. Phân tích những giá trị, làm rõ thực trạng biến đổi, những vấn đề đặt ra của tín ngưỡng người Hoa ở Hội An trong bối cảnh giao lưu và hội nhập hiện nay.
3. Đề xuất một số giải pháp góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam trong điều kiện hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tín ngưỡng của người Hoa ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam hiện nay, bao gồm: tín ngưỡng thờ thần, thờ cúng tổ tiên, thực hành nghi lễ, lễ hội dân gian ở không gian gia đình và cộng đồng.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể trên các bình diện:

• Phạm vi không gian: Địa bàn hành chính thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam.
• Phạm vi thời gian: Tập trung nghiên cứu thực trạng tín ngưỡng ở thời điểm hiện tại, lấy mốc thời gian so sánh biến đổi từ năm 1986 đến năm 2021, đồng thời kết hợp xem xét các giai đoạn lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng người Hoa tại Hội An.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào hiện trạng, giá trị cơ bản, sự biến đổi và vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị tín ngưỡng của người Hoa ở hai cấp độ chính là cộng đồng và gia đình (có kết hợp trình bày tín ngưỡng dòng họ gắn với gia đình).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu được tác giả phân chia mạch lạc thành các nhóm công trình trong nước, ngoài nước và các nghiên cứu trực tiếp về địa bàn Hội An:

Các công trình nghiên cứu ngoài nước và trước năm 1975:

• J. de Kermadec (1955) với Cholon ville chinoise mô tả tang lễ và kiêng kỵ của người Hoa ở Chợ Lớn.
• Bộ quân lực Hoa Kỳ (1966) với Minority groups in the Republic of Viet Nam (Chương 22) thống kê dân số, phân tích chính sách và đặc điểm kinh tế - xã hội của người Hoa.
• Tsai Mau Kuay (1968) với Người Hoa ở miền Nam Việt Nam và Fujiwara Ruchiro (1974) với Chính sách đối với dân Trung Hoa di cư của các triều đại Việt Nam.
• Chen Ching Ho (1960) với công trình Mấy điều nhận xét về Minh Hương xã và các cổ tích tại Hội An.
• Trung tâm nghiên cứu Đông Á và Đại học Harvard (1971) với nghiên cứu Some aspects of the Chinese community in Việt Nam 1650-1850.
• Đào Trinh Nhất (1924) với Thế lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam Kỳ trong Bút ký Trung Hoa.
• Nguyễn Ngọc Kim Khôi (1994), Leo Suryadinata (2007), Fock Siew Tong (2009), Zhuang Wubin (2011), Chee Kiong Tong (2010) với Identity and ethnic relation in Southeast Asia - Racializing Chineseness, và báo cáo tổng quan của Ramses Amer (1998) tại Hội thảo Việt Nam học lần thứ nhất.

Các công trình nghiên cứu ở trong nước về người Hoa:

• Châu Thị Hải (1998) phân tích đặc tính "phi nguyên trú" và vai trò thương mại của người Hoa; Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đường (1959); Mạc Đường (1987, 1994) với chuyên khảo Xã hội người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 (tiềm năng và phát triển); Phan Xuân Biên, Phan An (1989).
• Ngô Văn Lệ và Nguyễn Duy Bính (2005) với Người Hoa ở Nam Bộ khảo sát toàn diện 5 nhóm Hoa (Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam, Hẹ).
• Trần Hồng Liên (2005) với Văn hóa người Hoa ở Nam bộ, Tín ngưỡng và Tôn giáo làm rõ hệ thống cơ sở thờ tự miếu, hội quán và quan niệm linh hồn.
• Nguyễn Võ Hinh khái quát dân số, ngôn ngữ, phong tục; Vũ Lê (2004) nghiên cứu văn hóa người Hoa tại TP. Hồ Chí Minh; Ngô Thu Hường nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng người Hoa tại Bắc Giang.
• Nhóm tác giả nghiên cứu về tín ngưỡng Thiên Hậu và sự dung hợp tôn giáo: Nguyễn Ngọc Thơ (2011, 2014) với các bài viết về tín ngưỡng Thiên Hậu tại Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long; Vũ Văn Chung phân tích sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng Thiên Hậu; Phạm Ngọc Hường (2021) nghiên cứu ảnh hưởng của Tam giáo trong tín ngưỡng Thiên Hậu.
• Nghiên cứu người Hoa tại các địa phương khác: Nguyễn Văn Đăng nghiên cứu người Hoa ở Quảng Ngãi và phố cảng Thu Xà; Lê Thị Nhuấn (2009) cùng Nguyễn Thị Hà Giang nghiên cứu các nhóm dân cư và tín ngưỡng người Hoa ở Lâm Đồng.

