Luận Án Tiến Sĩ Về Hát Xoan Phú Thọ Trong Bối Cảnh Di Sản Hóa Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hát xoan phú thọ trong bối cảnh di sản hóa ở việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực tại Việt Nam.

• Tác giả: Đỗ Thị Nhung
• Người hướng dẫn: Gs. Lê Hồng Lý
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Hát Xoan Phú Thọ Trong Bối Cảnh Di Sản Hóa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Những nghiên cứu về di sản hóa và tính chính trị của di sản
• 1.1.2. Những nghiên cứu về Hát Xoan và di sản hóa Hát Xoan
• 1.2. Khái quát chung về Hát Xoan
• 1.2.1. Hát Xoan: những vấn đề về thể loại và nguồn gốc
• 1.2.2. Tổ chức, lệ tục Hát Xoan
• 1.2.3. Diễn xướng Hát Xoan
• 1.3. Các khái niệm công cụ dùng trong luận án
• 1.4. Nghiên cứu Hát Xoan trong bối cảnh di sản hóa
• 1.5. Tiểu kết Chương 1
• 2. Chương 2: BỐI CẢNH DI SẢN HÓA Ở VIỆT NAM VÀ QUÁ TRÌNH GHI DANH DI SẢN HÁT XOAN PHÚ THỌ
• 2.1. Bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam
• 2.1.1. Bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa
• 2.1.2. Bối cảnh văn hóa, chính trị và những tác động đến thực hành Hát Xoan
• 2.2. Quá trình ghi danh di sản Hát Xoan
• 2.2.1. Quá trình lựa chọn Hát Xoan
• 2.2.2. Quá trình xây dựng hồ sơ di sản Hát Xoan
• 2.3. Di sản hóa Hát Xoan trong quá trình ghi danh di sản
• 2.3.1. Lập hồ sơ di sản và quá trình mở rộng quyền sở hữu
• 2.3.2. Chọn lọc các yếu tố để có một hồ sơ di sản "có tính truyền thống và có tính xác thực"
• 2.4. Tiểu kết Chương 2
• 3. Chương 3: DIỆN MẠO HÁT XOAN PHÚ THỌ SAU GHI DANH DI SẢN
• 3.1. Hoạt động kiểm kê, sưu tầm, sáng tác, ký âm bài bản Xoan
• 3.1.1. Hoạt động kiểm kê tư liệu Hát Xoan
• 3.1.2. Hoạt động sưu tầm và ký âm Xoan
• 3.1.3. Đặt lời mới và sáng tác dựa trên ngữ liệu Xoan cổ
• 3.2. Hoạt động trình diễn và truyền dạy Hát Xoan hậu ghi danh di sản
• 3.2.1. Những không gian Xoan sau ghi danh
• 3.2.2. Thực hành và truyền dạy Hát Xoan sau ghi danh tại các làng Xoan cổ
• 3.2.3. Thực hành và truyền dạy Hát Xoan tại các CLB Hát Xoan và dân ca Phú Thọ
• 3.2.4. Thực hành và truyền dạy Hát Xoan tại công sở, trường học
• 3.2.5. Thực hành và trình diễn Hát Xoan trong quảng bá du lịch và văn hóa
• 3.3. Tiểu kết Chương 3
• 4. Chương 4: DI SẢN HÓA HÁT XOAN: NHỮNG VẤN ĐỀ BÀN LUẬN
• 4.1. Hát Xoan và nguy cơ nhất thể hóa bài bản Xoan, xu hướng bảo tồn bảo tàng hóa và vai trò, nhu cầu của cộng đồng chủ
• 4.2. Hát Xoan: củng cố ý thức bảo vệ di sản hay một hình thức phổ quát hóa di sản
• 4.3. Giữ gìn, bảo vệ Hát Xoan và đời sống riêng của di sản
• 4.4. Di sản Hát Xoan và sự định giá di sản
• 4.5. Di sản hóa Hát Xoan và các hình thức khác nhau của di sản
• 4.6. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Hát Xoan Phú Thọ Di sản văn hóa Việt Nam

Hát Xoan là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của người dân Phú Thọ, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Di sản này không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn thể hiện tâm tư, tình cảm của người dân nơi đây. Hát Xoan đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, Hát Xoan đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ việc bảo tồn đến việc phát huy giá trị di sản.

1.1. Hát Xoan Nguồn gốc và lịch sử phát triển

Hát Xoan có nguồn gốc từ các phường Xoan cổ tại Phú Thọ, nơi mà các nghệ nhân đã gìn giữ và phát triển nghệ thuật này qua nhiều thế hệ. Lịch sử của Hát Xoan gắn liền với các lễ hội truyền thống, đặc biệt là lễ hội Giỗ Tổ Hùng Vương, nơi mà các bài hát được trình diễn để tưởng nhớ các vua Hùng.

1.2. Giá trị văn hóa của Hát Xoan trong đời sống hiện đại

Hát Xoan không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân Phú Thọ. Nó thể hiện sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa các thế hệ, đồng thời góp phần vào việc xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn Hát Xoan Phú Thọ

Mặc dù Hát Xoan đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể, nhưng việc bảo tồn và phát huy giá trị của nó đang gặp nhiều khó khăn. Các nghệ nhân phải đối mặt với áp lực từ việc duy trì các bài bản cổ truyền trong khi vẫn phải thích ứng với nhu cầu và thị hiếu hiện đại. Ngoài ra, sự thiếu hụt nguồn lực và sự quan tâm từ cộng đồng cũng là một trong những thách thức lớn.

2.1. Nguy cơ mất mát di sản văn hóa

Sự biến đổi của xã hội hiện đại đã dẫn đến nguy cơ mất mát các giá trị văn hóa truyền thống. Nhiều nghệ nhân không còn đủ sức khỏe để tiếp tục truyền dạy Hát Xoan, trong khi thế hệ trẻ lại ít quan tâm đến việc học hỏi và gìn giữ di sản này.

