Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại khu vực Tây Nguyên đang đặt ra những thách thức lớn đối với công tác quản lý nhà nước về xây dựng hạ tầng kỹ thuật và không gian sống. Tại huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk – một địa bàn trọng điểm gồm 17 đơn vị hành chính cấp xã với 02 thị trấn và 15 xã, quy mô dân số đã tăng từ 172.608 người năm 2017 lên hơn 180.000 người vào năm 2020. Cùng với đó, tỷ lệ lao động phi nông nghiệp tăng liên tục từ 17,41% lên 20,39% trong cùng giai đoạn, thúc đẩy nhu cầu xây dựng nhà ở tư nhân, cơ sở kinh doanh và các công trình năng lượng tái tạo trên tổng diện tích tự nhiên 82.450,14 ha.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa tốc độ mở rộng xây dựng dân dụng với những bất cập trong việc thực thi pháp luật xây dựng tại địa phương. Tình trạng xây dựng không phép, sai quy hoạch, chuyển mục đích sử dụng đất trái quy định và lấn chiếm hành lang an toàn giao thông vẫn diễn biến phức tạp. Mục tiêu cụ thể của đề tài là đánh giá toàn diện thực trạng triển khai chính sách quản lý trật tự xây dựng tại huyện Cư M’gar giai đoạn 2017 – 2020, từ đó nhận diện các điểm nghẽn về thể chế, nhân sự và quy trình phối hợp để xác lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý đến năm 2025.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện Đề án công nhận thị trấn Quảng Phú đạt tiêu chuẩn đô thị loại IV theo Nghị quyết số 08/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân huyện. Đồng thời, nghiên cứu thiết lập các tiêu chí định lượng giúp giảm thiểu ít nhất 40% các vụ vi phạm hành chính về đất đai và trật tự xây dựng, tạo môi trường minh bạch cho người dân và doanh nghiệp trên toàn địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết chu trình chính sách công của James Anderson và mô hình thực thi chính sách từ trên xuống của Paul Sabatier để phân tích cách thức các văn bản quy phạm pháp luật được cụ thể hóa tại cấp cơ sở. Chu trình này bao gồm 4 giai đoạn cốt lõi: ban hành kế hoạch, phổ biến tuyên truyền, tổ chức phân công bộ máy và kiểm tra xử lý vi phạm. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết quản trị đô thị hiện đại nhằm xác định vai trò phối hợp liên ngành giữa chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.

Hệ thống khái niệm nền tảng được chuẩn hóa bao gồm: trật tự xây dựng, quản lý nhà nước về trật tự xây dựng, thực hiện chính sách công và vi phạm trật tự xây dựng. Trong đó, quản lý trật tự xây dựng được xác định là hoạt động giám sát, cấp phép, thanh tra và chế tài của cơ quan hành chính có thẩm quyền nhằm bảo đảm mọi công trình phát triển tuân thủ 100% quy hoạch chi tiết và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Nghiên cứu cũng căn cứ trên khung pháp lý trọng yếu gồm Luật Xây dựng năm 2014 (sửa đổi năm 2020), Luật Quy hoạch năm 2017, Nghị định số 139/2017/NĐ-CP và Quyết định số 2144/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận định tính kết hợp định lượng dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp phong phú. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp trọn vẹn từ 100% báo cáo hành chính, biên bản xử lý vi phạm và hồ sơ cấp phép xây dựng tại 17 xã, thị trấn trực thuộc huyện Cư M’gar trong mốc thời gian 4 năm từ 2017 đến 2020. Ngoài ra, tác giả sử dụng số liệu biến động đất đai trên diện tích 82.450,14 ha từ Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện.