Các công trình nghiên cứu về người Hoa và văn hóa tín ngưỡng tại thành phố Hội An:

• Võ Thị Ánh Tuyết (2011) với luận văn Hội quán của người Hoa ở Hội An - Quảng Nam giới thiệu về thiết chế hội quán và sự giao lưu văn hóa Việt - Hoa.
• Nguyễn Chí Trung (chủ biên, 2010) với công trình Cư dân Faifo - Hội An trong lịch sử trình bày về tiến trình nhập cư, tín ngưỡng cộng đồng và gia đình.
• Tập thể tác giả (1999) với đề tài Nghiên cứu vai trò của xã Minh Hương ở thương cảng Hội An thế kỷ XVII - XIX.
• Nguyễn Ngọc Thơ (2018) với Người Hoa Người Minh Hương với văn hóa Hội An tiếp cận từ văn hóa phi vật thể đến vật thể.
• Lê Thu Huyền (2019) với luận án tiến sĩ Đời sống tín ngưỡng của người Việt ở Quảng Nam (Nghiên cứu trường hợp tại TP. Hội An).
• Bùi Thị Thu Linh (2011) nghiên cứu về Sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa tại Miếu Quan Công - Hội An - Quảng Nam.
• Các bài viết chuyên khảo: Vũ Văn Hoàng - Nguyễn Thái Hòa (2017) về tín ngưỡng thờ Môn thần; Vũ Hoài An (2017) về thờ Hải thần; Nguyễn Văn Bằng nghiên cứu đối tượng thờ cúng trong hội quán; cùng các công trình của Nguyễn Xuân Hương (2009), Nguyễn Hữu Thông (2011), Trần Văn An (2005), Lê Duy Anh (2009), Trần Ngọc Thêm (1999, 2001), Ngô Đức Thịnh (2001).

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: Các nghiên cứu trước đây phần lớn dừng lại ở việc miêu tả tản mạn một số khía cạnh đơn lẻ (như miếu Quan Công, hội quán hoặc chỉ nghiên cứu người Minh Hương, người Việt). Luận án của Võ Duy Nghĩa là công trình chuyên khảo đầu tiên đi sâu khảo sát hệ thống, toàn diện toàn bộ các hình thức tín ngưỡng cộng đồng và gia đình của người Hoa tại Hội An, phân tích thực trạng biến đổi từ sau năm 1986 đến nay, nhận diện các giá trị cốt lõi và xây dựng hệ thống giải pháp bảo tồn gắn với bối cảnh phát triển du lịch.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết, khái niệm công cụ và phương pháp tiếp cận chuyên ngành Nhân học và Dân tộc học:

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm cơ bản

1. Phương pháp luận: Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhìn nhận tín ngưỡng là một hiện tượng xã hội khách quan trong sự vận động lịch sử và tương tác với các yếu tố chính trị, kinh tế, môi trường. Vận dụng quan điểm Nhân học văn hóa - xã hội, Dân tộc học và các chủ trương, nghị quyết của Đảng, pháp luật của Nhà nước về tôn giáo, tín ngưỡng (Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết số 33-NQ/TW khóa XI, Văn kiện Đại hội Đảng XII, XIII, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016).
2. Khung lý thuyết: Luận án vận dụng Thuyết chức năng (Functionalism) do Bronislaw Malinowski đề xuất và được các học giả nhân học phát triển. Tác giả tiếp cận cấu trúc nghi lễ theo 4 yếu tố (hoạt động xã hội lặp lại; động tác mang tính biểu tượng; tách biệt khỏi sinh hoạt thường nhật; tuân theo mô hình khuôn mẫu) và phân tích các chức năng cơ bản của tín ngưỡng: chức năng thế giới quan, chức năng bù đắp tâm linh, chức năng điều chỉnh hành vi, chức năng liên kết/phân hóa xã hội, chức năng giao tiếp, chức năng sản sinh và chuyển giao văn hóa.
3. Hệ thống khái niệm: Làm rõ và phân định chuẩn xác các khái niệm:
   • Tín ngưỡng: Hệ thống niềm tin của con người thể hiện qua cách thức bộc lộ đức tin đối với hiện tượng tự nhiên, xã hội, nhân vật lịch sử/huyền thoại nhằm cầu mong sự che chở, thể hiện qua các cơ sở và hoạt động tín ngưỡng.
   • Nghi lễ tín ngưỡng: Tập hợp các hành vi có trật tự, lặp đi lặp lại (hành động, lễ nhạc, cầu khấn, hiến tế, tẩy uế) để kết nối hiện tại với truyền thống và thế giới siêu linh.
   • Văn hóa tín ngưỡng: Các dạng thức văn hóa đặc thù được sản sinh, tích hợp từ niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống thực tiễn.
   • Giá trị và giá trị tín ngưỡng: Đánh giá dựa trên quan điểm xã hội học của M. Weber, E. Durkheim, Vũ Hào Quang, Trần Ngọc Thêm; xác định giá trị tín ngưỡng là sản phẩm văn hóa điều chỉnh hành vi và cố kết cộng đồng.
   • Cộng đồng: Tập hợp người có tính liên kết nội tại dựa trên sự đồng thuận về ý thức, niềm tin và quy tắc ứng xử chung.
   • Đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt tín ngưỡng, thực hành tín ngưỡng: Phân biệt giữa môi trường - cơ sở tín ngưỡng với các hành vi nghi lễ của cá nhân, nhóm người và quy định của cộng đồng (chẳng hạn tiêu chuẩn nghiêm ngặt khi bầu chọn Chánh tế tại hội quán).
   • Phân định Chùa, Miếu, Hội quán: Chùa là cơ sở Phật giáo; Miếu là cơ sở tín ngưỡng đa thần dân gian; Hội quán là thiết chế cộng đồng đặc thù của 5 bang người Hoa (Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam, Gia Ứng).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Luận án kết hợp đa dạng các phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp tiếp cận văn hóa vùng: Xem xét Hội An như một không gian lịch sử - văn hóa đặc thù nơi các tộc người cùng sinh sống tạo nên mã văn hóa chung.
• Phương pháp điền dã dân tộc học:
  • Quan sát tham dự trực tiếp các sinh hoạt, nghi lễ định kỳ và đời thường của người Hoa tại Hội An.
  • Phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm (mỗi nhóm 6 - 7 người) với các thông tín viên am hiểu gồm cán bộ địa phương, trưởng tộc, thầy cúng, người cao tuổi (danh sách lưu tại Phụ lục 1).
  • Ghi âm, chụp ảnh, quay phim tư liệu thực địa.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc sẵn trên 120 đơn vị mẫu cá nhân người Hoa tại Hội An, áp dụng chọn mẫu khu vực điển hình đảm bảo cơ cấu về độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp, trình độ học vấn.
• Phương pháp thống kê phân loại, so sánh đối chiếu: So sánh lịch đại và đồng đại; đối chiếu thực hành tín ngưỡng của người Hoa Hội An với người Hoa tại TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Hà Nội, Lâm Đồng.
• Phương pháp nghiên cứu lịch sử và liên ngành: Kết hợp tri thức của Nhân học, Dân tộc học, Xã hội học, Văn hóa học và Tôn giáo học.
• Nguồn tư liệu: Tư liệu điền dã sơ cấp; tư liệu thống kê từ UBND thành phố Hội An, UBND phường Minh An, Phòng Thống kê TP. Hội An; tư liệu lưu trữ tại Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Viện Dân tộc học; các văn bia Hán Nôm và ghi chép lịch sử Đàng Trong, triều Nguyễn.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và địa bàn nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài, phân tích các khái niệm công cụ và xác lập khung lý thuyết chức năng làm cơ sở luận giải. Đồng thời, chương này khái quát về địa bàn thành phố Hội An và tiến trình lịch sử của cộng đồng người Hoa:

• Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và vai trò thương cảng lịch sử của Hội An.
• Lịch sử hình thành cộng đồng người Hoa tại Hội An từ thế kỷ XVII qua các làn sóng di dân; sự hình thành của xã Minh Hương và 5 bang người Hoa (Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam, Gia Ứng).
• Phân tích cơ cấu dân số, phân bố cư trú của người Hoa theo giới tính tại các xã, phường thuộc thành phố Hội An (số liệu thống kê ngày 1/4/2019).
• Xác lập đặc điểm tổ chức bang hội và dòng họ như hai trụ cột duy trì sự gắn kết xã hội và thực hành tín ngưỡng.

Chương 2: Các hình thức tín ngưỡng và thực hành tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An hiện nay

Chương 2 mô tả chi tiết hiện trạng các đối tượng phụng thờ và quy trình thực hành nghi lễ của người Hoa tại Hội An ở hai cấp độ:

1. Thực hành tín ngưỡng trong cộng đồng:

   • Thờ Tiền hiền, Hậu hiền: Tri ân công đức của các bậc tiền nhân có công khai phá, tạo dựng cơ sở bang hội và cộng đồng.
   • Thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu (Bà Mã Châu, Ma Tổ): Vị Hải thần tối cao bảo trợ người đi biển, được phụng thờ trang trọng tại các hội quán Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam...
   • Thờ Môn thần: Tín ngưỡng thờ thần giữ cửa gắn liền với văn hóa gia trạch và cơ sở tín ngưỡng cổ truyền nhằm trừ tà, cầu an.
   • Thờ Quan Thánh Đế Quân (Quan Công): Biểu tượng của chữ "Trung", chữ "Tín", đức tính trượng nghĩa; miếu Quan Công (Chùa Ông, xây dựng từ năm 1653) là trung tâm tín ngưỡng chung của cả người Minh Hương, người Hoa và người Việt.
   • Thờ Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Đại Đế): Thần trị thủy, bảo hộ bình an sông nước, gắn liền với di tích Chùa Cầu.
   • Thờ âm linh, âm hồn: Thể hiện tính nhân văn qua việc cúng tế các linh hồn xiêu bạt, người tử nạn trên đường vượt biển di cư.
   • Thờ thần Phục Ba: Dấu ấn tín ngưỡng lịch sử được bảo lưu trong một số cộng đồng.

