Chương 1 của luận án có viết về lược sử opera châu Âu, đề cập đến aria và phân tích một số nét về đặc điểm âm nhạc trong một vài aria của các tác giả trên thế giới trong đó có nhạc sĩ W. Mozart, đôi chỗ bàn đến kỹ thuật thanh nhạc trong các aria. Trong chương 2, tác giả phân tích aria trong các opera Việt Nam song chủ yếu vẫn là những phân tích về ngôn ngữ âm nhạc mà ít đề cập đến kỹ thuật thanh nhạc. Nhìn chung, các sách nêu trên là những tài liệu rất cần thiết giúp chúng tôi có cái nhìn toàn diện hơn về opera phương Tây, về nghệ thuật thanh nhạc bel canto và aria trong opera để từ đó, chúng tôi có hướng nghiên cứu riêng về phương pháp dạy hát aria trong một số opera của nhạc sĩ W.
Mozart trong luận án. Một số bài viết: Các bài viết về opera, về aria tập trung chủ yếu ở một số Tạp chí, Kỷ yếu hội thảo hay sách hợp tuyển. Trước tiên, phải kể đến bộ sách Hợp tuyển tài liệu nghiên cứu lý luận phê bình Âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX được Viện Âm nhạc xuất bản năm 2003 [48]. Đây là một công trình đồ sộ tổng hợp các bài viết của nhiều tác giả từ nhiều nguồn báo, Tạp chí đã xuất bản nhiều năm trước đó (trước 2003) đề cập 16 đến nhiều lĩnh vực nghiên cứu âm nhạc như nhạc hát mới, nhạc đàn mới, âm nhạc sân khấu cổ truyền, âm nhạc trong múa… Trong đó, opera cũng là một lĩnh vực được quan tâm với một số bài viết tiêu biểu sau: “Nhân xem vở nhạc kịch Ruồi Trâu” của Vũ Tự Lân, bài được lấy từ Tạp chí Âm nhạc năm 1980, số 4 [48; tập 5A; tr.
Thông qua vở nhạc kịch Ruồi Trâu, tác giả đã đưa ra những nhận định khái quát nhất về opera Việt Nam, tác giả cho rằng: Với các vai diễn trong các vở opera nước ngoài, có thể thấy được sự trưởng thành, tự tin và năng lực của các nghệ sĩ, diễn viên Việt Nam. Tuy còn nhiều khó khăn khi vận dụng kỹ thuật thanh nhạc vào hát opera Việt Nam (vấn đề tròn vành, rõ chữ, dựng âm thanh…) nhưng tác giả tin tưởng nền nhạc kịch Việt Nam sẽ có những bước phát triển mới tốt đẹp. “Opera và công chúng Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Minh Châu, cuốn Hợp tuyển lấy từ bài viết đăng trên báo Nhân dân, số 12449 năm 1988 [48; tập 5B; tr. Bài viết đã có những phân tích về sự phát triển của opera tại Việt Nam.
Tác giả cho rằng, công chúng Việt Nam biết đến thể loại opera quá muộn (cách chưa đầy 30 năm so với cả quá trình phát triển 400 năm của loại hình âm nhạc này). Đến nay, opera vẫn bị coi là xa lạ, vẫn tồn tại một khoảng cách mà opera chưa thể vượt qua để chinh phục công chúng. Theo tác giả, mối quan tâm lớn trong sự phát triển nhạc kịch Việt Nam là tính chuyên nghiệp, nhất là khi lối hát bel canto, ngay cả trong Nhạc viện – cái nôi của nghệ thuật opera, đang có nguy cơ bị lấn át trước phong cách hát nhạc pop-rock. “Về hướng phát triển nhạc kịch Việt Nam” của Phạm Thế Mỹ, là bài viết đã được đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Nghệ thuật, số 5 năm 1989 [48; tập 5B; tr.
