mở đầu với câu: Con người vốn tự do khi sinh ra vậy mà đâu đâu nó cũng bị xiềng xích [29, T42] Bộ Bách khoa toàn thư (với 35 pho, 1751-1780) do Denis Diderot (1713- 1784) biên soạn được xuất bản, đó là một trong những thành tựu vĩ đại nhất của thời đại. Văn học, âm nhạc thời đại Khai sáng không giống với phong cách nghệ thuật ở thế kỷ XVII, đó là phong cách baroque cầu kỳ hoa mỹ, phong cách nghệ thuật ở thế kỷ XVIII không có nhãn hiệu phong cách riêng nào. Sự phát triển của văn hóa nghệ thuật châu Âu rất đa dạng, bao gồm các tiểu thuyết Anh quốc, sự ra đời của thơ lãng mạn, sự phát triển nhạc giao hưởng Áo và sự đổi thay của hội họa Pháp. Ở thời đại Khai sáng, trong các loại hình văn học- nghệ thuật thì văn học vẫn là xuất sắc nhất.
Vào cuối thế kỷ XVIII, trong hàng ngũ thi sĩ Anh và Đức, những người như Fridrich Von Schiller và Words Worth tán dương cảm xúc cá nhân và đam mê nội tâm đến mức như một tín ngưỡng, điều này đã dẫn đến sự ra đời của Chủ nghĩa lãng mạn. Một tác giả hiện thân cho những tham vọng mới của các thi sĩ, tiểu thuyết gia đó là Johann Von Goethe (1749- 1832).Cuộc đời ông trải dài từ thời khởi đầu đến thời cao trào của phong trào Lãng mạn. Là bạn của Shiller, ông nhanh chóng vượt xa bạn bè, lúc đầu Goethe tạo ra xu hướng văn học được gọi là: Vũ bão và Căng thẳng, nhấn mạnh đến những tình cảm nghệ thuật mạnh mẽ và đưa ra sự gợi ý, ban đầu về 15 tính lãng mạn. Kiệt tác của Goethe là tác phẩm Faust đã lấy mất của ông gần năm mươi năm cuộc đời.
Phần thứ nhất của tác phẩm này (xuất bản năm 1808) thấm đậm niềm khao khát lãng mạn, đó là câu chuyện của một người đàn ông mong mỏi làm chủ kiến thức và ký một hiệp ước với quỷ sứ để đạt được mục đích của mình. Phần hai (1831) nhấn mạnh đến sự hi sinh và sự quyết định đi đến mục tiêu của Goethe. Những dòng cuối của tác phẩm là: Người ta chỉ kiếm được sự tự do và sự hiện hữu nếu mỗi ngày họ mỗi chinh phục lại chúng. Sự ảnh hưởng của các tư tưởng tiến bộ của Chủ nghĩa Khai sáng với những gương mặt vĩ đại như: Voltaire, Jean Jacques Rousseau, Denis Diderot, Fridrich Von Schiller, Johann Von Goethe.
đã có tác động mang tính quyết định tới tư tưởng sáng tạo nghệ thuật của Mozart. Ngày nay, những người hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc nói chung và thanh nhạc nói riêng ở Việt Nam, qua những dẫn chứng trên, càng hiểu hơn những tư tưởng của thời đại Khai sáng. Từ đó, họ có thể hiểu rõ hơn con đường tiếp cận với nền tảng tư tưởng của các tác phẩm âm nhạc vĩ đại của Mozart. Sự ra đời của opera Lòng từ bi của Tito Vở opera Lòng từ bi của Tito được Mozart sáng tác theo đơn đặt hàng dành cho Lễ đăng quang của vị vua nổi tiếng Léopold II ở Prague (Tiệp Khắc).
