Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc (mã số 9140111) của tác giả Nguyễn Hoàng Tịnh Uyên, được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Đăng Nghị, hoàn thành và bảo vệ vào năm 2022. Đề tài nghiên cứu mang tên: “Dạy học hát Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế”.

Về tính cấp thiết, tác giả luận án khẳng định âm nhạc dân gian giữ vai trò là nền tảng cho sự phát triển của nền âm nhạc mới chuyên nghiệp, đồng thời bảo lưu các giá trị bản sắc văn hóa dân tộc và giáo dục nhân cách. Tại Thừa Thiên Huế, bên cạnh Nhã nhạc cung đình và Ca Huế, Lý Huế là một thể loại âm nhạc dân gian đặc trưng trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Tuy nhiên, trước sự biến đổi của lịch sử, xã hội, môi trường và lối sống đương đại, các điệu Lý Huế đang đứng trước nguy cơ phai nhạt và vắng bóng dần trong đời sống thực tế. Việc đưa Lý Huế vào môi trường đào tạo chuyên nghiệp được xác định là giải pháp sư phạm để giữ gìn di sản và giáo dục thế hệ trẻ.

Khoảng trống nghiên cứu được chỉ ra là: Mặc dù môn Dân ca Việt Nam đã được đưa vào chương trình chính khóa tại Học viện Âm nhạc Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc và sinh viên sư phạm âm nhạc, song quá trình giảng dạy còn gặp nhiều bất cập, dung lượng học phần bị cắt giảm và hiệu quả chưa đạt mức mong muốn. Cho đến thời điểm đề tài triển khai, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện về phương pháp dạy học hát Lý Huế cho đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là xây dựng hệ thống kiến thức và đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm nâng cao chất lượng dạy học hát Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế. Thông qua đó, đào tạo người học có đủ năng lực biểu diễn, nghiên cứu, sáng tạo và truyền dạy thể loại này, góp phần bảo tồn di sản âm nhạc truyền thống.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định gồm 5 nội dung:

  1. Nghiên cứu hệ thống bài bản, môi trường và không gian diễn xướng liên quan tới Lý Huế.
  2. Xây dựng cơ sở lý luận về dạy học hát Lý Huế cho học sinh hệ trung cấp âm nhạc.
  3. Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học môn Dân ca Việt Nam và dạy học hát Lý Huế tại Học viện Âm nhạc Huế (về chương trình, giáo trình, năng lực giảng viên, khả năng tiếp thu của học sinh).
  4. Nghiên cứu tính tương thích, phù hợp và dung lượng của các bài Lý Huế khi đưa vào chương trình đào tạo.
  5. Đề xuất và tiến hành thực nghiệm sư phạm các biện pháp dạy học hát Lý Huế.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu gồm 5 câu hỏi:

  1. Tại sao phải dạy học hát Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế?
  2. Lý Huế có những đặc điểm gì?
  3. Thực trạng dạy học Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế như thế nào?
  4. Dạy học Lý Huế là dạy những gì, có giống với việc dạy các bài dân ca ở các vùng miền khác?
  5. Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy học Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế?

Giả thuyết nghiên cứu: Việc xây dựng và áp dụng các biện pháp dạy học hát Lý Huế có cơ sở khoa học và phù hợp thực tiễn sẽ giúp học sinh hệ trung cấp âm nhạc hiểu sâu sắc hơn về giá trị nghệ thuật và hát tốt hơn các bài Lý Huế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp dạy học hát các bài Lý Huế cho học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế.
  • Phạm vi tư liệu: Hệ thống 29 bài Lý Huế được công bố trong công trình nghiên cứu của Dương Bích Hà; trong đó tác giả chọn lọc 5 bài tiêu biểu (Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu, Lý tử vi) để đưa vào giảng dạy thực nghiệm.
  • Phạm vi không gian: Học viện Âm nhạc Huế.
  • Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu và theo dõi thực nghiệm diễn ra trong 5 năm, từ năm 2016 đến năm 2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến Lý, Lý Huế và phương pháp dạy học hát dân ca, phân chia theo 3 nhóm dạng thức:

Nhóm công trình Tác giả, năm xuất bản Tên công trình / Bài viết Nội dung chính liên quan đến luận án
Sách chuyên khảo Lê Văn Hảo (1981) Huế giữa chúng ta Đề cập âm nhạc dân gian Huế; phân biệt tính chất tự do của Hò với tính cố định của Lý; nhận định các điệu Lý Con sáo ở Bắc và Nam có gốc từ Lý Con sáo Huế.
Tú Ngọc (1994) Dân ca người Việt (Thể loại và hình thức) Xếp Lý vào dạng bài hát giao duyên gắn với lao động thủ công/sông nước và dạng bài hát sinh hoạt gia đình mang tính ngụ ngôn, giáo dục.
Phạm Phúc Minh (1994) Tìm hiểu dân ca Việt Nam Trình bày nguồn gốc, cấu trúc khúc thức, thủ pháp phổ nhạc vào thơ, phân vùng dân ca; đề cập sơ lược về thể loại Lý.
Dương Bích Hà (1997) Lý Huế Khẳng định "lý là hát"; thống kê danh mục 29 bài Lý Huế; phân tích cấu trúc, thang âm - điệu thức; cung cấp 16 bản ký âm; phân biệt Lý Huế (dân gian) và Ca Huế (bác học).
Nguyễn Thụy Loan (2006) Âm nhạc cổ truyền Việt Nam Phân tích đặc trưng thể loại Lý; xác định Bình - Trị - Thiên là điểm cực bắc phát triển thể loại Lý, nhấn mạnh tính chất trữ tình sâu lắng và sự thâm nhập của tính bác học.
Hà Thị Hoa chủ biên (2014) Nhập môn Âm nhạc cổ truyền Trích dẫn nhận định của Tô Vũ và Hoàng Kiều về nguồn gốc từ "Lý/Lư", cấu trúc hoàn chỉnh và các biến âm đặc sắc gần với thang âm Chăm.
Bài báo tạp chí Lê Văn Hảo (1981) Lý - những khúc tâm tình của người Việt Phân loại Lý Con sáo 3 miền (Trung du: 3 bài, Bắc: 3 bài, Thanh: 1 bài, Quảng: 2 bài, Nam: 5 bài); nhấn mạnh ảnh hưởng từ Lý Con sáo Huế.
Minh Phương (1990) Trở lại bài dân ca "Lý hoài xuân" Chứng minh Lý Hoài xuân và Lý Con sáo là hai làn điệu khác nhau; đặt giả thiết Lý Con sáo có thể phát sinh từ Bắc vào Nam.
Tô Vũ (1995) Tản mạn quanh những điệu Lý Định nghĩa Lý là hình thức ca khúc dân gian đa năng, đa dạng; chỉ ra tính chất man mác buồn, khắc khoải của các điệu Lý miền Trung.
Dương Bích Hà (1996) Giả định về nguồn gốc xuất xứ thể "Lý" trong dân ca Việt Nam Khẳng định nguồn gốc chữ Lý gắn với ca hát; lập luận vùng Thuận Hóa - Huế là cái nôi phát sinh thể Lý rồi lan tỏa ra hai miền Bắc - Nam.
Dương Bích Hà (1997) Kết cấu thể thức âm nhạc trong Lý Huế Khảo sát quan hệ âm nhạc và lời ca dao lục bát; xác định khúc thức Lý Huế chủ yếu là thể một đoạn 2 vế (trống - mái), phân tích các dạng mở rộng bằng tiếng đệm, tiếng láy.
Vĩnh Phúc (1999) Yếu tố dân gian và bác học trong Lý Huế Phân tích sự chuyển dịch của Lý Huế từ không gian dân dã sang ca nhạc thính phòng; chỉ ra sự kết hợp giữa thang âm Nam hơi ai và thủ pháp phổ thơ nhà nghề; ước tính số làn điệu thực tế không quá 18 điệu.
Văn bản âm nhạc Tô Ngọc Thanh, Đặng Hoành Loan, Nguyễn Văn Dị (2001) Dân ca Việt Nam Tuyển tập 256 bài dân ca; vùng Bình Trị Thiên có 19 bài, trong đó có 9 bài lý với 6 bài Lý Huế.
Lư Nhất Vũ, Lê Giang, Lê Anh Trung (2006) Lý trong dân ca người Việt Tập hợp 556 bài lý toàn quốc; tỉnh Thừa Thiên Huế có 32 bài; phân tích thể thơ, thủ pháp phổ thơ và hành trình lan tỏa của Lý Ngựa ô, Lý Con sáo.