2.2. Sự nhất thể hóa và bảo tàng hóa di sản

Việc Hát Xoan trở thành một sản phẩm du lịch đã dẫn đến sự nhất thể hóa trong cách thức thực hành. Điều này có thể làm mất đi tính nguyên bản và giá trị văn hóa của Hát Xoan, khi mà các bài bản và phong cách trình diễn bị điều chỉnh để phù hợp với thị hiếu của du khách.

III. Phương pháp bảo tồn và phát huy Hát Xoan hiệu quả

Để bảo tồn và phát huy Hát Xoan, cần có những phương pháp hiệu quả và bền vững. Việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong các hoạt động văn hóa là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục, truyền dạy Hát Xoan tại trường học và cộng đồng cần được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức và sự quan tâm của thế hệ trẻ.

3.1. Tăng cường giáo dục và truyền dạy Hát Xoan

Các trường học và cộng đồng cần tổ chức các lớp học về Hát Xoan, giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của di sản này. Việc mời các nghệ nhân tham gia giảng dạy sẽ giúp truyền tải kiến thức và kỹ năng một cách chân thực nhất.

3.2. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng

Cộng đồng cần được khuyến khích tham gia vào các hoạt động bảo tồn Hát Xoan. Việc tổ chức các lễ hội, sự kiện văn hóa có sự tham gia của người dân sẽ tạo ra không khí sôi nổi và gắn kết, đồng thời nâng cao ý thức bảo vệ di sản.

IV. Ứng dụng Hát Xoan trong phát triển du lịch văn hóa

Hát Xoan có thể trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, thu hút du khách đến với Phú Thọ. Việc kết hợp giữa Hát Xoan và các hoạt động du lịch khác sẽ tạo ra những trải nghiệm độc đáo cho du khách, đồng thời góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

4.1. Tổ chức các tour du lịch văn hóa

Các tour du lịch văn hóa có thể bao gồm các hoạt động trải nghiệm Hát Xoan, giúp du khách hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử của di sản này. Việc kết hợp với các hoạt động khác như tham quan di tích lịch sử sẽ tạo ra một hành trình phong phú.

4.2. Quảng bá Hát Xoan qua các phương tiện truyền thông

Sử dụng các phương tiện truyền thông hiện đại để quảng bá Hát Xoan sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng và du khách. Các video, bài viết về Hát Xoan có thể được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội, thu hút sự quan tâm của nhiều người.

V. Kết luận Tương lai của Hát Xoan Phú Thọ trong bối cảnh hiện đại

Hát Xoan Phú Thọ là một di sản văn hóa quý giá, cần được bảo tồn và phát huy trong bối cảnh hiện đại. Việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, cùng với sự tham gia của cộng đồng sẽ là chìa khóa để Hát Xoan tiếp tục sống mãi trong lòng người dân và du khách. Tương lai của Hát Xoan phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực của tất cả chúng ta.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản văn hóa

Bảo tồn di sản văn hóa không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước mà còn là trách nhiệm của mỗi cá nhân trong cộng đồng. Việc gìn giữ Hát Xoan sẽ góp phần vào việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.

5.2. Hướng đi cho Hát Xoan trong tương lai

Hát Xoan cần được phát triển theo hướng bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và phát huy giá trị. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước và sự tham gia tích cực của cộng đồng sẽ là yếu tố quyết định cho sự tồn tại và phát triển của Hát Xoan trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (mã số 9.40) với đề tài "Hát Xoan Phú Thọ trong bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam" được nghiên cứu sinh Đỗ Thị Nhung thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2022, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Hồng Lý.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xuất phát từ quan sát thực địa về những mâu thuẫn nảy sinh trong đời sống văn hóa cơ sở: các nghệ nhân Hát Xoan tại các phường Xoan cổ yêu thích việc tự đặt lời mới và ngẫu hứng sáng tạo nhưng buộc phải "hát trộm", bởi hệ thống quản lý văn hóa địa phương yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt 31 bài bản cổ đã ghi danh, kiểm soát trang phục biểu diễn mới và thậm chí yêu cầu nghệ nhân diễn chân đất trong thời tiết giá lạnh để giữ tính chất mộc mạc của người nông dân. Hát Xoan Phú Thọ từng được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào ngày 24/11/2011, sau đó được chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 08/12/2017. Khoảng trống nghiên cứu nằm ở việc làm rõ bản chất của quá trình di sản hóa: di sản sau khi được vinh danh không còn tồn tại nguyên vẹn như trước mà chịu sự tác động sâu sắc của các cơ quan quản lý nhà nước, dẫn đến tình trạng hành chính hóa, làm thay đổi quyền sở hữu và quyền thực hành của cộng đồng chủ thể.

Mục đích nghiên cứu của luận án là khảo sát diện mạo của Hát Xoan Phú Thọ sau khi được UNESCO ghi danh qua hai giai đoạn (bảo vệ khẩn cấp năm 2011 và đại diện nhân loại năm 2017), tập trung vào các khía cạnh: thực hành bài bản, sưu tầm, ký âm, truyền dạy, chính sách nghệ nhân, cùng phương thức Hát Xoan hiện diện trong các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng, kinh tế, giáo dục và du lịch; qua đó bàn luận về công tác bảo vệ, phát huy di sản và nhận diện các động thái kinh tế, chính trị, văn hóa chi phối thực hành này.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được luận án xác định gồm hai câu hỏi chính:

1. Quá trình di sản hóa Hát Xoan Phú Thọ diễn ra như thế nào?
2. Những động thái chi phối quá trình di sản hóa Hát Xoan và những vấn đề đặt ra với Hát Xoan hiện nay?

Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa thành bốn nội dung:

• Nghiên cứu vấn đề di sản hóa các di sản văn hóa, tập trung vào phương diện tính chính trị của di sản.
• Nghiên cứu bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam trên các bình diện kinh tế, chính trị và văn hóa.
• Tìm hiểu tiến trình Hát Xoan Phú Thọ được lựa chọn và xây dựng hồ sơ ghi danh di sản của UNESCO.
• Khảo sát các diễn biến sau ghi danh của Hát Xoan, quá trình bảo vệ khẩn cấp và thảo luận các vấn đề lý luận về di sản hóa trong bối cảnh xã hội Việt Nam đương đại.