Bài viết đã có những đóng góp về mặt ngôn ngữ âm nhạc và văn học trong nhạc kịch Việt Nam để tìm ra hướng phát triển cho thể loại opera. Về ngôn ngữ âm nhạc, tác giả khẳng định phải bắt nguồn từ vốn âm nhạc truyền thống với hai dòng rõ rệt: dân gian và bác học. Tuy vậy, bài viết chưa đề cập đến kỹ thuật thanh nhạc – yếu tố quan trọng trong sự phát triển opera. Như vậy, các bài viết đã chỉ ra được thực trạng nền opera nước nhà, phân tích những mặt hạn chế trong việc phát triển opera.
Bên cạnh những hạn chế, các 17 tác giả đã có cái nhìn lạc quan về sự phát triển của opera ở nước ta trong tương lai. Tuy vậy, việc phát triển opera ở Việt Nam cần đi theo hướng nào và yếu tố cần chú trọng là gì thì chưa được phân tích thấu đáo. Nghiên cứu về dạy học thanh nhạc 1. Sách và tài liệu Đóng góp cho nền thanh nhạc Việt Nam không thể không nhắc tới GS.NSND Nguyễn Trung Kiên.
Hai lĩnh vực mà ông có nhiều công lao nhất là đào tạo và nghiên cứu khoa học. Là người tâm huyết và có nhiều kinh nghiệm, GS.NSND Nguyễn Trung Kiên đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến thanh nhạc như Phương pháp sư phạm thanh nhạc do Viện Âm nhạc xuất bản năm 2001, Những vấn đề sư phạm thanh nhạc, Nxb Âm nhạc năm 2014. Phương pháp sư phạm thanh nhạc [27] đã tổng quát được một cách hệ thống những quan điểm về đào tạo ca sĩ, những nguyên tắc sư phạm thanh nhạc, phương pháp học hát, những vấn đề về lý thuyết và thực hành. Bên cạnh đó, tác giả dành một số trang để viết về kỹ thuật thanh nhạc của các trường phái thanh nhạc trên thế giới và giới thiệu một số nhà sư phạm thanh nhạc nổi tiếng với những quan điểm của họ về kỹ thuật thanh nhạc, qua đó có thể vận dụng sáng tạo, phù hợp vào công tác giảng dạy và học tập thanh nhạc của Việt Nam.
Sau Phương pháp sư phạm thanh nhạc của Nguyễn Trung Kiên, tác giả Hồ Mộ La cũng viết sách Phương pháp dạy thanh nhạc [33], Nxb Từ điển Bách khoa, năm 2008. Công trình này là sự tổng kết những kinh nghiệm sư phạm của chính tác giả trong quá trình làm công tác giảng dạy. Qua cuốn sách, người đọc sẽ có những hiểu biết sâu hơn về cơ chế phát âm và những phương pháp rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc. Bên cạnh đó, vận dụng linh hoạt kỹ thuật thanh nhạc của phương Tây vào thể hiện các tác phẩm Việt Nam.
Tiếp nối nghiên cứu của các bậc tiền bối, năm 2011, sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Nghệ thuật học Nâng cao chất lượng đào tạo hát tiếng Việt trong nghệ thuật hát mới, tác giả Trần Ngọc Lan đã viết cuốn Phương pháp hát tốt tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát [34], trong đó nghiên cứu khá sâu về PPDH thanh nhạc dựa trên cơ sở phát âm tiếng Việt. Việc ứng dụng các kỹ thuật thanh 18 nhạc bel canto vào thể hiện các tác phẩm Việt Nam đã được tác giả phân tích tỉ mỉ và rất khoa học. Những vấn đề được tác giả nghiên cứu, đúc rút trong cuốn sách này giúp ích cho chúng tôi rất nhiều khi ứng dụng giảng dạy các aria của W. Mozart cho SV Đại học Thanh nhạc tại Việt Nam.
Năm 2014, cuốn sách Tự học để trở thành ca sĩ [58] của tác giả Susan Sutherland đã được Phạm Cao Hoàn biên dịch, do Nxb Hồng Đức ấn hành. Công trình này là sự đúc kết thành phương pháp ca hát từ kinh nghiệm của nhiều thế hệ sư phạm và nhiều ca sĩ nổi tiếng trên thế giới. Cuốn sách cũng đưa ra những phương pháp giúp ca sĩ cải thiện thể lực, nâng cao trình độ kỹ thuật, tăng cường âm lượng trong giọng hát. với các bài luyện giọng có hướng dẫn cách luyện tập khoa học và bài bản.