Về các nghiên cứu dạy học hát dân ca, tác giả điểm luận án tiến sĩ của Đặng Thị Lan (2018) về dạy hát Chèo và Quan họ cho sinh viên sư phạm âm nhạc, chú trọng kỹ thuật mở khẩu hình, nén hơi bụng và giải phóng âm thanh; cùng hàng loạt luận văn thạc sĩ nghiên cứu về giảng dạy dân ca các vùng miền (Bùi Thị Thủy, Nguyễn Thị Chang, Trần Xuân An Nhiên, Hoàng Thị Thanh Thủy, Nguyễn Thị Thanh Vân, Phạm Quỳnh Trang, Đào Văn Thực, Trần Văn Quang, Nguyễn Tuấn Nam).

Về nghiên cứu dạy học Lý Huế, tác giả chỉ ra 2 tài liệu trực tiếp:

  • Luận văn thạc sĩ của chính tác giả Nguyễn Hoàng Tịnh Uyên (2014): “Đưa lý Huế vào chương trình âm nhạc ngoại khóa tại trường Trung học cơ sở Tứ Hạ thành phố Huế”, lựa chọn 10 bài Lý Huế nhưng phương pháp dạy học chủ yếu vẫn dừng lại ở lối truyền khẩu truyền thống (giáo viên hát mẫu từng câu, học sinh nhắc lại) và mang tính phong trào ngoại khóa.
  • Tài liệu học phần môn Dân ca Việt Nam tại Học viện Âm nhạc Huế do Dương Bích Hà biên soạn: Cung cấp phân tích âm nhạc và lời ca của một số bài Lý Huế, nhưng chưa xây dựng quy trình phương pháp dạy học theo các bước sư phạm cụ thể.

Khoảng trống được luận án xác định: Chưa có công trình nào nghiên cứu bài bản, chuyên sâu về phương pháp dạy học hát Lý Huế theo định hướng phát triển năng lực, gắn liền với đặc thù đào tạo nghề nghiệp cho học sinh hệ trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án làm rõ các khái niệm và cơ sở lý luận chuyên ngành:

  • Dân ca: Là những bài hát do tập thể/nhóm người sáng tác trong một bối cảnh không gian cụ thể, lưu truyền theo phương thức truyền khẩu, được cộng đồng gọt giũa và mang nhiều dị bản, phản ánh tâm tư tình cảm của người dân địa phương.
  • Lý Huế: Là thể loại nhạc hát dân gian của người Việt tại Huế, có cấu trúc khúc thức ngắn gọn, diễn tả nhiều cung bậc cảm xúc, mang đặc trưng riêng biệt về ngữ âm, thang âm điệu thức, lời ca và phong cách diễn xướng.
  • Thang âm và điệu thức: Luận án xác định thang âm là trật tự sắp xếp các âm thanh có trong tác phẩm từ thấp đến cao trong phạm vi một quãng tám (các âm trùng tên ở quãng tám khác chỉ tính là một âm). Điệu thức là hệ thống mối tương quan giữa âm ổn định và âm không ổn định nhằm biểu hiện màu sắc, tính chất tác phẩm. Trong Lý Huế, điệu thức phổ biến thuộc hệ thống điệu Nam (hơi Ai, hơi Oán, hơi Xuân).
  • Dạy học hát dân ca theo định hướng phát triển năng lực: Kết hợp giữa phương pháp truyền khẩu truyền thống và lý thuyết sư phạm hiện đại, lấy người học làm trung tâm, rèn luyện kỹ năng phát âm, nhả chữ, xử lý hơi thở, luyến láy và phong cách biểu diễn.