Đối tượng nghiên cứu là các thực hành Hát Xoan tại tỉnh Phú Thọ diễn ra sau quá trình ghi danh của UNESCO, đặt trong sự đối sánh với các thực hành Hát Xoan ở các giai đoạn lịch sử trước đó. Phạm vi không gian tập trung vào 4 làng Xoan cổ: An Thái, Phù Đức, Kim Đái, Thét, đồng thời mở rộng tới các làng Xoan mới, câu lạc bộ dân ca, trường học, công sở và các điểm du lịch trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. Phạm vi thời gian nghiên cứu bao quát từ mốc ghi danh năm 2011 đến thời điểm hoàn thành luận án, trong đó dữ liệu khảo sát thực địa được tác giả thu thập từ năm 2016 đến năm 2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu trong luận án được phân chia thành ba nhóm hướng nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu về di sản hóa và tính chính trị của di sản: Luận án điểm lại thuật ngữ di sản hóa (heritagization) do Robert Hewison đề xuất năm 1987 trong công trình nghiên cứu về công nghiệp di sản tại Vương quốc Anh, sau đó được Regina Bendix (2009) mở rộng dưới góc độ nhân học văn hóa nhằm chỉ ra tính chọn lọc của ký ức và sự kiến tạo giá trị biểu tượng. Rosemary Coombe và Joseph Turcotte (2012) phân tích các thiết chế quyền lực mới tác động lên di sản bản địa. Tại Việt Nam, Oscar Salemink (2001, 2012, 2014, 2015) là tác giả phân tích sâu sắc khái niệm di sản hóa và tính chính trị của di sản văn hóa phi vật thể, nhận định việc ghi danh biến di sản của cộng đồng thành tài sản quốc gia, kéo theo sự chiếm đoạt văn hóa và can thiệp hành chính làm xói mòn quyền sở hữu của người dân bản địa. Lê Hồng Lý và các cộng sự (2012) khảo sát các trường hợp Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hội Gióng, Tháp Bà Poh Nagar và Cồng chiêng người Lạch để chỉ ra nguy cơ ngoài lề hóa cộng đồng chủ. Các công trình của Phan Phương Anh khảo sát tính thiêng bị suy giảm do hành chính hóa tại Lễ hội Đền Hùng; Lê Thị Ngà (2015) nghiên cứu biến đổi tại làng cổ Đường Lâm; Đào Xuân Quý (2016) nghiên cứu làng Cổ Tích hậu di sản; Nguyễn Thị Nhung (2017) khảo sát sự can thiệp nhà nước tại Lễ hội Chùa Hương; Lương Hồng Quang (2013, 2015) bàn về quản lý lễ hội và cân bằng lợi ích; nhóm tác giả Lê Hồng Lý, Nguyễn Thị Phương Châm, Hoàng Cầm, Nguyễn Thị Hiền, Đào Thế Đức (2018) tổng kết thành tựu và bất cập sau ghi danh UNESCO như xu hướng hoành tráng hóa, sân khấu hóa và bất cập trong công tác nghệ nhân.

Nhóm nghiên cứu chuyên sâu về Hát Xoan: Các tác giả nghiên cứu tên gọi, nguồn gốc và âm nhạc gồm Nguyễn Khắc Xương (1978, 2003, 2008), Đức Bằng (1982), Tú Ngọc (1981, 1997), Phạm Phúc Minh, Dương Huy Thiện (1979, 2015), Phạm Bá Khiêm (2005), Trần Thị Kim Anh (2010), Nguyễn Lộc (1974, 1975), Phạm Trọng Toàn (2001, 2006), Phạm Thị Thiên Nga (2012), Dương Anh (2005), Trần Văn Thục (2009). Các công trình này xác lập các đặc điểm văn hóa dân gian: Hát Xoan gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, thể thức 13 quả cách hoặc 14 quả cách, các giọng vặt, thang âm không bán âm, lề lối giữ cửa đình và quan hệ kết nước nghĩa.

Nhóm nghiên cứu về bảo tồn và di sản hóa Hát Xoan: Tú Ngọc (1994) đề xuất bốn hướng bảo tồn gồm lễ hội hóa, phổ cập hóa, khuyến khích sáng tác mới và hội nhập du lịch; Cao Khắc Thùy (2011) và Cao Hồng Phương (2011) nhấn mạnh khôi phục phường Xoan và tăng cường vai trò quản lý nhà nước; Nguyễn Thị Phương Châm (2017) cùng nhóm nghiên cứu Hoàng Cầm, Nguyễn Thị Hiền (2018) chỉ ra nguy cơ khi bảo tồn trên diện rộng dẫn tới "Xoan hóa" toàn tỉnh, làm mất cân đối với các loại hình dân ca khác và làm biến dạng tính tự nguyện của nghệ nhân.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: nghiên cứu một cách hệ thống toàn bộ tiến trình di sản hóa Hát Xoan từ khâu chuẩn bị hồ sơ đến giai đoạn hậu ghi danh; phân tích trực diện sự xung đột giữa thiết chế quản lý hành chính với quyền năng thực hành của nghệ nhân; nhận diện xu hướng phân hóa cấu trúc di sản và sự thích ứng của thực hành diễn xướng như một thực thể văn hóa sống trong bối cảnh đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận hành trên cơ sở hệ thống các khái niệm công cụ và khung lý thuyết chuyên ngành:

Khái niệm công cụ:

• Di sản văn hóa: Sử dụng định nghĩa theo Công ước UNESCO 1972 và Luật Di sản văn hóa Việt Nam (2009).
• Di sản văn hóa phi vật thể: Căn cứ Điều 2 Công ước 2003 của UNESCO và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa năm 2009, nhấn mạnh yếu tố không ngừng được tái tạo và lưu truyền qua các thế hệ.
• Di sản hóa: Dựa trên quan niệm của Robert Hewison (1987), Pierre Bourdieu (1982) và Oscar Salemink (2014), xác định di sản hóa là quá trình thể chế đưa một thực hành văn hóa trở thành di sản qua hai giai đoạn: lập hồ sơ khoa học và triển khai các biện pháp bảo vệ hậu ghi danh.
• Cộng đồng: Tiếp cận theo khung định nghĩa của Keith W. Sproule, Ary S. Suhandi và Hội nghị quốc tế UNESCO năm 2002, chia thành cộng đồng văn hóa, cộng đồng bản địa và cộng đồng địa phương.