2. Thực hành tín ngưỡng trong gia đình:

   • Thờ cúng tổ tiên: Thực hành đạo hiếu, duy trì tôn ty trật tự trong gia đình và liên kết dòng họ thông qua nhà thờ tộc.
   • Thờ Ngũ tự gia đường: Thờ phụng 5 vị thần bảo hộ cư gia truyền thống.
   • Thờ Thần Tài, Thổ Địa: Cầu mong tài lộc, hanh thông trong hoạt động kinh doanh buôn bán của cư dân phố thị.

Luận án tổng hợp các dữ liệu điều tra thực địa thông qua hệ thống bảng biểu:

Ký hiệu bảng	Tên bảng số liệu trong văn bản luận án	Nội dung dữ liệu chính
Bảng 1.1	Bảng dân số theo giới tính của người Hoa ở các xã, phường thuộc thành phố Hội An (tính đến ngày 1/4/2019)	Thống kê số lượng nam, nữ người Hoa phân bố theo từng đơn vị hành chính phường, xã tại Hội An.
Bảng 2.1	Số lượng người tin theo tín ngưỡng trong cộng đồng người Hoa tại Hội An	Tỷ lệ và mức độ niềm tin của người dân đối với từng hình thức tín ngưỡng cụ thể.
Bảng 2.2	Những dịp thường đến thăm viếng và lễ vật dâng cúng tại các cơ sở thờ tự của cộng đồng	Cơ cấu các dịp lễ tiết (ngày rằm, mùng một, ngày vía, lễ tết) và thành phần lễ vật hiến cúng tại hội quán, miếu.
Bảng 2.3	Các hình thức tín ngưỡng trong gia đình	Tỷ lệ duy trì bàn thờ tổ tiên, Thần Tài - Thổ Địa, Ngũ tự gia đường trong các hộ gia đình người Hoa.
Bảng 2.4	Ý nghĩa của lễ thờ Tiền hiền, Hậu hiền	Đánh giá của cộng đồng về giá trị tri ân công đức, giáo dục thế hệ trẻ và gắn kết dòng họ qua nghi lễ.

Chương 3: Giá trị, xu hướng biến đổi và giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An trong bối cảnh hiện nay

Chương 3 đi sâu phân tích hệ giá trị, chiều hướng biến đổi và xây dựng hệ thống kiến nghị:

1. Giá trị tín ngưỡng trong đời sống người Hoa:

   • Giá trị thể hiện thế giới quan dân gian và giải tỏa tâm linh: Tạo điểm tựa tinh thần vững chắc trước những rủi ro trong kinh doanh và đời sống.
   • Giá trị cố kết cộng đồng cư trú và tộc người: Tăng cường sự tương trợ thông qua thiết chế hội quán, bang hội và tổ chức dòng tộc.
   • Giá trị giữ gìn và thể hiện lịch sử, bản sắc văn hóa tộc người: Lưu giữ kiến trúc nghệ thuật, Hán tự, phong tục tập quán truyền thống.
   • Giá trị giáo dục truyền thống: Răn dạy con cháu về chữ hiếu, lòng trung thực, tín nghĩa trong quan hệ xã hội.

2. Thực trạng và xu hướng biến đổi tín ngưỡng (1986 - 2021):

   • Biến đổi trong không gian thờ tự và thành phần đối tượng tham gia: Thu hút đông đảo cộng đồng người Việt và du khách cùng thực hành tín ngưỡng tại hội quán.
   • Biến đổi về nghi thức, quy mô tế lễ: Xu hướng đơn giản hóa một số nghi thức rườm rà, kết hợp thêm các yếu tố dịch vụ du lịch.
   • Nguyên nhân biến đổi: Tác động của chính sách Đổi mới kinh tế; quá trình đô thị hóa và giao lưu văn hóa Việt - Hoa; sự phát triển của ngành kinh tế du lịch tại Hội An.