Các phương pháp nghiên cứu được tác giả phối hợp thực hiện:

  • Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập, phân loại, đối chiếu các công trình nghiên cứu lịch sử, văn hóa, âm nhạc học và giáo dục học để xây dựng khung lý thuyết.
  • Phương pháp âm nhạc học: Phân tích cấu trúc thể thức, giai điệu, tiết tấu, thang âm, điệu thức và mối quan hệ giữa âm nhạc với thanh điệu lời ca trong các bài Lý Huế.
  • Phương pháp điều tra điền dã: Phỏng vấn, trao đổi với nghệ nhân dân gian, giảng viên chuyên ngành; quan sát thực tế giờ dạy hát dân ca; khảo sát phiếu hỏi đối với học sinh trung cấp âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế.
  • Phương pháp so sánh: Đối chiếu chương trình, giáo trình, kỹ thuật hát và phương pháp truyền dạy giữa các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp.
  • Phương pháp dạy học: Thiết kế hệ thống bài giảng, quy trình rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc dân gian và phương án tổ chức dạy học tích cực.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có đối chứng trên nhóm học sinh trung cấp năm thứ 2 tại Học viện Âm nhạc Huế để kiểm tra tính khả thi của các giải pháp đề xuất.
  • Phương pháp thống kê toán học: Xử lý, phân tích các dữ liệu định lượng thu được từ kết quả kiểm tra trước và sau thực nghiệm để kiểm định giả thuyết khoa học.

Nguồn tư liệu nghiên cứu bao gồm: Các văn bản âm nhạc ký âm của Dương Bích Hà, Lư Nhất Vũ, Tô Ngọc Thanh; tài liệu giảng dạy học phần Dân ca Việt Nam của Học viện Âm nhạc Huế; băng đĩa thu thanh diễn xướng của nghệ nhân; chương trình đào tạo trung cấp âm nhạc; kết quả khảo sát thực tế và số liệu thực nghiệm sư phạm tại Học viện Âm nhạc Huế giai đoạn 2016-2021.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu vấn đề

Chương 1 trình bày bức tranh toàn cảnh về lịch sử nghiên cứu Lý, Lý Huế và thực tiễn dạy học hát dân ca. Tác giả phân tích các luận điểm về nguồn gốc thể Lý, ghi nhận quan điểm của Lê Văn Hảo và Dương Bích Hà khi coi Thừa Thiên Huế là cái nôi phát sinh thể loại Lý trước khi lan tỏa vào Nam Bộ và ra Bắc Bộ. Tác giả tổng hợp sự khác biệt về quan điểm số lượng bài bản: Dương Bích Hà công bố 29 bài, Lư Nhất Vũ cùng nhóm tác giả ghi nhận 32 bài tại Thừa Thiên Huế, trong khi nhạc sĩ Vĩnh Phúc cho rằng số làn điệu thực tế không vượt quá 18 điệu. Luận án chỉ ra rằng các công trình trước đây tập trung chủ yếu vào khía cạnh âm nhạc học hoặc văn hóa học dân gian. Ở mảng sư phạm, việc dạy Lý Huế mới chỉ xuất hiện trong phạm vi hoạt động ngoại khóa phổ thông hoặc giáo trình chung, chưa có công trình nào giải quyết toàn diện việc dạy học Lý Huế cho đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc chuyên nghiệp.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực trạng dạy học hát dân ca, dạy học hát Lý Huế

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết và đánh giá thực trạng giáo dục. Tác giả làm rõ các quan điểm về bảo tồn di sản âm nhạc dân tộc trong bối cảnh đương đại, xác định vị trí môn học Dân ca Việt Nam trong chương trình đào tạo trung cấp âm nhạc. Khảo sát thực tế tại Học viện Âm nhạc Huế cho thấy thời lượng môn học Dân ca Việt Nam bị cắt giảm từ 9 đơn vị học trình xuống còn 4 đơn vị học trình, gây khó khăn cho việc truyền dạy sâu các làn điệu địa phương. Về phương pháp, giảng viên chủ yếu dạy theo lối truyền khẩu cơ học, thiếu việc phân tích đặc trưng âm nhạc học, chưa có giáo trình chuẩn hóa riêng cho Lý Huế; học sinh chưa nắm vững kỹ thuật nén hơi, nhả chữ theo ngữ âm Huế, dẫn đến việc hát thiếu phong cách và thiếu cảm xúc.