Khung lý thuyết tiếp cận:

• Quan điểm bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể theo Công ước 2003 của UNESCO: Nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc hỗ trợ thiết chế, nhưng khẳng định cộng đồng mới là chủ thể sở hữu và đòi hỏi sự tham gia tối đa của cộng đồng vào mọi hoạt động bảo tồn (Điều 11 đến Điều 15).
• Quan điểm Quản lý di sản bảo tồn - phát triển của G.J. Ashworth (1997), được bổ trợ bởi Laurajane Smith và Natsuko Akagawa (2008), Phạm Duy Đức (2010): Coi di sản là quá trình sáng tạo văn hóa trong thực tại; thước đo tính xác thực không nằm ở dạng thức bất biến của quá khứ mà dựa trên sự đồng thuận và trải nghiệm sống của cộng đồng.
• Lý thuyết di sản hóa và tính chính trị của di sản của Oscar Salemink (2012, 2014): Phân tích hiện tượng nhà nước hóa di sản thành tài sản quốc gia, kéo theo sự can thiệp hành chính có nguy cơ làm xói mòn hoặc tước đoạt quyền tự quyết của người mang di sản.
• Lý thuyết diễn xướng (performance) của Richard Bauman (1975): Khảo sát sự kiện nghệ thuật tổng thể bao gồm người biểu diễn, hình thức nghệ thuật, thính giả và bối cảnh cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu thực tế hoàn toàn theo hướng định tính, kết hợp liên ngành văn hóa học, dân tộc học và âm nhạc học:

• Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu thứ cấp: Khảo cứu nguồn tư liệu lưu trữ tại Thư viện Quốc gia, Thư viện tỉnh Phú Thọ, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, hồ sơ khoa học của UNESCO, kỷ yếu hội thảo và các văn bản chỉ đạo hành chính của địa phương.
• Phương pháp điền dã dân tộc học (trọng tâm là quan sát tham dự và phỏng vấn sâu): Tác giả tham dự các buổi diễn xướng tại đình miếu vào dịp hội xuân và lễ giỗ Tổ Hùng Vương; quan sát các lớp truyền dạy thường nhật, các hội thi, câu lạc bộ, lớp tập huấn công sở và trường học, các điểm diễn xướng du lịch. Tác giả thực hiện phỏng vấn sâu nghệ nhân tại 4 phường Xoan cổ, hội viên các câu lạc bộ, cán bộ quản lý văn hóa các cấp, cán bộ ngành giáo dục, giáo viên, học sinh, đạo diễn chương trình và cán bộ ký âm.
• Tiếp cận nhạc học và dân tộc học âm nhạc: Phân tích thang âm, nhịp phách, giai điệu, kỹ thuật ký âm và các điệu múa nghi lễ.
• Nguồn tư liệu: Dữ liệu sơ cấp thu thập qua điền dã (2016-2021), tư liệu phỏng vấn gỡ băng trực tiếp, dữ liệu trang tin địa phương. Luận án tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc đạo đức nghiên cứu thông qua việc ẩn danh toàn bộ tên thông tín viên.

Tiêu chí	Dữ liệu ghi nhận trong văn bản luận án
Số lượng di sản toàn quốc (ghi nhận đến 2017)	Gần 10.000 di tích cấp tỉnh/thành phố; 3.463 di tích quốc gia; 95 di tích quốc gia đặc biệt; 249 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; 8 di sản thế giới; 14 di sản phi vật thể UNESCO (tính đến 2021)
Căn cứ địa bàn Hát Xoan (điều tra 2010)	30 cửa đình, đền tại Phú Thọ và Vĩnh Phúc; 4 làng có họ Xoan cổ (An Thái, Thét, Phù Đức, Kim Đái)
Bài bản Hát Xoan cổ lưu giữ	31 bài bản cổ; cấu trúc cuộc hát gồm 14 quả cách và các bài giọng vặt
Các mốc thời gian sưu tầm điền dã lịch sử	Năm 1954; giai đoạn 1971-1973; năm 1978; giai đoạn 1998-2006
Mốc ghi danh của UNESCO	24/11/2011 (Bảo vệ khẩn cấp); 08/12/2017 (Đại diện nhân loại)
Thời gian khảo sát thực địa của tác giả	Từ năm 2016 đến năm 2021

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và đối tượng nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về di sản hóa, tính chính trị của di sản và các chuyên khảo về nghệ thuật Hát Xoan. Luận án phân tích bối cảnh tự nhiên, lịch sử, văn hóa của vùng đất cổ Phong Châu - Phú Thọ, cái nôi của nền văn minh sông Hồng qua các di chỉ khảo cổ học Sơn Vi, Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn, nơi tập trung dày đặc các di tích thờ cúng thời Hùng Vương.

Về nguồn gốc và thể loại, Hát Xoan được xác định là dân ca nghi lễ phong tục gắn liền với truyền thuyết thời Hùng Vương; đồng thời qua ca từ của các bài Giáo pháo, Tứ mùa cách, Đóng đám, tác giả chỉ ra dấu ấn đậm nét của thời Hậu Lê (thế kỷ XV) với sự dung hợp Nho giáo vào văn hóa dân gian bản địa. Về mặt tổ chức xã hội, Hát Xoan tồn tại theo mô hình phường họ do ông Trùm đứng đầu, quản lý đào và kép; hoạt động mang tính thời vụ nông nhàn, tập luyện từ giữa tháng 11 đến hết tháng Chạp để phục vụ mùa hát từ mùng một Tết đến hết tháng Giêng. Lệ tục Hát Xoan mang tính cố kết cộng đồng cao, thể hiện qua tục giữ 14 cửa đình tại 18 xã thuộc Phú Thọ và Vĩnh Phúc, cùng tục "kết nước nghĩa" độc đáo giữa họ Xoan và dân làng sở tại (dân luôn ở vai anh, họ Xoan ở vai em, duy trì quan hệ vĩnh viễn và cấm kết hôn giữa hai bên).

