phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm 2 chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Giải pháp nâng cao chất lƣợng trong rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc cho giọng nữ trung hệ ĐHSP. 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm thuật ngữ 1.
Thanh nhạc Ngƣời ta thƣờng nói âm nhạc là nghệ thuật không biên giới; nó đi tiên phong trong lịch sử giao lƣu và hội nhập của thế giới. Chính sự giao lƣu và hội nhập đã khiến âm nhạc trở nên phong phú bởi chính nó giúp gắn kết con ngƣời lại với nhau. Âm nhạc với đặc tính là dùng âm thanh để diễn đạt. Nó bao gồm hai lĩnh vực chính thanh nhạc và khí nhạc.
Qua nhiều thế kỉ, thanh nhạc tồn tại song song/độc lập so với khí nhạc và có sức phát triển mạnh mẽ. Thanh nhạc là loại hình nghệ thuật mà ở đó có sự kết hợp của ca sỹ với các loại nhạc cụ hoặc chỉ là giọng hát của ca sỹ. Ca hát chính là thanh nhạc và ngƣời ca sỹ cũng có thể đƣợc xem nhƣ là một nhạc cụ sống. Định nghĩa về thanh nhạc, có rất nhiều các quan điểm, ý kiến khác nhau mà ngay cả trên thế giới cũng có nhiều những khái niệm.
Tôi xin đƣa ra một vài định nghĩa của các nhà giáo, giáo sƣ dƣới đây. Theo nhà giáo Nguyễn Trung Kiên: Ca hát là một bộ môn nghệ thuật đƣợc kết hợp hài hòa giữa âm nhạc và ngôn ngữ đƣợc gọi là thanh nhạc, đã trở thành một phƣơng tiện truyền cảm hứng giáo dục tƣ tƣởng, đạo đức, thẩm mỹ và giải trí vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội. [8;7] Theo Trần Ngọc Lan: Ca hát đƣợc bắt nguồn từ ngôn ngữ. Ngôn ngữ sinh ra từ nhu cầu giao tiếp và truyền tải ý nghĩ và tình cảm từ cá nhân này sang cá nhân khác.
Ngôn ngữ đã trở thành công cụ phản ánh thế giới khách quan, trở thành phƣơng tiện giao tiếp và bộc lộ tình cảm 8 của con ngƣời với con ngƣời. Ca hát đƣợc cho là ngôn ngữ gián tiếp ở mức độ cao. [16;15] Thông qua các khái niệm, quan điểm trên, chúng tôi xin đƣa ra một định nghĩa về thanh nhạc nhƣ sau: Thanh nhạc là một loại hình nghệ thuật âm nhạc, trong đó ngƣời hát sử dụng âm thanh của giọng nói và ngôn ngữ để biểu đạt tâm tƣ, tình cảm của mình, đồng thời truyền tải nội dung, ý nghĩa, thông điệp của bài hát tới ngƣời nghe. Bộ môn nghệ thuật này đòi hỏi ngƣời hát phải vận dụng các kĩ thuật thanh nhạc nhằm hƣớng tới một giọng hát đẹp bao gồm những yếu tố căn bản nhƣ “vang, sáng, tròn”.
Kỹ thuật thanh nhạc Kỹ thuật thanh nhạc là điều cơ bản nhất của ngƣời hát, đặc biệt là với những ngƣời làm "nghề" ca hát. Việc dùng kỹ thuật vào trong ca hát có thể nói là cách làm đúng. Chỉ có việc quá lạm dụng kỹ thuật mới khiến phá hỏng phần cảm xúc và làm cho phần trình diễn trở nên khô cứng. Tuy nhiên, nó lại là khái niệm khá trừu tƣợng vì nó liên quan đến các bộ phận bên trong cơ thể mà ta không thể nhìn, ngắm, sờ vào đƣợc.