3. Những vấn đề đặt ra và giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị:

   • Xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn tính thiêng của di tích tín ngưỡng với việc khai thác phục vụ du lịch thương mại.
   • Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo tại địa phương.
   • Phát huy vai trò tự quản của Ban Trị sự các hội quán, ban khánh tiết và các tộc họ người Hoa.
   • Tôn tạo, bảo vệ di sản văn hóa vật thể (hội quán, miếu cổ) gắn liền với phục dựng đúng chuẩn mực các di sản phi vật thể (lễ hội vía Bà Thiên Hậu, vía Quan Công).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án của Võ Duy Nghĩa đạt được những đóng góp khoa học và thực tiễn:

• Về mặt lý luận:

  • Là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về tín ngưỡng của người Hoa tại thành phố Hội An dưới góc độ chuyên ngành Nhân học.
  • Luận giải làm rõ mối quan hệ tương tác giữa tín ngưỡng truyền thống với sự phát triển kinh tế - xã hội của một đô thị thương cảng qua các giai đoạn lịch sử.
  • Cung cấp cơ sở khoa học để nhận diện sự tương đồng và khác biệt trong đời sống tín ngưỡng của người Hoa ở Hội An so với các trung tâm cư trú khác của người Hoa tại Việt Nam (như Nam Bộ, Tây Nguyên, Bắc Bộ).

• Về mặt thực tiễn:

  • Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu điền dã và thống kê dân tộc học tin cậy về hệ thống đối tượng thờ phụng, cơ sở thờ tự và nghi lễ của người Hoa tại Hội An.
  • Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp chính quyền thành phố Hội An và tỉnh Quảng Nam hoạch định, thực thi hiệu quả chính sách dân tộc và công tác quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn các giá trị di sản văn hóa truyền thống, đồng thời phát huy hợp lý các lễ hội, nghi lễ tín ngưỡng phục vụ phát triển loại hình du lịch văn hóa - tâm linh bền vững tại đô thị cổ Hội An.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Tín ngưỡng của người Hoa rất đa dạng ở nhiều cấp độ (cộng đồng, dòng họ, gia đình, nhóm nghề nghiệp, cá nhân). Do điều kiện nghiên cứu, luận án chủ yếu tập trung khảo sát phạm vi cộng đồng và gia đình (kết hợp yếu tố dòng họ), chưa thể bao quát hết toàn bộ các nhóm nghề nghiệp chuyên biệt.
  • Việc tiếp cận và xác thực các nguồn tư liệu thư tịch thành văn, văn bản Hán Nôm cổ gặp nhiều khó khăn do tài liệu đã qua nhiều lần phiên dịch và tái bản qua các thời kỳ lịch sử khác nhau.
  • Quy mô mẫu điều tra xã hội học định lượng dừng lại ở mức 120 đơn vị mẫu cá nhân trên địa bàn thành phố Hội An.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng nghiên cứu sâu hơn về tín ngưỡng của các nhóm nghề nghiệp truyền thống và tín ngưỡng cá nhân của người Hoa.
  • Đi sâu nghiên cứu so sánh đối chiếu tín ngưỡng người Hoa Hội An với các cộng đồng người Hoa ở khu vực Đông Nam Á trong mối tương quan mạng lưới thương mại biển châu Á.
  • Tiếp tục theo dõi, đánh giá định lượng tác động dài hạn của các hoạt động du lịch văn hóa đối với sự biến đổi tính thiêng trong các hội quán di sản.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với các nhóm đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Thuộc các chuyên ngành Nhân học, Dân tộc học, Văn hóa học, Lịch sử, Tôn giáo học và Quản lý văn hóa khi tìm hiểu về văn hóa tộc người Hoa và văn hóa đô thị cổ Hội An.
• Các nhà quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, Phòng Nội vụ/Tôn giáo thành phố Hội An trong việc xây dựng kế hoạch bảo tồn di sản và quản lý lễ hội.
• Phần nội dung đáng tham khảo nhất: Hệ thống tư liệu điền dã chi tiết tại Chương 2 về quy trình thực hành nghi lễ tại các hội quán (Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông, Hải Nam) và hệ thống giải pháp gắn kết bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững tại Chương 3.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu các hình thức tín ngưỡng cộng đồng nào của người Hoa tại Hội An?

Luận án khảo sát chi tiết 7 hình thức tín ngưỡng cộng đồng chính: thờ Tiền hiền - Hậu hiền, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, thờ Môn thần, thờ Quan Thánh Đế Quân (Quan Công), thờ Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Đại Đế), thờ âm linh - âm hồn và thờ thần Phục Ba.

2. Thiết chế Hội quán của người Hoa ở Hội An được phân chia theo các nhóm bang hội nào?

Người Hoa ở Hội An phân chia theo 5 nhóm ngôn ngữ/quê hương (bang Hoa Kiều) gồm: bang Phúc Kiến, bang Quảng Đông, bang Hải Nam, bang Triều Châu và bang Gia Ứng. Mỗi bang thiết lập hội quán riêng vừa làm nơi phụng thờ thần bảo trợ vừa là không gian sinh hoạt tương trợ cộng đồng.

3. Tác giả sử dụng cỡ mẫu điều tra xã hội học định lượng là bao nhiêu và khảo sát những ai?

Tác giả đã thiết kế bảng hỏi và tiến hành khảo sát trên 120 đơn vị mẫu cá nhân người Hoa tại Hội An, sử dụng phương pháp chọn mẫu khu vực điển hình đảm bảo cơ cấu về độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp và trình độ học vấn.