Về cấu trúc diễn xướng nghệ thuật, cuộc Hát Xoan truyền thống diễn ra tuần tự qua năm chặng: Khai cuộc (hát Nhập tịch); Phần 1 (bốn giọng lề lối gồm Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang, Đóng đám); Phần 2 (14 quả cách: Kiều Dương, Nhàn ngâm, Tràng mai, Xoan thời, Hạ thời, Thu thời, Đông thời, Tứ mùa, Ngư tiều canh mục, Đối rẫy, Hồi liên, Tứ dân, Chơi dân...); Phần 3 (hát giọng nhà tơ); Phần 4 (các điệu hát hội, giao duyên như Bỏ bộ, Chơi bợm, Đúm, Xin huê Đố chữ, Cài huê - Mó cá); Phần 5 (hát Chào giã kết thúc hội).

Chương 2: Bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam và quá trình ghi danh di sản Hát Xoan Phú Thọ

Chương 2 phân tích bối cảnh đổi mới kinh tế, chính trị, văn hóa tại Việt Nam đã thúc đẩy sự bùng nổ các danh hiệu di sản văn hóa nhằm xây dựng bản sắc và phát triển kinh tế du lịch. Tác giả tái hiện tiến trình Hát Xoan được lựa chọn để lập hồ sơ đệ trình UNESCO, bắt đầu từ các cứ liệu điền dã lịch sử năm 1954 của các đoàn văn công, các đợt sưu tầm của Nguyễn Khắc Xương (1971-1978), đến giai đoạn phục hồi các câu lạc bộ (1998-2006).

Luận án làm rõ quá trình xây dựng hồ sơ khoa học năm 2010 với số liệu điều tra tại 30 cửa đình, đền và chuẩn hóa 31 bài bản. Quá trình di sản hóa trong giai đoạn ghi danh bộc lộ sự mở rộng quyền sở hữu: di sản vốn thuộc về cộng đồng 4 làng Xoan cổ dần chuyển dịch thành tài sản văn hóa thuộc quyền quản lý của nhà nước và các chuyên gia. Để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, quá trình lập hồ sơ buộc phải lựa chọn, định hình các yếu tố được xem là "có tính truyền thống và có tính xác thực", tạo nên sự can thiệp bước đầu vào cách hiểu và cách thức diễn xướng nguyên bản của cộng đồng.

Chương 3: Diện mạo Hát Xoan Phú Thọ sau ghi danh di sản

Chương 3 tập trung khảo tả bức tranh thực hành Hát Xoan trên địa bàn tỉnh Phú Thọ sau các mốc ghi danh năm 2011 và 2017. Về công tác tư liệu, các cơ quan chức năng đẩy mạnh kiểm kê, sưu tầm và ký âm bài bản Xoan cổ; song hành cùng hiện tượng người dân và nghệ nhân tự đặt lời mới trên các điệu Xoan cổ để phản ánh các chủ đề thời sự như bầu cử, phòng chống dịch bệnh Covid-19.

Về không gian thực hành và truyền dạy, Hát Xoan chứng kiến sự mở rộng chưa từng có: không chỉ diễn ra tại 4 làng Xoan cổ mà phát triển mạnh mẽ tại hệ thống câu lạc bộ Hát Xoan và Dân ca Phú Thọ, đưa vào giảng dạy trong chương trình giáo dục phổ thông (từ cấp tiểu học đến trung học phổ thông) và tổ chức các lớp tập huấn bắt buộc cho cán bộ công sở.

Về trình diễn, Hát Xoan bước ra khỏi không gian đình miếu truyền thống để xuất hiện trên các sân khấu văn nghệ quần chúng, các sự kiện chính trị của tỉnh và tham gia sâu rộng vào hoạt động quảng bá du lịch tại các điểm di tích lịch sử (đình Hùng Lô, miếu Lãi Lèn), biến di sản thành sản phẩm phục vụ du khách thập phương.

Chương 4: Di sản hóa Hát Xoan: những vấn đề bàn luận

Chương 4 dành trọn vẹn cho việc phân tích, thảo luận lý luận về các hệ quả của quá trình di sản hóa. Tác giả chỉ ra nguy cơ nhất thể hóa bài bản Hát Xoan khi cơ quan quản lý áp đặt duy nhất khung 31 bài bản chuẩn hóa, triệt tiêu các biến thể và tính ngẫu hứng vốn có trong truyền khẩu dân gian. Xu hướng bảo tồn bảo tàng hóa khiến di sản bị đóng băng trong các quy định hành chính về trang phục, động tác biểu diễn, làm suy giảm vai trò tự quyết của cộng đồng chủ thể.