Chương 3: Đặc điểm của Lý Huế

Chương 3 phân tích đặc trưng văn hóa và âm nhạc học của Lý Huế. Tác giả đặt Lý Huế trong không gian văn hóa Thừa Thiên Huế (lịch sử, cảnh quan môi trường, sự giao thoa văn hóa Việt - Chăm). Luận án phân tích hệ thống 29 bài bản Lý Huế, môi trường diễn xướng từ dân gian đến ca nhạc thính phòng. Về âm nhạc, Lý Huế sử dụng hệ thống thang âm điệu thức mang hơi hướng Nam (Nam ai, Nam xuân) với các nốt biến âm, nét luyến láy tinh vi, giai điệu mềm mại, tiết tấu đa dạng hơn Lý Nam Bộ. Cấu trúc âm nhạc chủ yếu là thể một đoạn gồm hai vế đối xứng (vế trống - vế mái). Về lời ca, Lý Huế sử dụng thể thơ lục bát, song thất lục bát kết hợp hệ thống từ đệm, từ láy đưa hơi (ô tang tình, ơi người ơi, tình bằng) và phương ngữ Huế đặc thù (chi rứa), phản ánh tâm tư, tình cảm sâu kín, khắc khoải của con người xứ Huế. Tác giả khẳng định Lý Huế là sự hòa quyện giữa yếu tố dân gian mộc mạc và yếu tố bác học trau chuốt.

Chương 4: Các biện pháp dạy học hát Lý Huế

Chương 4 đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm và trình bày kết quả thực nghiệm:

  • Điều chỉnh nội dung chương trình: Phân bổ lại cấu trúc học phần 4 đơn vị học trình, tăng thời lượng thực hành Lý Huế, lựa chọn 5 bài bản tiêu biểu gồm Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu, Lý tử vi để xây dựng bài giảng chuẩn mực.
  • Phân tích bài bản phục vụ dạy học: Phân tích cấu trúc khúc thức, vị trí lấy hơi, cao độ các nốt hoa mỹ, các biến âm và ý nghĩa lời ca của từng bài nhằm giúp học sinh hiểu bản chất tác phẩm trước khi thực hành.
  • Rèn luyện kỹ thuật hát Lý Huế: Hướng dẫn học sinh khẩu hình mở nhỏ tự nhiên theo lối hát dân ca truyền thống, kỹ thuật nén hơi ở cơ bụng dưới, lấy hơi nhanh, nhả chữ tròn vành rõ chữ, phát âm đúng phương ngữ Huế, thực hiện thuần thục các kỹ thuật luyến láy, ngâm vịnh, rung hột đặc trưng.
  • Áp dụng phương pháp dạy học tích cực: Giảng viên kết hợp hát mẫu, sử dụng phương tiện nghe nhìn, hướng dẫn học sinh tự phân tích văn bản, trao đổi nhóm, tự vỡ bài và rèn luyện kỹ năng tự biểu diễn.
  • Thực nghiệm sư phạm: Tác giả thiết kế quy trình thực nghiệm trên học sinh trung cấp âm nhạc năm thứ 2 tại Học viện Âm nhạc Huế trong 2 học kỳ chính khóa. Kết quả kiểm tra đối chứng được xử lý bằng phương pháp thống kê toán học, chứng minh học sinh nhóm thực nghiệm có sự tiến bộ rõ rệt về cao độ, trường độ, kỹ thuật luyến láy và phong cách biểu cảm so với nhóm đối chứng.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

  • Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về dạy học hát dân ca nói chung và dạy học hát Lý Huế nói riêng cho đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc chuyên nghiệp.
  • Cụ thể hóa quy trình, nguyên tắc và các bước sư phạm kết hợp giữa phương pháp truyền khẩu dân gian truyền thống với phương pháp dạy học định hướng phát triển năng lực người học trong đào tạo âm nhạc.
  • Xây dựng mô hình phân tích bài bản dân ca dưới góc độ sư phạm âm nhạc học, có thể áp dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ sở đào tạo âm nhạc trên toàn quốc.

