phần mở đầu. Lối cấu trúc hai phần hoặc ba phần thƣờng tƣơng phản về nhịp độ ( chậm - nhanh - chậm), đôi khi có thêm phần cadenza là cấu trúc tiêu biểu trong những sách tác của nhạc sỹ. Đặc điểm diễn tấu các tác phẩm đàn Tranh của nhạc sỹ Xuân Khải Nhạc sỹ Xuân Khải đã viết nhạc cho đàn Tranh theo lối ghi nhạc năm dòng kẻ phƣơng Tây. Nội dung, hình tƣợng âm nhạc thông qua tiêu đề tác phẩm.
Ông đã mang hơi thở của thời đại mới vào các tác phẩm bằng cách đƣa các kỹ thuật mới, kỹ thuật phức tạp vào tác phẩm nhƣng vẫn giữ đƣợc âm hƣởng của những làn điệu dân gian, cổ truyền. Các tác phẩm của ông có giai điệu mƣợt mà, ngọt ngào, trong sáng và đầy chất thơ. Tiết tấu mang đậm nét âm nhạc dân gian, cổ truyền, lối viết đơn giản, không phô trƣơng kỹ thuật nhƣng đã đạt đƣợc hiệu quả cao. Ông đã đóng góp một số kỹ thuật diễn tấu mới cho cây Đàn Tranh nhƣ : Lối đánh hai tay, búng tay trái, lối Á vòng, Á nhiều vòng… 19 - Đặc điểm lên dây đàn: Trong chƣơng trình đào tạo tại khoa NCTT- HVÂNQGVN học sinh đƣợc học hai phong cách đó là nhạc “Cổ” và nhạc “Mới”.
Ở mỗi phong cách lại có một kiểu lên dây khác nhau để phù hợp với tính chất của các làn điệu, vùng miền. Ở phần nhạc cổ nếu lên dây quá căng sẽ ảnh hƣởng đến việc diễn tấu và nhấn nhá tay trái sẽ gặp nhiều khó khăn, không thể hiện đƣợc phong cách. Còn khi diễn tấu các tác phẩm mới phải lên dây căng hơn, nếu để dây quá mềm sẽ ảnh hƣởng đến việc diễn tấu các kỹ thuật thể hiện tiết tấu nhanh, vui, sôi động, cao trào, hoặc tính chất mạnh mẽ… Âm nhạc truyển thống Việt Nam rất phong phú vì vậy thang âm và điệu thức trong ÂNTTVN cũng vô cùng phong phú. Thang âm và điệu thức của âm nhạc cổ truyền Việt Nam thƣờng là hệ thống điệu thức 5 âm.
Ở các nhạc cụ truyền thống Việt Nam không có âm cố định (âm mẫu) nên khi diễn tấu các làn điệu cổ hay các tác phẩm mới, chúng ta phải chú ý lấy dây sao cho phù hợp. Ở các tác phẩm của nhạc sỹ Xuân Khải việc lên dây đàn cũng hết sức quan trọng bởi hầu hết những tác phẩm của ông đƣợc phát triển từ các làn điệu dân gian cổ truyền và thêm các kỹ thuật diễn tấu mới, phần cao trào của tác phẩm với những tiết tấu nhanh, sôi động vì vậy chúng ta phải lên dây đàn có độ mềm và căng vừa phải để có thể vừa nhấn tay trái ra đƣợc tính chất, phong cách của từng vùng miền, đồng thời có thể diễn tấu đƣợc phần phát triển của tác phẩm. Mỗi tác phẩm có một cách lên dây khác nhau, âm chủ tƣơng ứng trên đàn Piano cũng khác nhau. 20 Ví dụ 26: Cách lên dây ở tác phẩm “Hƣơng sen Đồng Tháp” C = C (âm chủ Đô bằng âm Đô tƣơng ứng trên đàn piano) Ví dụ 27: Cách lên dây tác phẩm “Giữ trọn mùa xuân” G = C (âm chủ sol bằng âm Đô tƣơng ứng trên đàn piano) Ví dụ 28: Cách lên dây tác phẩm “Mỗi độ xuân về” C = C - Đặc điểm kỹ thuật diễn tấu: Các tác phẩm viết cho đàn Tranh của nhạc sỹ Xuân Khải mang đậm nét âm nhạc dân gian cổ truyền.