Bên cạnh đó, việc phổ quát hóa Hát Xoan trên phạm vi toàn tỉnh dẫn đến hiện tượng "Xoan hóa" gượng ép, gây phản cảm ở những địa phương không có gốc tích Xoan và làm lu mờ các loại hình dân ca bản địa khác. Quá trình định giá di sản dẫn đến sự can thiệp sâu sắc của nhà nước qua việc trả thù lao giảng dạy, cấp kinh phí hành chính, phong tặng danh hiệu nghệ nhân theo tiêu chí bàn giấy. Luận án đúc kết sự phân hóa rõ rệt của Hát Xoan thành hai tiểu loại: "Xoan tín ngưỡng" và "Xoan văn nghệ", qua đó yêu cầu tôn trọng đời sống riêng của di sản như một thực thể sống tự nhiên.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án khẳng định Hát Xoan là một thực hành văn hóa được kiến tạo trong lịch sử và tiếp tục được tái kiến tạo trong hiện tại nhằm thích ứng với các biến chuyển chính trị, kinh tế, xã hội. Công trình chứng minh tính xác thực của di sản phi vật thể không phải là một thuộc tính tĩnh tại, bất biến mà là một tiến trình vận động gắn liền với cảm nhận và nhu cầu của cộng đồng thực hành. Luận án đóng góp vào hệ thống lý thuyết văn hóa học cách tiếp cận "di sản văn hóa sống", phê phán xu hướng can thiệp hành chính làm xơ cứng di sản.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các đóng góp cụ thể:

• Phát hiện và xác lập sự tồn tại của hai tiểu loại thực hành sau ghi danh: "Xoan tín ngưỡng" (gắn với không gian thiêng đình miếu, phục vụ nhu cầu tâm linh nội bộ cộng đồng làng) và "Xoan văn nghệ" (phục vụ biểu diễn sân khấu, quảng bá du lịch, thi thố và giáo dục đại trà ngoài cộng đồng gốc).
• Chỉ ra các hệ lụy thực tế của công tác quản lý: nguy cơ nhất thể hóa làm nghèo nàn vốn bài bản cổ, hiện tượng bảo tàng hóa tước đoạt quyền sáng tạo tự nhiên của nghệ nhân, sự bất cập trong quy chuẩn trang phục và phong tặng nghệ nhân.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và luận cứ khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách văn hóa điều chỉnh phương thức bảo tồn di sản, trả lại vai trò trung tâm cho cộng đồng chủ thể theo đúng tinh thần Công ước 2003 của UNESCO.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án: Địa bàn khảo sát điền dã thực tế tập trung chủ yếu tại tỉnh Phú Thọ (trọng tâm là thành phố Việt Trì và huyện Tam Nông), chưa thể bao quát khảo sát sâu toàn bộ 14 cửa đình kết nghĩa nằm trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc. Khung thời gian khảo sát thực địa khép lại vào năm 2021, chưa phản ánh được toàn diện các biến động văn hóa mới phát sinh sau giai đoạn phục hồi hậu đại dịch Covid-19.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khảo sát điền dã so sánh thực hành Hát Xoan tại các làng kết nước nghĩa thuộc tỉnh Vĩnh Phúc.
• Nghiên cứu dài hạn về sự biến đổi kinh tế - xã hội của cộng đồng nghệ nhân khi Hát Xoan tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa và du lịch di sản.
• Đào sâu phân tích âm nhạc học so sánh giữa Hát Xoan với các thể loại dân ca nghi lễ lân cận như Ca trù, hát Dậm, hát Chèo tàu.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên thuộc các chuyên ngành Văn hóa học, Nhân học, Dân tộc học âm nhạc và Quản lý văn hóa.
• Giảng viên các trường đại học, viện nghiên cứu văn hóa nghệ thuật trong việc xây dựng bài giảng về di sản học và chính sách văn hóa.
• Cán bộ quản lý di sản tại các Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục Di sản văn hóa trong việc xây dựng hồ sơ, hoạch định chính sách bảo tồn di sản phi vật thể.

Phần đáng tham khảo nhất là Chương 3 và Chương 4, nơi cung cấp nguồn tư liệu điền dã sống động về xung đột văn hóa giữa nghệ nhân và cơ quan quản lý, cùng hệ thống luận giải sâu sắc về tính chính trị của di sản.

Câu hỏi thường gặp

1. Bốn họ Xoan cổ (vùng Xoan gốc) được xác định trong luận án gồm những làng nào? Bốn làng Xoan cổ nằm tại vùng sơn phận núi Hùng, trước Cách mạng tháng Tám thuộc tổng Phượng Lâu, huyện Phù Ninh, nay thuộc thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, gồm: An Thái, Thét, Phù Đức và Kim Đái.

2. Cấu trúc một cuộc Hát Xoan truyền thống gồm những chặng nào? Cuộc Hát Xoan đầy đủ tuần tự diễn ra qua 5 phần: Khai cuộc (hát Nhập tịch); Phần 1 (bốn giọng lề lối: Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang, Đóng đám); Phần 2 (14 quả cách); Phần 3 (hát giọng nhà tơ); Phần 4 (các bài hát hội giao duyên: Bỏ bộ, Chơi bợm/Bợm gái, Đúm, Xin huê Đố chữ, Cài huê - Mó cá); Phần 5 (hát Chào giã kết thúc hội).

3. Hát Xoan được UNESCO ghi danh vào những mốc thời gian nào? Hát Xoan Phú Thọ được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào ngày 24/11/2011; sau đó được đưa ra khỏi danh sách bảo vệ khẩn cấp và ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 08/12/2017.

4. Mối quan hệ "kết nước nghĩa" trong Hát Xoan có quy định gì đặc biệt? Nước nghĩa là quan hệ kết nghĩa giữa họ Xoan với dân làng sở tại nơi Xoan giữ cửa đình (không phải kết nghĩa giữa hai làng). Trong quan hệ này, dân làng luôn ở vai anh, họ Xoan ở vai em mãi mãi không đổi. Người hai bên dân và họ Xoan tuyệt đối bị cấm kết hôn với nhau.

5. Vì sao luận án nhận định Hát Xoan hậu ghi danh phân hóa thành hai tiểu loại? Do sự tác động của di sản hóa, Hát Xoan bị tách khỏi môi trường nghi lễ duy nhất. Thực hành phân hóa thành "Xoan tín ngưỡng" phục vụ thờ cúng tâm linh tại đình miếu làng và "Xoan văn nghệ" phục vụ trình diễn sân khấu, tuyên truyền, giáo dục học đường và du lịch thương mại, mỗi loại có quy tắc biểu đạt và không gian hoàn toàn riêng biệt.