4. Tín ngưỡng gia đình của người Hoa ở Hội An gồm những thành tố nào?

Tín ngưỡng trong phạm vi gia đình bao gồm 3 hình thức cơ bản: tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên (gắn kết với nhà thờ họ), thờ Ngũ tự gia đường (5 vị thần bảo hộ gia trạch) và thờ Thần Tài, Thổ Địa cầu may mắn, tài lộc trong kinh doanh buôn bán.

5. Giai đoạn thời gian nào được luận án lựa chọn làm mốc chính để so sánh sự biến đổi tín ngưỡng?

Luận án tập trung vào thực trạng hiện tại và lấy mốc thời gian từ năm Đổi mới 1986 đến năm 2021 để phân tích, so sánh các xu hướng biến đổi trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa tại Hội An.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ Nhân học của tác giả Võ Duy Nghĩa là công trình khoa học khảo sát toàn diện, hệ thống về đời sống tín ngưỡng của người Hoa tại thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam. Công trình đã làm rõ các hình thức thực hành tín ngưỡng đặc trưng trong không gian cộng đồng (hội quán, miếu) và gia đình, đồng thời phân tích sâu sắc các giá trị thế giới quan, cố kết tộc người, giáo dục luân lý và xu hướng biến đổi từ năm 1986 đến năm 2021. Kết quả nghiên cứu cung cấp nguồn tư liệu học thuật xác thực, đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quản lý nhà nước về tôn giáo - dân tộc và đề xuất các giải pháp bảo tồn di sản văn hóa gắn liền với phát triển du lịch bền vững tại đô thị cổ Hội An.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tìm hiểu quá trình tiếp xúc và giao lƣu văn hóa Việt - Hoa trong lịch sử. Theo tác giả, khác với nhiều thành phần dân tộc cƣ trú ở Việt Nam, cộng đồng ngƣời Hoa là một dân tộc “phi nguyên trú”, họ di cƣ từ các tỉnh phía Nam Trung Hoa sang. Đến nay, ngƣời Hoa ở Hội An thực sự đã trở thành một lực lƣợng buôn bán chính và là một lực lƣợng môi giới quan trọng trong quá trình giao lƣu thƣơng mại giữa Việt Nam và các nƣớc trong khu vực và trên thế giới; góp phần vào quá trình định hình bộ mặt đô thị thƣơng mại Hội An [123]. Giai đoạn sau 1986, một số công trình nghiên cứu sớm về ngƣời Hoa có thể kể đến: Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đƣờng, “Dân tộc Hoa” in trong sách Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, Nxb.

Văn hóa, H, 1959; Mạc Đƣờng, “Ngƣời Hoa ở đồng bằng sông Cửu Long”, Tạp chí Dân tộc học, số 2-1987; Phan Xuân Biên, Phan An, “Về vị trí ngƣời Hoa trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam”, Tạp chí Khoa học xã hội, số 1-1989;… Trong đó Mạc Đƣờng với chuyên khảo Xã hội người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 (tiềm năng và phát triển) (Nxb. KHXH, 1994) là công trình phân tích xã hội đầu tiên nói về những quá trình biến đổi xã hội sau năm 1975 ở vùng ngƣời Hoa, sự hình thành xã hội công dân và sự phát triển ý thức công dân của ngƣời Hoa qua những thời gian lịch sử đƣơng đại. Tác giả phân tích theo quan điểm những nhân tố nội sinh và ngoại sinh, những bối cảnh xung đột tâm lý, quá trình xây dựng, ổn định và phát triển ý thức công dân Việt Nam đối với ngƣời Hoa trong khoảng thời gian 20 năm. Mạc Đƣờng đã phân tích những khó khăn trở ngại của việc phát triển văn hóa mang bản sắc riêng của ngƣời Hoa những năm đầu sau 1975.

Sự phát triển bản sắc văn hóa của ngƣời Hoa cũng gặp phải những nhận thức định kiến ngăn trở. Do những hậu quả của các chính sách đối với ngƣời Hoa trƣớc năm 1975 trong xã hội cũ và do những hoạt động lôi cuốn ngƣời Hoa vào cộng đồng kiều dân Trung Hoa ở nƣớc ngoài sau năm 1975 với một mục đích chính trị đề cao tƣ tƣởng dân tộc lớn và bành trƣớng lãnh thổ càng làm cho tâm lý kỳ thị dân tộc gia tăng [45; tr. 14 Bên cạnh đó là công trình của các tác giả Ngô Văn Lệ và Nguyễn Duy Bính, Người Hoa ở Nam Bộ, Nxb. Đại học Quốc gia TP.