Cũng vì vậy mà trong kịch bản văn học, vở kịch được mang tên là vở Opera Hoàng đế. Vào thời gian này Mozart đang ốm nặng, cùng với đó ông cũng rất bận vì đang sáng tác dở tác phẩm Cây sáo thần và Khúc cầu hồn (Requiem). Tuy nhiên ông đã không từ chối lời đề nghị này. Phải chăng ông đang cố gắng vượt qua những khó khăn về vật chất (Những năm tháng cuối đời của Mozart, ông thường sống trong nợ nần và nghèo túng), hay vì một ý tưởng nhân văn nào đó trong cốt truyện đã cuốn hút ông? Ông yêu Prague và luôn giữ trong mình những ký ức tốt đẹp khi vở Don Giovani lần đầu tiên 16 được trình diễn tại đây, vào năm 1787.
Tháng 8 năm 1791, Mozart chuyển tới Prague chỉ để soạn những khúc nhạc ngắn, tập luyện với các ca sĩ và dàn nhạc, trong thời gian này ông còn tham gia vào các buổi hoà nhạc và thực hiện dàn dựng vở Don Juan. Vở opera Lòng từ bi của Tito được hoàn thành ngày 5 tháng 9 năm 1791 và nó được giao hàng ngay trong ngày 6/9 - ngày của Lễ đăng quang của nhà vua. Nhưng thật trớ trêu là những người đặt hàng cho Lễ nhậm chức: Hoàng đế, Hoàng hậu và Hoàng tử lại thờ ơ với phần âm nhạc, bởi dưới con mắt của họ: Âm nhạc không đạt hiệu quả, rất buồn và tẻ nhạt. Họ đã quá quen thưởng thức các vở opera truyền thống của Ý.
Trong khi đó công chúng lại tiếp nhận nó một cách đầy thích thú. Nhà văn Phranxa Alexandra Phon Clay đã viết: Âm nhạc của Mozart đẹp đến nỗi dường như có thể quyến rũ được các thiên thần xuống chơi dưới hạ giới.[21, tr35] Tuy nhiên cũng phải thấy: Số phận của vở opera Lòng từ bi của Tito hoàn toàn không êm ả. Thật khó để tìm thấy được một tác phẩm âm nhạc nào khác của Mozart, mà sự đánh giá về nó lại có nhiều mâu thuẫn đến vậy. Ngay sau buổi trình diễn đầu tiên, nhiều ý kiến của những người đương thời đã được đưa ra.
Một trong những người viết tiểu sử đầu tiên về Mozart, Ph.Nhementrec đã coi Lòng từ bi của Tito là một trong những tác phẩm hoàn hảo nhất của Mozart. Và trong những ý kiến phê bình của thời đó, còn có cả sự so sánh vở opera này với tác phẩm “Taxo” của Goethe. Cũng có một số người lại đi tìm những dấu vết sơ xuất của vở opera. Thậm chí có cả sự buông lỏng thị hiếu của đông đảo công chúng và cho rằng: Tác phẩm khiếm khuyết này sẽ phải nhường chỗ cho những tuyệt tác khác trong tương lai.
Ngày nay, từ cách nhìn của thời đại mới , chúng ta nhận ra được nhiều điều trong nghệ thuật âm nhạc của Mozart. Chúng ta đã nhìn thấy đây là một “Vở opera đích thực”, đã tìm thấy sự súc tích của ngôn ngữ âm nhạc, trí sáng 17 tạo và là bức phù điêu hoàn hảo bằng âm thanh mà nhà soạn nhạc thiên tài Mozart đã sáng tạo ra. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cũng đã đưa ra một câu hỏi khác, mà để trả lời được nó thì không dễ gì đối với chúng ta rằng: tại sao Mozart lại quan tâm đến kịch bản của Metastasio, một kịch bản hầu như được ra đời từ 60 năm trước đó. Đây là một kịch bản mà những nhà phê bình đương thời đã cho là nó đã rơi vào chủ nghĩa công thức và thiếu vắng tính kịch đích thực? Tại sao Mozart lại quan tâm đến những đề tài như vậy, đề tài ca ngợi quốc vương đức hạnh, từ bi ? Hay chỉ bởi vì vở opera này là sự đặt hàng dành cho ông? Hoặc là ở trong đó ông đã được tự do thể hiện quan điểm của mình? Ở đây cần ghi nhận rằng, Mozart cũng đã suy nghĩ và hành động trong khuôn khổ của truyền thống đang tồn tại, của một thực tế đã tạo nên cho cuộc sống của ông.