Kết luận

Luận án của tác giả Đỗ Thị Nhung là một công trình nghiên cứu hệ thống về sự biến đổi của Hát Xoan Phú Thọ dưới góc nhìn lý thuyết di sản hóa. Tác giả đã phân tích toàn diện tiến trình chuyển dịch của di sản từ không gian nghi lễ cổ truyền sang đời sống xã hội đương đại, vạch rõ những mặt trái của việc hành chính hóa và nhất thể hóa di sản. Luận án khẳng định giá trị bền vững của cách tiếp cận "di sản văn hóa sống", đòi hỏi các chính sách bảo tồn phải tôn trọng quyền tự quyết và không gian sáng tạo của cộng đồng chủ thể.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - Tổng quan tình hình nghiên cứu, Cơ sở lý luận và Đối tượng nghiên cứu Chương 2 - Bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam và quá trình ghi danh di sản Hát Xoan Phú Thọ Chương 3 - Diện mạo của Hát Xoan Phú Thọ sau ghi danh di sản Chương 4 – Di sản hoá Hát Xoan: những vấn đề bàn luận 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về di sản hóa và tính chính trị của di sản Tính đến năm 2021, Việt Nam có 14 DSVHPVT được UNESCO ghi danh, gồm: Nhã nhạc cung đình Triều Nguyễn, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Ca trù, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và Đền Sóc, Hát Xoan Phú Thọ, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, Dân ca Ví, Giặm ở Nghệ Tĩnh, Nghi lễ và trò chơi Kéo co, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, Nghệ thuật Bài Chòi ở Trung Bộ, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái, Nghệ thuật Xòe Thái. Ngoài các DSVHPVT kể trên, trên đất nước Việt Nam còn hiện hữu nhiều loại hình di sản phi vật thể như âm nhạc, múa, tín ngưỡng, lễ hội,.

của người Kinh và các dân tộc thiểu số khác. Những di sản này có lịch sử tồn tại gắn liền với đời sống văn hóa, xã hội của các cộng đồng, tộc người ở Việt Nam, cả trong quá khứ và trong hiện tại. Nghiên cứu về di sản văn hóa, trong đó có DSVHPVT, thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học và quản lý trong các lĩnh vực như văn hóa học, dân tộc học, nhân học, quản lý văn hóa, bảo tàng,. Tùy vào mục đích nghiên cứu, những chuyên gia có cách tiếp cận DSVHPVT khác nhau.

Một cách khái quát, có thể thấy các nghiên cứu về di sản thường tập trung vào một số vấn đề như: quan điểm về di sản và vai trò của di sản; công tác sưu tầm, kiểm kê, tư liệu hóa DSVHPVT; quá trình bảo vệ, khai thác và phát huy giá trị DSVHPVT trong xã hội. Các tác giả đã khẳng định về tầm quan trọng của di sản trong đời sống văn hóa cộng đồng, trong việc xác định bản sắc quốc gia, dân tộc (Hoàng Vinh 2006, Đặng Văn Bài 2007, Cao Tự Thanh 2013). Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, 10 để DSVHPVT tồn tại và phát huy được những giá trị vốn có trong xã hội hiện nay, ngoài nhiệm vụ điền dã để sưu tầm, kiểm kê và tư liệu hóa, cần phải tôn trọng và khuyến khích cộng đồng chủ thể di sản để họ lưu giữ, trao truyền các loại hình DSVHPVT cho các thế hệ kế cận (Trần Văn Khê 2002, Đặng Văn Bài 2007, Tô Ngọc Thanh 2007, Nguyễn Xuân Kính 2009, Ngô Đức Thịnh 2010, Bùi Hoài Sơn 2010, Lê Thị Minh Lý 2013, Lê Hồng Lý và các cộng sự 2014). Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, cần có sự kết hợp nhuần nhuyễn vai trò của các cơ quan, tổ chức, nhà nước với cộng đồng trong việc bảo vệ và phát huy các giá trị của DSVHPVT của Việt Nam hiện nay.

Trong nghiên cứu về di sản, nổi bật là quan điểm lý thuyết về di sản hóa. Theo Salemink (2014), di sản hóa (heritagization) là khái niệm được Robert Hewison đưa ra năm 1987 trong “Công nghiệp di sản: Vương quốc Anh trong sự đi xuống” (The Heritage Industry: Britain in a Climate of Decline) và có một quá trình biến chuyển hàm nghĩa từ đó tới khoảng những năm 2009, 2010. Từ một khái niệm vốn chỉ dùng để nói về những biến đổi trong các địa điểm di sản, di sản hóa được Regina Bendix trong Di sản giữa kinh tế và chính trị: Đánh giá từ quan điểm nhân học văn hóa (Heritage between economy and politics: An assessment from the perspective of cultural anthropology) (2009) sử dụng với những hàm nghĩa mới. Theo đó, quá trình bảo tồn một cách có ý thức các di sản cho hiện tại và cho các thế hệ tương lai là quá trình "nhất thiết phải mang tính chọn lọc, do không phải mọi ký ức văn hóa đều được coi là di sản" (dẫn theo Salemink 2014: 489).

Bendix đã chỉ ra một số sự biến đổi do sự phong thánh một số địa điểm và thực hành nhất định là di sản đem lại: sự viện dẫn truyền thống và tính chân thực; sự hiện hình bản chất và nuôi dưỡng vốn biểu tượng; sự tranh cãi về những giá trị di sản; công việc mang tính biểu tượng về marketing. Đến Rosmary Coombe và Joseph Turcotte (2012) trong “Di sản văn hóa của người bản địa trong sự phát triển và thương mại: Quan điểm từ động năng Luật và chính sách di sản văn hóa” [Indigenous Cultural Heritage in Development and Trade: Perspectives from the Dynamics of Cultural 11 Heritage Law and Policy], vấn đề di sản hóa được nhận định: "Có thể cho rằng, sự nhấn mạnh mới lên việc kiểm kê DSVHPVT, cụ thể hóa chúng, gắn cho chúng những người bảo vệ phù hợp, và đầu tư xây dựng năng lực để phát triển các chuyên gia địa phương, tạo nên một chế độ quyền lực mới và chế độ này vừa hứa hẹn vừa gây nguy hiểm đến các cộng đồng địa phương và người bản xứ được coi là có một nền văn hóa riêng biệt mà những chế độ mới này tìm kiếm để đánh giá" (Coombe and Turcotte 2021: 31-32, dẫn theo Salemink 2014: 491). Nói theo cách của Salemink, do vướng vào những hệ thống đánh giá khác nhau (bởi người thực hành, bởi các chuyên gia văn hóa, bởi cán bộ nhà nước, bởi thị trường), ở những cấp độ khác nhau (địa phương, quốc gia, liên quốc gia và quốc tế), việc công nhận DSVHPVT có thể là một may mắn không trọn vẹn với những cộng đồng là người mang - nhưng có lẽ không còn là người sở hữu, khi thực hành văn hóa trở thành di sản (Salemink 2014: 491). Trong các nghiên cứu về di sản ở Việt Nam, từ khoảng năm 2010, các nhà nghiên cứu bắt đầu nói tới vấn đề di sản hóa.