Hồ Chí Minh, 2005. Cuốn sách cung cấp những nét khái quát và cập nhật (cho đến thời điểm xuất bản của công trình) về cộng đồng ngƣời Hoa ở vùng đất đầy tiềm năng của Việt Nam, đi sâu vào nghiên cứu các khía cạnh tiêu biểu của cộng đồng năm nhóm Hoa: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ. Ngƣời Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, ở Nam Bộ nói chung đƣợc các tác giả phân tích từ nhiều góc độ: lịch sử hình thành, hoạt động kinh tế, những thiết chế và nghi lễ trong hôn nhân gia đình của ngƣời Hoa trong truyền thống cũng nhƣ ở hiện đại, qua đó thấy đƣợc tính kế thừa và tính thích nghi của họ trong điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa ở một vùng đất mới. Khi nghiên cứu về tín ngƣỡng ngƣời Hoa, các công trình đã xuất bản phần nhiều đề cập đến vai trò tín ngƣỡng trong đời sống tinh thần ngƣời Hoa, đặc biệt khi di cƣ đến vùng đất mới.

Tác giả Trần Hồng Liên đã quan tâm đến văn hóa tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở Việt Nam với công trình Văn hóa người Hoa ở Nam bộ, Tín ngưỡng và Tôn giáo (2005). Trong phần “Hội nhập và giao lƣu văn hóa của ngƣời Hoa ở Việt Nam (trên lĩnh vực tín ngƣỡng - tôn giáo)”, những vấn đề khái quát về quá trình du nhập và định cƣ của ngƣời Hoa ở Việt Nam; những điều kiện lịch sử, xã hội, văn hóa tác động đến quá trình hội nhập; hội nhập văn hoá trên lĩnh vực tín ngƣỡng tôn giáo,. đã đƣợc tác giả nêu bật và có những nhận xét xác đáng. Riêng tín ngƣỡng tôn giáo, tác giả khẳng định rằng: trong đời sống của ngƣời Hoa ở Việt Nam, vấn đề tín ngƣỡng khá phong phú và đa dạng.

Ngƣời Hoa tin có linh hồn và con ngƣời sau khi chết sẽ bị phạt hay khen thƣởng tùy vào hành động, công đức của ngƣời đó trong cuộc sống hiện tại. Vì vậy, ngƣời Hoa đã tích cực thờ phụng những thần linh trú ngụ thuộc các cảnh giới để cầu mong đƣợc nhiều sự hỗ trợ. “Tín ngƣỡng trong đời sống cộng đồng ngƣời Hoa ở Nam bộ phong phú, thể hiện qua nhiều cung, miếu, điện, đàn, đƣờng, từ đƣờng, đền thờ họ”; “Đa số cơ sở đƣợc hình thành do từng nhóm Hoa thuộc một hoặc nhiều ngôn ngữ 15 lập nên, nhƣ miếu của nhóm Hoa Quảng Đông, Miếu Nhị Phủ (thuộc hai phủ của ngƣời Hoa tỉnh Phúc Kiến là phủ Chƣơng Châu và Tuyền Châu); Thất Phủ miếu (của cộng đồng Hoa thuộc 7 phủ lập nên)” [211]. Thầy thuốc ƣu tú Bác sĩ Nguyễn Võ Hinh ngƣời dân tộc Hoa ở Việt Nam cho biết: “Ngƣời dân tộc Hoa tại Việt Nam là những ngƣời gốc Trung Quốc định cƣ ở Việt Nam và đa số có quốc tịch Việt Nam.

Họ còn có các tên gọi khác là Khách, Hán, Tàu và có các nhóm dân khác nhau nhƣ Quảng Ðông, Quảng Tây, Hải Nam, Triều Châu, Phúc Kiến, Sang Phang, Xìa Phống, Thoòng Nhằn, Minh Hƣơng, Hẹ,. Dân tộc Hoa sử dụng tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, ngữ hệ Hán - Tạng. Nếu xếp theo phân loại của nƣớc Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thì họ đƣợc gọi là dân tộc Hán. Đây là một trong hai dân tộc duy nhất tại Việt Nam có dân số giảm trong vòng 10 năm, từ năm 1999 đến năm 2009 theo số liệu của Tổng cục Thống kê Việt Nam” [71].

Nội dung bài viết đã khái quát sơ lƣợc về lịch sử dân tộc Hoa tại Việt Nam; dân số, địa bàn cƣ trú, ngôn ngữ; các tên gọi của dân tộc Hoa; đặc điểm kinh tế, tổ chức cộng đồng; hôn nhân gia đình, tục lệ ma chay, thờ cúng; văn hóa, phong tục tập quán. Nghiên cứu về ngƣời Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh còn có bài viết của Vũ Lê là “Văn hóa người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh” (2004) đã sƣu tầm khá đầy đủ các giá trị văn hóa của ngƣời Hoa ở nơi đây. Bài viết đã làm nổi bật quá trình ngƣời Hoa gia nhập vào cộng đồng dân tộc Việt Nam; khái quát về ngƣời Hoa và văn hóa ngƣời Hoa với sự phát triển kinh tế - xã hội: “Có thể nói, văn hóa ngƣời Hoa với những giá trị ƣu trội của nó có vai trò to lớn trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của TP. Hồ Chí Minh và Nam Bộ nói riêng, cả nƣớc nói chung.