Cũng trong năm 2014, tác giả Nguyễn Trung Kiên đã viết cuốn Những vấn đề sư phạm thanh nhạc [30]. Cuốn sách dày hơn 500 trang được chia làm ba phần. Phần một bao gồm những vấn đề về lý thuyết như âm thanh học, sự phát triển những thói quen thanh nhạc, thính giác thanh nhạc, sự tập trung chú ý, trí nhớ. Phần hai đi sâu về những vấn đề như kỹ thuật hơi thở, hỗn hợp các âm khu, ý nghĩa của việc luyện giọng.
Bên cạnh đó là hệ thống những bài luyện tập sinh động và thiết thực. Ngoài ra, với 100 câu hỏi đáp về thanh nhạc, tác giả đã phần nào đáp ứng được những thắc mắc của nhiều người về những vấn đề thường gặp trong quá trình dạy học. Phần ba bao gồm một số bài viết về những tác giả nổi tiếng như W. và những vấn đề của công tác đào tạo thanh nhạc.
Cuốn sách là cẩm nang quý giá trong quá trình giảng dạy của GV, đặc biệt là đối với những GV trẻ chưa có nhiều kinh nghiệm. Một số bài viết Năm 1977, tác giả Lô Thanh với bài viết “Vài suy nghĩ về bộ môn Thanh nhạc Việt Nam” [48; tập 5A; tr.708] đăng trên tạp chí Văn nghệ, số 49 đã nêu lên được những thành tựu nổi bật của nền thanh nhạc Việt Nam kể từ khi xây dựng được lớp học đầu tiên của bộ môn Thanh nhạc vào năm 1956. Tác giả nhấn mạnh tới vấn đề đang còn tồn tại ở không ít ca sĩ, đó là lối hát căng cứng, không rõ lời, xử lý tác phẩm chưa sâu, chưa chính xác. 19 Năm 1983, Lưu Hữu Phước viết bài “Về phương pháp thanh nhạc ở nước ta” [57] đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Nghệ thuật, số 2.
Bài viết đã nêu: phương pháp ca hát là một khoa học, cần nghiên cứu để vượt qua giai đoạn bản năng tự phát mới có thể đi sâu phân tích khoa học, qua đó xác định, tiêu chuẩn hóa và nâng cao phương pháp ca hát của ta. Đối với tiếng Việt, yêu cầu tiếng hát phải “tròn vành, rõ chữ”, lời ca phải rõ ràng. Mỗi phương pháp có kỹ thuật riêng, cần có sự phối hợp, giao thoa giữa kỹ thuật hát mở của phương Tây với cách hát cổ truyền Việt Nam. Trong bài viết “Đôi điều về kỹ thuật thanh nhạc trong các opera Việt Nam” [37] đăng trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, năm 2013, tác giả Nguyễn Thị Tố Mai đã khẳng định tầm quan trọng của thanh nhạc trong opera.
Tác giả đã có những luận điểm và những phân tích cụ thể về sự khác nhau trong sử dụng kỹ thuật thanh nhạc trong opera của châu Âu và opera Việt Nam. Với opera Việt Nam, tác giả nhận định: Việc xây dựng tác phẩm, kỹ thuật thanh nhạc, phân loại giọng hát… cần đảm bảo có sự kết hợp linh hoạt giữa kỹ thuật hát bel canto với cách hát tiếng Việt. Bài viết đã giúp chúng tôi thấy được những điểm khác nhau về kỹ thuật thanh nhạc trong opera châu Âu và opera Việt Nam, từ đó có PPDH phù hợp. Năm 2015, Trương Ngọc Thắng có bài viết “Kỹ thuật Bel canto trong đào tạo thanh nhạc Việt Nam” [61] đăng trên tạp chí Nghiên cứu khoa học, số 8.
Bài viết đã khẳng định vai trò, vị trí của kỹ thuật hát bel canto trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng.