Về phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp, đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu định mức có chủ đích với cỡ mẫu 45 cán bộ chuyên môn trực tiếp làm công tác trật tự xây dựng (gồm 9 cán bộ Phòng Kinh tế và Hạ tầng cùng 34 công chức địa chính - xây dựng cấp xã) và chọn mẫu ngẫu nhiên 120 chủ đầu tư xây dựng nhà ở riêng lẻ tại 02 thị trấn Quảng Phú và Ea Pốk. Lý do lựa chọn kết hợp phân tích thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian và phương pháp tổng hợp liên ngành là nhằm lượng hóa chính xác mối tương quan giữa tốc độ tăng dân số phi nông nghiệp với số lượng công trình vi phạm, bảo đảm kết quả đánh giá mang tính khách quan, khoa học và sát thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu sử dụng đất trên địa bàn huyện Cư M’gar có sự chuyển dịch mạnh mẽ phục vụ đô thị hóa. Diện tích đất nông nghiệp năm 2020 giảm hơn 74.000 ha so với năm 2017 do quá trình chuyển đổi sang đất phi nông nghiệp. Trong đó, riêng đất ở tại đô thị tăng thêm 47,65 ha, từ mức 190,59 ha năm 2017 lên 238,24 ha năm 2020, phản ánh tốc độ gia tăng nhanh chóng của các công trình xây dựng kiên cố tại thị trấn Ea Pốk và Quảng Phú.

Thứ hai, bộ máy nhân sự chuyên trách thực hiện quản lý trật tự xây dựng còn mỏng so với quy mô phát triển. Phòng Kinh tế và Hạ tầng huyện Cư M’gar chỉ có 09 công chức, trong đó có 04 chuyên viên chịu trách nhiệm bao quát toàn bộ công tác quản lý quy hoạch, cấp phép và thanh tra trật tự xây dựng cho toàn bộ 17 xã và thị trấn. Tại cấp xã, mỗi đơn vị chỉ bố trí 02 cán bộ phụ trách cả lĩnh vực đất đai và xây dựng, dẫn đến tình trạng quá tải khi phải quản lý hơn 110.000 người trong độ tuổi lao động và hàng nghìn công trình phát sinh hàng năm.

Thứ ba, công tác kiểm tra và phát hiện vi phạm đã được siết chặt nhưng tỷ lệ công trình xây dựng không phép và sai mục đích sử dụng đất vẫn chiếm tỷ trọng lớn, khoảng 35% đến 40% trong tổng số các vụ việc được xử lý. Việc lấn chiếm hành lang an toàn giao thông và xây dựng công trình trên đất nông nghiệp chưa chuyển đổi mục đích diễn ra phổ biến dọc theo các trục đường liên xã có lộ giới quy hoạch từ 22m trở lên.

Thảo luận kết quả

Khi biểu diễn các chỉ số trên biểu đồ cột so sánh giai đoạn 2017 – 2020, số lượng quyết định xử phạt vi phạm hành chính có xu hướng tăng đồng biến với tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương. Nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ nhận thức pháp luật của người dân chưa đồng đều, trong khi công tác tuyên truyền chủ yếu thực hiện qua loa phát thanh định kỳ mà chưa đi sâu vào từng buôn làng đồng bào dân tộc thiểu số.

Dữ liệu thống kê qua bảng biến động đất đai cũng chỉ ra rằng việc chậm công bố cắm mốc giới chỉ giới đường đỏ ngoài thực địa khiến người dân khó tiếp cận thông tin chỉ giới xây dựng. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các huyện lân cận thuộc tỉnh Đắk Lắk, công tác phối hợp giữa Thanh tra Sở Xây dựng và Ủy ban nhân dân cấp xã theo Quyết định số 2144/QĐ-UBND tại Cư M’gar đã đạt tỷ lệ thu hồi tiền phạt trên 85%, nhưng việc cưỡng chế phá dỡ công trình vi phạm đạt tỷ lệ chưa cao do thiếu hụt phương tiện và lực lượng hỗ trợ chuyên trách.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng thực thi chính sách quản lý trật tự xây dựng trên địa bàn huyện Cư M’gar, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, hoàn thiện và số hóa 100% hệ thống quy hoạch xây dựng đô thị và điểm dân cư nông thôn. Ủy ban nhân dân huyện Cư M’gar cần chủ trì phối hợp với Sở Xây dựng hoàn thành cắm mốc chỉ giới đường đỏ ngoài thực địa cho toàn bộ các tuyến đường chính từ 22m trở lên tại 02 thị trấn và trung tâm 15 xã, hoàn thành trong giai đoạn 2022 – 2023 nhằm minh bạch hóa thông tin cho người dân tra cứu trực tuyến.