Việc nghiên cứu văn hóa và giải pháp phát huy vai trò của nó là một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn” [198]. Nghiên cứu về tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở Bắc Giang, tác giả Ngô Thu Hƣờng có bài viết “Đôi nét về văn hóa, tín ngưỡng của người Hoa ở Bắc Giang” đã giới thiệu khái quát về văn hóa, tín ngƣỡng của ngƣời Hoa ở tỉnh: “Bắc Giang là tỉnh có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, trong đó có 16 ngƣời Hoa (hay còn gọi là dân tộc Hán). Ngƣời Hoa cƣ trú chủ yếu ở các huyện Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam và một số xã miền núi ở các huyện khác trong tỉnh. Ngƣời Hoa ở Bắc Giang đã có từ lâu đời, hình thành một nền văn hóa riêng với những bản sắc đặc trƣng.

Trải qua nhiều biến đổi của lịch sử, xã hội, thời gian,. nhƣng những bản sắc văn hóa của ngƣời dân tộc Hoa đến nay vẫn còn lƣu giữ, cần đƣợc bảo tồn và phát huy” [185]. Trong bài viết, một số tín ngƣỡng cũng đƣợc đề cập đến nhƣ tín ngƣỡng thờ cúng trong gia đình, tín ngƣỡng thờ cúng ở cộng đồng, các yếu tố tín ngƣỡng khác. Nguyễn Ngọc Thơ với bài viết “Tín ngưỡng Thiên Hậu tại Nam Bộ Việt Nam” [211] cho rằng: tín ngƣỡng thờ Bà Thiên Hậu (Bà Ma Tổ, Bà Mã Châu) gốc Hoa Nam đã theo bƣớc di dân ngƣời Hoa đến Nam Bộ Việt Nam từ thế kỷ XVII-XIX, trở thành một dạng tín ngƣỡng thờ Mẫu khá phổ biến tại đồng bằng Nam Bộ.

Tục thờ này cùng các hoạt động văn hóa - nghệ thuật và những khía cạnh văn hóa vật thể gắn liền với nó đã sớm trở thành một “kho tàng” văn hóa dân gian, ở đó ngƣời ta gìn giữ linh hồn của truyền thống, đồng thời cũng là một kênh giáo dục đạo đức, lối sống hiệu quả và sâu sắc của ngƣời Hoa nói riêng, của các tộc ngƣời Nam Bộ nói chung. Trong mối tƣơng quan với văn hóa các dân tộc Việt, Khơ-me, Chăm trong vùng, tín ngƣỡng Thiên Hậu đã góp phần tạo nét đặc trƣng mang bản sắc ngƣời Hoa - một bộ phận của đại gia đình các dân tộc Việt Nam, ngày càng có giá trị trong quá trình dung hợp đa văn hóa để tạo nên diện mạo văn hóa Nam Bộ Việt Nam trong suốt 300 năm qua. Bài viết đã hệ thống về nguồn gốc, quá trình phát triển và truyền bá tín ngƣỡng Thiên Hậu đến Việt Nam; hiện trạng tín ngƣỡng Thiên Hậu tại Nam Bộ Việt Nam; tác giả Nguyễn Ngọc Thơ trong bài viết “Đặc trƣng tín ngƣỡng thờ Thiên Hậu ở đồng bằng sông Cửu Long” [157] cho biết ở Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay với khoảng hơn 50 miếu Thiên Hậu do ngƣời Hoa và ngƣời Việt xây dựng và tổ chức sinh hoạt tín ngƣỡng. Trong tâm thức ngƣời dân vùng đồng bằng sông Cửu Long, Thiên Hậu vừa là hải thần, thần bảo vệ, mà còn là phúc thần, vị thánh mẫu từ bi, đƣợc ngƣời Việt tiếp nhận qua ngả Phật giáo và tín ngƣỡng thờ Mẫu dân 17 gian.

Có thể thấy rằng, sinh hoạt tín ngƣỡng Thiên Hậu tại vùng đồng bằng sông Cửu Long vừa thể hiện đặc trƣng mang tính bản sắc văn hóa ngƣời Hoa vừa là một minh chứng sống động cho quá trình hỗn dung đa văn hóa của cƣ dân vùng đất này. Do đó, bài viết này đã khảo sát hiện trạng tổ chức sinh hoạt tín ngƣỡng Thiên Hậu để làm nổi bật các đặc trƣng cơ bản của tục thờ này tại vùng đồng bằng sông Cửu Long. Vũ Văn Chung với bài viết “Sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngƣỡng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu ở Nam Bộ” [29].