Ý muốn chống lại quốc vương không bao giờ xuất hiện trong ý nghĩ của người nhạc sĩ. Nhưng sự cao thượng của Tito - theo phong cách Mozart, không phải là kết quả của sự tiến hoá bất ngờ, sự hồi âm, hồi tỉnh trong tình huống cực đoan (Thường thì cái đó sẽ là cao trào và là điểm kết thúc trong phát triển cốt truyện), mà là bởi bản chất vốn có sẵn ngay từ đầu của nhân vật - và theo ý nghĩa đó, ông đưa ra cho công chúng như một lý tưởng, một hình mẫu để làm theo. Tito của Metastasio còn hơn cả Mozart, hoàn toàn không phải là nguyên mẫu của những nhân vật lịch sử. Nhân vật và sự kiện được viết trong vở opera chỉ là hư cấu, không dựa trên các chứng cứ lịch sử có thật.
Metastasio đã viết Lòng từ bi của Tito vào năm 1734, đó là giai đoạn cực điểm, chín muồi của sự nghiệp sáng tác của ông. Trong những năm từ 1734 đến 1829 đã có tới 83 vở opera của nhiều tác giả viết trên nội dung của câu chuyện này. Nhưng dù sao cũng không thể không xác nhận một điều là: Vở opera này của Mozart được viết vào năm 1791, hai năm sau khi cuộc Cách mạng tư sản Pháp nổ ra (1789). 18 Đến nay hầu như đã không có một nhận định nào của nhạc sĩ được giữ lại về cuộc Cách mạng Tư sản Pháp, nhưng rõ ràng là ông đã không thích quan điểm của Voltaire.
Bất chấp tình yêu của ông có hay không đối với tự do, độc lập, sự phê phán của ông đối với chính quyền đương thời, thì cũng khó mà nhận biết được ông có tán thành hay không tư tưởng của cuộc chính biến cách mạng. Và cũng vì thiếu vắng những bằng chứng xác thực mà nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra những kiến giải hoàn toàn khác nhau. Sự linh cảm thấy cái chết, sự sẵn sàng đón nhận nó đã trở nên hết sức rõ ràng trong nội dung của vở opera, thông qua hình ảnh của nhân vật Tito. Ban đầu, khi kịch bản của Metastasio đến tay Mozart, nó đã không đáp ứng được yêu cầu của nhà soạn nhạc để viết một vở opera.
Xem xét các tuyến nhân vật, các mối quan hệ với sự phát triển của nghệ thuật opera lúc bấy giờ, kịch bản đã trở nên lỗi thời. Vì vậy Mozart đã đề nghị nhà thơ Catarino Madgiola bổ sung, sửa đổi. Việc sửa đổi đầu tiên là rút ngắn lại: 3 màn của kịch bản phải được rút gọn lại thành 2 màn. Điều này phù hợp với những quy tắc tôn giáo của vở opera mà nhà soạn nhạc rất thích.
Các lối hát nói cũng được rút gọn, phần lời ca được làm mới, hàng loạt các đoạn đơn ca đã được chuyển thành hợp xướng, đồng ca. Những thay đổi đó rất quan trọng đối với Mozart trong sáng tác vở opera này. Điều đó cũng lý giải rằng: Không phải ngẫu nhiên mà Mozart đã rất lấy làm hài lòng với công việc của Madgiola. Có thể giả thiết rằng việc sửa chữa chỉ liên quan đến cấu trúc của vở opera, mà không động chạm đến các khía cạnh của nội dung.
Tuy nhiên điều đó là không thể, với một số lượng rút gọn và thay đổi lớn đến như vậy, thậm chí phải viết cả lời mới thay cho lời cũ, việc đó có tính đến điểm nhấn về mặt nội dung của cốt truyện. Đó cũng là khía cạnh thể hiện mối quan hệ của Mozart đối với chính quyền của Hoàng đế đương thời: hình ảnh lý tưởng đã có phần bị lu mờ và là sự thể hiện tinh tế nỗi buồn, sự phục tùng số phận.