Nhạc sỹ đã phát triển và cải biên một cách tinh tế các làn điệu truyền thống, đƣa các kỹ thuật mới và phức tạp vào để tăng thêm phần hấp dẫn cho tác phẩm. So sánh kỹ thuật diễn tấu cây Đàn Tranh các bài bản âm nhạc dân gian cổ truyền và tác phẩm của nhạc sỹ Xuân Khải. Trƣớc đây, các làn điệu cổ truyền thƣờng đƣợc đánh trên đàn 16 dây, các tác phẩm của nhạc sỹ Xuân Khải đƣợc thể hiện trên đàn 19 dây với âm vực rộng hơn, âm sắc phong phú hơn, tăng thêm hiệu quả cho tác phẩm. 21 Kỹ thuật diễn tấu a.
Ngón Á (Vuốt) : theo lối cổ truyền Ở các làn điệu cổ truyền chỉ dùng lối Á từ trên xuống hoặc Á từ dƣới lên, Á có giới hạn không sử dụng lối Á vòng, Á nhiều vòng. Ví dụ 29: Trích làn điệu Chèo “Tò Vò” Ngón Á: Tác phẩm Xuân Khải Sử dụng nhiều lối Á vòng từ thấp lên cao rồi trở về thấp. Ví dụ 30: Trích “Mỗi độ xuân về” b. Tay phải: (theo lối Cổ truyền) Gảy đơn, đen hoặc kép, chấm giật.
Có sử dụng kỹ thuật chạy ngón những rất ít. Không có kỹ thuật vê ngón. Sử lý màu sắc âm thanh hầu nhƣ không thay đổi, không sử dụng hợp âm chồng 3 nốt. Ở tác phẩm của Nhạc sỹ Xuân Khải, ngoài những kỹ thuật cổ truyền, nhạc sỹ Xuân Khải đã đƣa thêm các kỹ thuật mới vào tác phẩm của mình.
Đặc biệt là kỹ thuật tay phải , đã đạt đƣợc hiệu quả rất cao. Chạy nhiều nốt đơn âm và hợp âm, dùng nhiều hợp âm 2,3 nốt, song long. 22 Ví dụ 31: Trích “Giữ trọn mùa xuân” Thay đổi âm sắc, màu sắc âm thanh theo nội dung của tác phẩm. Tay trái: (theo lối Cổ truyền) Vẫn sử dụng những kỹ thuật nhƣ: Rung, Mổ, Vỗ,Vuốt… để thể hiện phong cách của âm nhạc cổ truyền.
Không sử dụng kỹ thuật búng tay trái. Rung nhấn theo hơi của các miền Bắc, Trung, Nam. Rung sâu, cao độ có thể thay đổi theo hơi và phong cách. Không sử dụng kỹ năng phối hợp hai tay.
Kỹ thuật tay trái ở tác phẩm của nhạc sỹ Xuân Khải không chỉ thể hiện đƣợc phong cách mà còn là một kỹ năng diễn tấu.Vẫn đảm bảo đƣợc các kỹ thuật Rung, Nhấn, Vỗ, Vuốt… Đặc biệt phối hợp với tay phải để tạo ra hợp âm, ngón đệm, hay còn gọi là ngón búng (Pizz), tạo thành một phƣơng tiện kỹ thuật diễn tấu tác phẩm. Ví dụ 32: Trích “Mỗi độ xuân về” 23 Kỹ thuật bịt dây (Pizzicato) bằng tay trái. Ví dụ 33: Trích “Hƣơng sen Đồng Tháp” (Những nốt nhạc có ký hiệu dấu chấm đen bên trên đƣợc thể hiện bằng kỹ thuật bịt dây (Pizzicato). Sử dụng kỹ thuật tay trái theo phong cách nhạc mới , theo yêu cầu của từng tác phẩm.
Rung nhẹ, tiếng rung ngân dài, cao độ giữ nguyên. Nhấn mƣợn nốt nhiều để phục vụ cho việc thay đổi hòa thanh trong các tác phẩm mới. Ví dụ 34: “Giữ trọn mùa xuân” Nốt fa rung nhấn mƣợn từ nốt mi Thay đổi âm sắc, màu sắc âm thanh theo nội dung của tác phẩm. Vê (Tremolo) một dây, quãng 4, quãng 8.
Ví dụ 35: Trích “Mỗi độ xuân về” 24 Đặc biệt vê cùng lúc 3 dây. Ví dụ 36: Trích “Hƣơng sen Đồng Tháp” đ. Dùng hợp âm 5 nốt cả hai tay, tay phải 3 nốt, tay trái 2 nốt. Ví dụ 37: Trích “Giữ trọn mùa xuân” 1.2 Thực trạng giảng dạy 1.