Thứ hai, tinh gọn và đơn giản hóa thủ tục hành chính cấp giấy phép xây dựng theo cơ chế một cửa liên thông. Phòng Kinh tế và Hạ tầng huyện Cư M’gar đặt mục tiêu nâng tỷ lệ giải quyết hồ sơ cấp phép xây dựng đúng và trước hạn đạt trên 98%, giảm 30% thời gian thẩm định thực địa cho các công trình nhà ở riêng lẻ nông thôn từ năm 2022.

Thứ ba, kiện toàn năng lực bộ máy và tăng cường công tác thanh tra liên ngành. Ủy ban nhân dân huyện cần bố trí thêm tối thiểu 02 chuyên viên kỹ thuật cho Phòng Kinh tế và Hạ tầng, đồng thời tổ chức 04 đợt tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu hàng năm cho 34 cán bộ địa chính - xây dựng tại 17 xã, thị trấn, phấn đấu kéo giảm ít nhất 50% số vụ vi phạm xây dựng không phép đến năm 2025.

Thứ tư, đổi mới phương thức tuyên truyền chính sách qua việc lồng ghép tài liệu song ngữ tại các buổi sinh hoạt buôn làng. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam huyện phối hợp với Bí thư chi bộ và Trưởng ban công tác mặt trận cơ sở đẩy mạnh giám sát cộng đồng, thiết lập đường dây nóng tiếp nhận phản ánh vi phạm 24/7, áp dụng từ quý I năm 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng cao và là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện và cấp xã: Trực tiếp là Ủy ban nhân dân huyện Cư M’gar, Phòng Kinh tế và Hạ tầng, Phòng Tài nguyên và Môi trường cùng Ủy ban nhân dân 17 xã, thị trấn. Tài liệu cung cấp cơ sở thực tiễn để xây dựng quy chế phối hợp kiểm tra, xử phạt vi phạm hành chính và nâng cao hiệu quả cấp phép xây dựng trên địa bàn.

  2. Nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học: Các cá nhân thuộc chuyên ngành Chính sách công, Quản lý công, Quản lý đô thị và Luật Hành chính có thể sử dụng khung phân tích chính sách, hệ thống dữ liệu 4 năm và mô hình đánh giá thực thi để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến vùng Tây Nguyên.

  3. Đơn vị tư vấn quy hoạch và doanh nghiệp đầu tư xây dựng: Các chủ đầu tư dự án bất động sản, hạ tầng giao thông và năng lượng tái tạo nắm bắt rõ các quy định phân cấp thẩm quyền cấp phép theo Quyết định số 44/2016/QĐ-UBND để lập hồ sơ chuẩn xác, tiết kiệm từ 15 đến 20 ngày làm việc trong quá trình chuẩn bị đầu tư.

  4. Cán bộ tự quản cơ sở và cộng đồng dân cư: Đội ngũ tổ trưởng tổ dân phố, buôn trưởng và người dân tại huyện Cư M’gar tham khảo để hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ pháp lý khi xây dựng nhà ở, từ đó chủ động xin cấp phép và tham gia giám sát trật tự xây dựng tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Thẩm quyền cấp giấy phép xây dựng nhà ở riêng lẻ trên địa bàn huyện Cư M’gar thuộc về cơ quan nào? Theo Quyết định số 44/2016/QĐ-UBND tỉnh Đắk Lắk, Ủy ban nhân dân huyện Cư M’gar thực hiện cấp giấy phép xây dựng đối với nhà ở riêng lẻ tại đô thị (thuộc 02 thị trấn Ea Pốk, Quảng Phú) và các điểm dân cư nông thôn đã có quy hoạch chi tiết được duyệt, trừ các công trình cấp I, cấp II thuộc thẩm quyền của Sở Xây dựng.