Người đề cập trực tiếp và bàn luận nhiều nhất về vấn đề di sản hóa các loại hình DSVHPVT ở Việt Nam là Oscar Salemink. Trong bài viết “Di sản hóa văn hóa sống ở Việt Nam như DSVHPVT” in trong Hội thảo 10 năm thực hiện công ước bảo vệ DSVHPVT của UNESCO - Bài học kinh nghiệm và định hướng tương lai, Salemink đã giới thiệu về khái niệm “di sản hóa” (heritagization) thông qua việc điểm lại quá trình thuật ngữ này xuất hiện và những hàm nghĩa của di sản hóa. Từ bối cảnh cụ thể ở Việt Nam, nhà nghiên cứu phát triển cách hiểu về khái niệm di sản hóa, "Di sản hóa - được hiểu theo nghĩa đơn giản nhất, cụ thể là gắn cho các di tích và thực hành văn hóa danh hiệu di sản" (tr. Quá trình này có khả năng đưa đến sự xói mòn các quyền của cộng đồng sở hữu di sản, cao hơn là sự tước mất quyền của các cộng đồng địa phương, "công cụ hóa các thực hành văn hóa bởi vì nó thường phù hợp với mối quan tâm của những người bên ngoài - các cá nhân và chuyên gia văn hóa, chính quyền địa phương, chính phủ quốc gia (tr.

Salemink đã bàn luận về vấn đề di sản hóa 12 một số loại hình DSVHPVT đại diện nhân loại của Việt Nam như Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, Hát Xoan Phú Thọ, Quan họ Bắc Ninh, Ca trù. Theo tác giả, quá trình tuyên bố và công nhận di sản ở Việt Nam là quá trình chính trị hóa di sản ở các cấp, với những sự trùng lặp và tương tác. Ngoài ra, nhà nước còn phải chịu những trách nhiệm liên quan đến việc quản lý, bảo vệ hoặc giữ gìn di sản. Như vậy, di sản của cộng đồng khi được UNESCO công nhận sẽ trở thành “tài sản quốc gia” (Salemink 2015: 485).

Và khi trở thành tài sản quốc gia, nhà nước sẽ có những chính sách quản lý, bảo tồn di sản như sân khấu hóa, giảng dạy các di sản như Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, Quan họ Bắc Ninh, Hát Xoan Phú Thọ trong trường học hoặc thế tục hóa lễ hội. Những việc làm trên thường hướng đến những người bên ngoài chứ không phải là chủ thể di sản, trong khi cộng đồng, chủ thể di sản mới đóng vai trò quyết định sự tồn tại của di sản. Nhấn mạnh thêm về tính chính trị của DSVHPVT ở Việt Nam, trong bài viết “Appropriating Culture: The politics of intangible cultural heritage in Vietnam - Chiếm đoạt để sở hữu văn hóa: Chính trị về DSVHPVT ở Việt Nam”, Oscar Salemink (2012) đã phân tích sự cạnh tranh mang tính địa phương, ở cấp quốc gia và toàn cầu để đạt được sự công nhận mang tính quốc gia và của tổ chức UNESCO. Sự công nhận dù mang tính quốc gia hay toàn cầu thì nhà nước cũng can thiệp trong việc quản lý, bảo vệ và giữ gìn di sản, sự can thiệp đó là một sự “chiếm đoạt” DSVHPVT từ chủ thể di sản - những người đã sáng tạo, gìn giữ và có các quyền lợi về di sản - ra khỏi những thực hành văn hóa của họ.

Sự can thiệp này mang tính hai mặt, nếu việc tổ chức, quản lý, bảo quản cũng như chia lợi ích hợp lý thì sẽ mang lại kết quả tốt; ngược lại, nó cũng có thể đẩy chính những người dân ra ngoài lề, mất độc quyền thực hành văn hóa của chính họ. Đề cập đến di sản hóa các loại hình DSVHPVT, trong chuyên khảo “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong quá trình hiện đại hóa: nghiên cứu trường hợp Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (Phú Thọ), Hội Gióng (Hà Nội), Tháp bà Poh 13 Nagar (Khánh Hòa) và văn hóa cồng chiêng của người Lạch (Lâm Đồng)”, tác giả Lê Hồng Lý và các cộng sự (2012) cho rằng, quan điểm bảo tồn có chọn lọc, xếp hạng các di sản, quản lý, sân khấu hóa, sáng tạo truyền thống trong công tác bảo tồn và phát huy di sản của các tác nhân bên ngoài chính là quá trình di sản hóa. Quá trình này có thể làm suy giảm quyền quản lý, tổ chức, sáng tạo, hưởng lợi của cộng đồng chủ thể di sản, thậm chí còn "ngoài lề hóa" cộng đồng chủ, tước đoạt các quyền của chủ nhân văn hóa đối với di sản. Quá trình này hình thành nên tâm lý trông chờ, ỷ lại, thờ ơ với chính di sản văn hóa vốn thuộc về cộng đồng, bởi sau khi được tôn vinh, những di sản này đã trở thành “tài sản của quốc gia” chứ không còn thuộc về người dân như trước.