Về mặt thực tiễn:

  • Là công trình nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên giải quyết bài toán truyền dạy, bảo tồn và phát huy thể loại Lý Huế trên một đối tượng cụ thể (học sinh trung cấp âm nhạc) tại một cơ sở đào tạo chuyên nghiệp cụ thể (Học viện Âm nhạc Huế).
  • Tuyển chọn, phân tích chi tiết và đưa vào giảng dạy thực nghiệm 5 bài Lý Huế tiêu biểu (Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu, Lý tử vi), cung cấp tư liệu sư phạm cho giảng viên thanh nhạc.
  • Đề xuất giải pháp điều chỉnh khung phân bổ chương trình học phần Dân ca Việt Nam tại Học viện Âm nhạc Huế nhằm đảm bảo tính cân đối giữa lý thuyết và kỹ năng thực hành diễn xướng.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

  • Học viện Âm nhạc Huế cần bố trí lại dung lượng môn Dân ca Việt Nam, bổ sung giáo trình chuyên khảo về Lý Huế và tăng cường giờ học thực hành biểu diễn.
  • Giảng viên giảng dạy cần kết hợp chặt chẽ giữa việc rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc hiện đại với việc giữ gìn phong cách phát âm, nhả chữ đặc thù của phương ngữ Huế.
  • Tăng cường các hoạt động giao lưu giữa học sinh với các nghệ nhân Ca Huế, nghệ nhân dân gian nhằm giúp người học tiếp cận trực tiếp không gian diễn xướng và tinh thần nguyên bản của tác phẩm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án được triển khai trong phạm vi một cơ sở đào tạo duy nhất là Học viện Âm nhạc Huế, trên đối tượng học sinh trung cấp âm nhạc năm thứ 2. Do giới hạn về thời lượng chương trình học phần (4 đơn vị học trình), tác giả chỉ chọn lọc 5 bài Lý Huế trong tổng số 29 bài bản đã sưu tầm để đưa vào thực nghiệm giảng dạy chính khóa.

Về hướng nghiên cứu tiếp, văn bản gợi mở:

  • Mở rộng phạm vi ứng dụng hệ thống biện pháp dạy học hát Lý Huế sang các hệ đào tạo khác như đại học thanh nhạc, đại học sư phạm âm nhạc, hoặc các trường cao đẳng, trung cấp văn hóa nghệ thuật tại các tỉnh miền Trung và Nam Bộ.
  • Nghiên cứu biên soạn giáo trình hoàn chỉnh và ký âm chi tiết toàn bộ 29 làn điệu Lý Huế cùng các biến thể, phục vụ công tác giảng dạy chuyên sâu và bảo tồn lâu dài.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

  • Giảng viên, giáo viên dạy thanh nhạc và âm nhạc truyền thống: Tham khảo quy trình rèn luyện kỹ thuật hát dân ca, kỹ thuật nhả chữ phương ngữ Huế và cách thức phân tích bài bản dân ca phục vụ bài giảng.
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc, Âm nhạc học: Kế thừa khung lý thuyết, phương pháp tiếp cận sư phạm tích hợp và nguồn tài liệu tổng quan về thể loại Lý.
  • Các nhà quản lý đào tạo và quản lý văn hóa: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chương trình đào tạo môn Dân ca Việt Nam tại các trường nghệ thuật, đồng thời hoạch định chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của địa phương Thừa Thiên Huế.

Phần đáng tham khảo nhất của luận án là Chương 3 (phân tích đặc điểm âm nhạc học và lời ca của Lý Huế) và Chương 4 (hệ thống biện pháp rèn luyện kỹ thuật hát, nhả chữ, xử lý hơi thở và quy trình thực nghiệm sư phạm).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn những bài Lý Huế cụ thể nào để đưa vào giảng dạy thực nghiệm cho học sinh trung cấp âm nhạc? Tác giả đã chọn 5 bài Lý Huế tiêu biểu từ kho tàng 29 bài đã được Dương Bích Hà công bố, bao gồm: Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu và Lý tử vi. 5 bài này được áp dụng giảng dạy cho học sinh trung cấp âm nhạc năm thứ 2 trong 2 học kỳ chính khóa tại Học viện Âm nhạc Huế.