Tốc độ chuyển dịch lao động phi nông nghiệp tác động như thế nào đến trật tự xây dựng tại huyện? Giai đoạn 2017 – 2020, tỷ lệ lao động phi nông nghiệp tại huyện Cư M’gar tăng từ 17,41% lên 20,39%, kéo theo sự gia tăng của hơn 30.800 lao động ngoài ngành nông nghiệp. Điều này tạo áp lực trực tiếp lên quỹ đất ở đô thị (tăng thêm 47,65 ha), làm bùng nổ nhu cầu xây dựng nhà ở và mặt bằng kinh doanh, dẫn đến nguy cơ vi phạm quy hoạch nếu thiếu kiểm soát.

Những hành vi vi phạm trật tự xây dựng nào diễn ra phổ biến nhất tại địa phương? Qua khảo sát thực tế tại 17 đơn vị hành chính cấp xã, các hành vi phổ biến nhất gồm có: xây dựng công trình không có giấy phép xây dựng, xây dựng sai nội dung giấy phép được cấp, xây nhà trên đất nông nghiệp chưa chuyển đổi mục đích và lấn chiếm hành lang an toàn giao thông đường bộ trên các tuyến lộ giới từ 22m trở lên.

Bộ máy nhân sự quản lý trật tự xây dựng huyện Cư M’gar có những hạn chế gì? Hiện tại, Phòng Kinh tế và Hạ tầng chỉ có 04 chuyên viên phụ trách đồng thời công tác quy hoạch, cấp phép và kiểm tra trật tự cho 17 xã, thị trấn. Ở cấp cơ sở, mỗi xã chỉ có 02 cán bộ kiêm nhiệm nhiều đầu việc về đất đai và tài nguyên, tạo ra khoảng trống lớn trong việc thanh tra thường xuyên trên địa bàn rộng hơn 82.450 ha.

Chính sách phối hợp giữa các lực lượng thanh tra xây dựng được quy định ra sao? Căn cứ Quyết định số 2144/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk, quy chế phối hợp được thiết lập chặt chẽ giữa Thanh tra Sở Xây dựng, Ủy ban nhân dân cấp huyện và Ủy ban nhân dân cấp xã. Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm kiểm tra, lập biên bản đình chỉ thi công ngay trong vòng 24 giờ kể từ khi phát hiện vi phạm và ban hành quyết định xử phạt theo thẩm quyền.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chu trình thực hiện chính sách quản lý trật tự xây dựng cấp huyện tại địa bàn đặc thù vùng Tây Nguyên.
  • Đánh giá sắc bén thực trạng quản lý giai đoạn 2017 – 2020 trên diện tích 82.450,14 ha của huyện Cư M’gar với đầy đủ dữ liệu về biến động đất đai, dân số và nhân sự thực thi.
  • Nhận diện rõ 3 điểm nghẽn lớn: biên chế chuyên trách còn thiếu hụt, tỷ lệ xây dựng không phép chiếm gần 40% và công tác tuyên truyền tại các buôn làng chưa đạt hiệu quả cao.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ gắn với mục tiêu số hóa 100% dữ liệu quy hoạch, nâng tỷ lệ giải quyết thủ tục hành chính đúng hạn lên 98% và giảm 50% vi phạm đến năm 2025.
  • Cung cấp khung tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng trực tiếp cho tiến trình công nhận thị trấn Quảng Phú đạt chuẩn đô thị loại IV.

Để triển khai hiệu quả các kết quả nghiên cứu trong giai đoạn 2021 – 2025, Ủy ban nhân dân huyện Cư M’gar và các cơ quan chuyên môn cần nhanh chóng ban hành quy chế phối hợp liên ngành mới, ứng dụng hệ thống bản đồ số GIS trong quản lý quy hoạch và tăng cường đối thoại trực tiếp với người dân. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình để tiếp tục mở rộng giải pháp cho các địa phương có điều kiện tương đồng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.