Nguyễn Trung Kiên cho rằng: “Kỹ thuật thanh nhạc bao gồm kỹ thuật phát triển giọng hát (hơi thở, âm khu, âm vực, âm sắc), các kỹ thuật hát (hát liền giọng, hát âm nảy, hát chạy nhanh nhiều nốt, hát từ nhỏ đến to, từ to đến nhỏ, hát rung, tri, láy…)”. [8;17] Kỹ thuật thanh nhạc đang đƣợc giảng dạy trong các cơ sở đào tạo thanh nhạc hiện nay ở Việt Nam là sự phối hợp các kỹ thuật thanh nhạc tiên tiến trên thế giới cộng với các kỹ thuật ca hát truyền thống của dân tộc. Một trong những kỹ thuật thanh nhạc đang đƣợc áp dụng để đào tạo ca sĩ chuyên nghiệp ở các cơ sở đào tạo trên thế giới hiện nay là kỹ thuật bel canto vốn xuất hiện và phát triển đồng hành với sự ra đời của loại hình nghệ thuật sân khấu opera ở Ý. Kỹ thuật này ảnh hƣởng đến việc giảng dạy thanh nhạc trên toàn thế giới từ nhiều thế kỷ trƣớc cùng với kỹ thuật thanh 9 nhạc hiện đại.
Trong các giáo trình đào tạo ca sĩ chuyên nghiệp hiện nay ở Việt Nam, phần các tác phẩm ca khúc cổ điển, romance, aria của nƣớc ngoài chiếm một vị trí rất quan trọng đều có đề cập đến việc sử dụng kỹ thuật thanh nhạc bel canto một cách toàn diện từ hơi thở, khoảng vang, vị trí, khẩu hình, nhả chữ, sự biểu hiện về ngôn ngữ, văn hoá và các kiến thức âm nhạc liên quan. Tuy nhiên hiểu một cách cụ thể về lịch sử hình thành và phát triển opera mà ở đó kỹ thuật bel canto (kỹ thuật hát đẹp) đang đƣợc sử dụng và ảnh hƣởng đến quá trình đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp trên thế giới trong đó có Việt Nam thì không phải ai cũng ý thức đƣợc. Mặc dầu trong chƣơng trình đào tạo, học phần Lịch sử âm nhạc thế giới có đề cập đến lịch sử hình thành và phát triển opera, nhƣng rất ít sinh viên tìm hiểu sâu loại hình opera và kỹ thuật thƣờng ngày họ luyện giọng, vẫn tập hơi thở, mở khẩu hình, tập khoảng vang và hát các aria. Học tập kỹ thuật thanh nhạc chiếm một vị trí quan trọng trong việc đào tạo ca sĩ.
Bất cứ giọng hát nào, dù đƣợc trời phú cho chất giọng đẹp đến đâu, muốn trở thành ca sĩ chuyên nghiệp cũng cần phải qua quá trình hoàn thiện giọng hát, phát triển kỹ thuật thanh nhạc. Giọng hát đẹp vốn là điều đáng quý nhƣng phải đƣợc gọt giũa, rèn luyện. Phương pháp luyện tập thanh nhạc Phƣơng pháp sƣ phạm thanh nhạc mang tính đặc thù rất cao. Bởi giọng hát con ngƣời đƣợc coi là một nhạc cụ sống, với mỗi chất giọng khác nhau, cơ thể khác nhau thì lại cần có những bài tập phù hợp.
Phƣơng pháp giảng dạy thanh nhạc là một bộ môn nghệ thuật liên quan nhiều đến khoa học, song trong một thời gian dài, khoa học chƣa chứng minh đƣợc một cách rõ ràng những hoạt động trong cơ thể sống của con ngƣời khi tạo ra âm thanh. Vì vậy, phƣơng pháp giảng dạy thanh nhạc vẫn là phƣơng pháp truyền đạt cho ngƣời học những cảm giác, những kinh 10 nghiệm ít nhiều mang tính chủ quan thông qua tai nghe, cảm giác về âm thanh, bắt chƣớc… Giáo dục, đào tạo sinh viên ngày nay chính là đào tạo những giảng viên, cán bộ âm nhạc tƣơng lai của đất nƣớc. Chính vì thế, đƣa ra phƣơng pháp luyện tập thanh nhạc đúng đắn là công việc rất quan trọng đòi hỏi phải có hệ thống khoa học rõ ràng về giáo dục tƣ tƣởng cho ngƣời học, đào tạo lý luận âm nhạc, hoàn thiện giọng hát, phát triển kỹ thuật thanh nhạc. Bên cạnh đó là đƣa ra những nguyên tắc của việc luyện tập thanh nhạc: Nguyên tắc thống nhất sự phát triển kỹ thuật, nghệ thuật; nguyên tắc dần dần và liên tục nắm vững kỹ thuật hát; nguyên tắc tiếp cận với từng cá nhân học sinh.