2. Mối quan hệ giữa Lý Huế và Ca Huế được luận án và các tài liệu tổng quan xác định như thế nào? Theo luận án (dẫn theo Dương Bích Hà và Vĩnh Phúc), Lý Huế và Ca Huế có mối quan hệ chặt chẽ nhưng là hai thể loại khác nhau. Lý Huế thuộc thể loại âm nhạc dân gian của quần chúng lao động, trong khi Ca Huế thuộc thể loại âm nhạc thính phòng bác học cổ truyền. Trong quá trình phát triển, Lý Huế đã thâm nhập vào không gian Ca Huế, được trau chuốt bằng các thủ pháp nhà nghề của giới cầm ca, tạo nên sự đan xen giữa yếu tố dân gian và yếu tố bác học.

3. Khúc thức và thang âm điệu thức của Lý Huế có đặc trưng nổi bật gì? Khúc thức của Lý Huế phần lớn được xây dựng ở thể một đoạn gồm 2 vế đối xứng (vế trống - vế mái), hình thành trên cơ sở các cặp thơ lục bát kết hợp hư từ, tiếng đệm và tiếng láy. Thang âm điệu thức của Lý Huế chủ yếu dựa trên thang âm Nam (hơi Ai, hơi Xuân) với các nốt biến âm đặc trưng, đường nét giai điệu uyển chuyển và tiết tấu phức tạp.

4. Luận án chỉ ra thực trạng khó khăn lớn nhất trong việc dạy môn Dân ca Việt Nam tại Học viện Âm nhạc Huế là gì? Khó khăn lớn nhất là thời lượng học phần Dân ca Việt Nam bị cắt giảm từ 9 đơn vị học trình xuống còn 4 đơn vị học trình. Bên cạnh đó, phương pháp giảng dạy còn nặng về truyền khẩu thụ động, thiếu tài liệu chuẩn hóa về phương pháp dạy học Lý Huế, học sinh gặp khó khăn trong việc phát âm đúng ngữ âm Huế và xử lý các kỹ thuật luyến láy dân gian.

5. Điểm khác biệt giữa luận án tiến sĩ này với luận văn thạc sĩ năm 2014 của chính tác giả là gì? Luận văn thạc sĩ năm 2014 của tác giả nghiên cứu việc đưa Lý Huế vào chương trình ngoại khóa tại Trường THCS Tứ Hạ với phương pháp dạy hát truyền khẩu cơ bản mang tính phong trào. Luận án tiến sĩ năm 2022 nghiên cứu dạy học chính khóa cho học sinh trung cấp âm nhạc chuyên nghiệp tại Học viện Âm nhạc Huế, xây dựng hệ thống biện pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực, tích hợp kỹ thuật thanh nhạc chuyên sâu với phong cách âm nhạc truyền thống và kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm có đối chứng khoa học.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hoàng Tịnh Uyên đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng dạy học hát Lý Huế tại Học viện Âm nhạc Huế. Dựa trên việc phân tích sâu sắc các đặc điểm âm nhạc học và lời ca của 29 bài bản Lý Huế, tác giả đã đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ, từ điều chỉnh chương trình, phân tích bài bản đến rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc dân gian theo định hướng phát triển năng lực người học. Kết quả thực nghiệm trên 5 bài Lý tiêu biểu (Lý hoài nam, Lý ngựa ô, Lý con sáo, Lý vọng phu, Lý tử vi) đã khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp đề xuất. Công trình đóng góp thiết thực cho công tác đào tạo học sinh trung cấp âm nhạc chuyên nghiệp, đồng thời cung cấp giải pháp giáo dục cụ thể nhằm gìn giữ và phát huy giá trị di sản Lý Huế trong giai đoạn hiện nay.