Các tác phẩm đàn Tranh của nhạc sỹ Xuân Khải trong chương trình đào tạo tại hệ Trung cấp và Đại học 1. Hệ Trung cấp Trong sáng tác các tác phẩm mới cho cây Đàn Tranh có rất nhiều Nhạc sỹ nhƣ: Nhạc sỹ - NGND Xuân Khải, Th.S-NGƢT Ngô Bích Vƣợng, NGƢT- Nhạc sỹ Phạm Thúy Hoan, NSND Đỗ Thị Phƣơng Bảo .v Nhƣng trong giới hạn của luận văn nên tôi chỉ đề cập đến các tác phẩm của NGND – Nhạc sỹ Xuân Khải. Ở đây tôi giới thiệu những tác phẩm tiêu biểu và nổi bật, đã và đang đƣợc sử dụng trong chƣơng trình đào tạo tại HVÂNQGVN hiện nay. 25 Các tác phẩm đƣợc sắp xếp giảng dạy tại hệ Trung cấp 6 năm: Nắng Xuân Bổ sung sau này Chuyện tình ngày xuân Bổ sung sau này Nắng đẹp mùa thu Bổ sung sau này Hẹn ngày thống nhất Năm thứ 4 Lá thƣ tiền tuyến Năm thứ 4 Khúc hát ru Năm thứ 5 Xuân quê hƣơng Năm thứ 5 Ở hệ Trung cấp 6 năm chủ yếu để giải quyết các kỹ thuật cơ bản, học sinh đƣợc học và nắm vững các bài tập kỹ thuật, các bài tập tổng hợp, các bài tập chuyên sâu về luyện ngón tay phải và rung nhấn tay trái, bài tập kết hợp hai tay… Bên cạnh đó có học sinh đƣợc học những bài luyện tập khúc, những bài dân ca, dân ca phát triển, các tác phẩm mới và phân biệt các loại nhạc phong cách nhƣ Chèo, Huế, Cải lƣơng.
Việc sắp xếp các tác phẩm đàn Tranh của nhạc sỹ Xuân Khải trong chƣơng trình giảng dạy ở hệ Trung cấp 6 năm có ƣu điểm giúp các em đƣợc làm quen với những tác phẩm mới, những kỹ thuật diễn tấu mới, cách diễn tấu tác phẩm mới. Đặc biệt các tác phẩm của nhạc sỹ Xuân Khải hầu hết đƣợc lấy chất liệu từ âm nhạc dân gian nên việc các em đƣợc học những tác phẩm đó cũng giúp các em làm quen với cách cảm thụ âm nhạc mới. Tuy nhiên các em chỉ dừng lại ở mức độ làm quen với những tác phẩm mới đó mà chƣa thể trình tấu một cách điêu luyện vì chƣa đạt đƣợc các yêu cầu về trình độ kỹ thuật, độ cảm thụ tác phẩm còn chƣa “sâu”. 26 Trong chƣơng trình giảng dạy tại hệ Trung cấp 6 năm, các tác phẩm đàn Tranh của nhạc sỹ Xuân khải đƣợc giảng dạy ở các năm nhƣ năm thứ 4, thứ 5 và thứ 6, số tiết học tác phẩm mới trong mỗi năm là 15 tiết.
Với số tiết học ít nhƣ vậy chƣa đủ để học sinh có thể “ngấm” bài cũng nhƣ đảm bảo đƣợc các kỹ thuật diễn tấu của tác phẩm. Vì vậy việc sắp xếp chƣơng trình học và thời gian học là rất cần thiết cũng nhƣ tìm ra đƣợc phƣơng pháp giảng dạy hiệu quả nhằm giúp cho các em có đủ vốn kiến thức để tự tin trình diễn những tác phẩm mới nói chung và tác phẩm của nhạc sỹ Xuân Khải nói riêng. Hệ Đại học: Trong chƣơng trình giảng dạy ở bậc Đại học 4 năm, yêu cầu sinh viên phải thuần thục và nắm vững những kỹ thuật cơ bản. Chủ yếu sinh viên đƣợc học chuyên sâu về nhạc phong cách, có ba phong cách chính, năm thứ nhất là phong các nhạc Chèo, năm thứ hai là phong cách nhạc Huế (nhạc thính phòng Huế), năm thứ ba là phong cách Cải lƣơng.
Năm thứ tƣ tổng hợp lại các kỹ thuật của ba phong cách và những tác phẩm mới có tầm cỡ về kỹ thuật nhƣ một số tác phẩm nổi bật của Nhạc sỹ Xuân Khải.