Phƣơng pháp luyện tập thanh nhạc là cách thức, hành động có trình tự, đƣợc phối hợp, tƣơng tác với nhau giữa giảng viên và sinh viên nhằm đạt đƣợc mục đích luyện tập. Nói cách khác phƣơng pháp luyện tập là hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giảng viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung luyện tập và chính nhƣ vậy mà đạt đƣợc mục đích luyện tập. Cơ quan phát âm Theo nhƣ chúng tôi tìm hiểu và tổng hợp từ các giáo trình Phương pháp sư phạm thanh nhạc của nhà giáo Nguyễn Trung Kiên và Phương pháp dạy thanh nhạc của nhà giáo Hồ Mộ La trong đó cho rằng, tiếng hát đƣợc tạo ra bởi sự hoạt động tổng hợp của cơ quan phát âm, bao gồm nhiều bộ phận làm việc gần nhƣ cùng một lúc, liên quan chặt chẽ với nhau, không thể tách rời. Trong đó, cơ quan phát âm bao gồm bốn bộ phận chính: phổi, thanh quản, cuống cọng và miệng.
Phổi là tổ chức gồm các tế bào xốp có độ co giãn lớn, cấu tạo thành túi. Những túi này co giãn chứa đầy không khí, co lại để đẩy không khí ra 11 ngoài. Khi ta hít hơi, hai buồng phổi nở ra, sau đó ta hát hoặc nói, luồng khí từ phổi đẩy ra làm rung thanh đới, phát ra âm thanh. Chất lƣợng của âm thanh cũng phụ thuộc vào luồng hơi thở từ phổi đẩy ra tác động vào thanh đới.
Luyện tập hơi thở chủ yếu luyện tập hơi thở tác động vào phổi và các cơ hô hấp. Phổi đƣợc ngăn cách với bụng bởi một màng ngăn giãn đƣợc gọi là hoành cách mô. Thanh quản là ống nối tiếp với khí quản, nằm ở phía trƣớc cổ, phần giữa thanh quản thắt lại nhƣ cổ chai, chỗ thắt lại này là do những dây cơ và sụn nằm chắn ngang hai bên, đó là thanh đới. Thanh đới khi không hoạt động nằm ở hai bên ống thanh quản tạo nên một khe hở đó gọi là khe thanh quản.
Khe này thay đổi hình dáng lúc đóng, lúc mở do thanh đới rung lên, dƣới tác động của luồng hơi thở từ phổi ra. Thanh đới là phần quan trọng nhất của thanh quản. Cấu tạo của nó gồm các dây cơ và sụn. Thanh đới hoạt động khi chúng ta phát âm.
Khi lấy hơi, luồng hơi thở tác động lên thanh đới làm thanh đới rung lên và phát ra âm thanh. Đồng thời lúc đó thanh đới cũng tác động trở lại. Hai lực này tác động qua lại và luôn luôn giữ ở mức độ phù hợp. Nếu lực của luồng hơi qua mạnh hơn lực của thanh đới rung sẽ tạo ra âm thanh quá căng thẳng nhƣ gào thét.
Ngƣợc lại, thì âm thanh tạo lại sẽ bị quá yếu hoặc không đạt yêu cầu. Thanh đới là quan trọng bởi nếu hoạt động quá mức, thanh đới mỏi mệt, sẽ dẫn đến hiện tƣợng khản tiếng hoặc giọng hát bất bình thƣờng. Chúng ta hãy tập thói quen hát đúng, tránh tình trạng hát quá to, gào thét dễ dẫn đến mất giọng. Đây là vấn đề “sống còn” của ca sỹ chuyên nghiệp nếu không muốn bị mất giọng.
Phần trên thanh đới có hai khoảng trống ở hai bên, song song với nhau gọi là buồng thanh quản. Phần trên cùng của thanh quản có một bộ phận nhỏ nhƣ cái nắp gọi là nắp thanh nhiệt. Nắp này mở ra khi ta phát âm và đóng chặt khi nuốt thức ăn, để thức ăn đi vào thực quản không lọt vào 12 thanh quản, cuống họng.
