phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm hai chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Đề xuất phƣơng pháp dạy học hát các ca khúc mang âm hƣởng dân ca Việt Nam. 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm liên quan 1. Dân ca Theo cuốn A handbook of diction for singer của Nhà xuất bản Đại học Oxford, cùng một số cuốn từ điển khác nhƣ: Đức - Việt của Nhà xuất bản Phƣơng Đông; Pháp - Việt của Nhà xuất bản Thành phố Hồ chí Minh; Anh - Việt của Viện Ngôn ngữ Học; Ý - Việt của Nhà Xuất bản Thế Giới mà chúng tôi đã tra cứu, danh từ Dân ca tiếng Ý là Canti popolari; tiếng Anh là Folk song; tiếng Pháp là Chanson populaire; tiếng Đức là Volkslied, tất cả đều có nghĩa chung và tạm dịch là bài hát mang tính dân tộc.
Với 54 dân tộc anh em trên toàn lãnh thổ Việt Nam, chúng ta đã có một nền dân ca với nhiều màu sắc và phong phú về thể loại, các bài dân ca trữ tình hay hát giao duyên cũng nhƣ hát đối đáp giữa trai gái… ở khắp nơi từ Bắc bộ, Trung bộ tới Nam bộ, mỗi một vùng miền có những đặc điểm Văn hoá riêng gắn liền lao động sản xuất với các loại hình hát đa dạng nhƣ: trong lao động cày cấy ngoài đồng có (hò cấy) đến các bài hát khi chèo thuyền có (hò mái đẩy, hò mái nhì, hò sông Mã…), rồi nhƣ trong lao động sản xuất có tính tập thể với (hát phƣờng vải) hay các loại hát hội là (Quan Họ, Trống Quân)… Trong bài viết Tìm hiểu giai điệu dân ca Việt Nam, tác giả Tú Ngọc cũng xác nhận: “Rõ ràng là, trong nền âm nhạc của một dân tộc, thì dân ca có mối liên hệ trực tiếp nhất đối với tiếng nói. nhƣng sẽ sai lầm khi nghĩ rằng giữa những âm điệu của tiếng nói và âm điệu của bài hát có sự đồng nhất”. Trong cuốn Âm nhạc Việt Nam biên khảo, tác giả Trần Quang Hải đã nhận định: 7 Dân ca là những bài hát, khúc ca đƣợc sáng tác và lƣu truyền trong dân gian mà không thuộc về riêng một tác giả nào. Đầu tiên bài hát có thể do một ngƣời nghĩ ra rồi truyền miệng qua nhiều ngƣời từ đời này qua đời khác và đƣợc phổ biến ở từng vùng, miền… Các bài dân ca đƣợc gọt giũa, sàng lọc qua nhiều năm tháng bền vững với thời gian [11, tr.
Với bài viết Khái quát chung về dân ca Việt Nam đăng trên Website của Trƣờng Đại học Sƣ phạm Nghệ thuật Trung ƣơng, trong chuyên mục nghiên cứu lý luận, tác giả Lê Hồng Anh đã khái niệm: Dân ca là những bài hát cổ truyền do nhân dân sáng tác đƣợc lƣu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác [2]. Vậy, có thể hiểu rằng dân ca là những bài hát cổ truyền với các làn điệu đã đi vào kho tàng nghệ thuật dân gian bằng cách truyền khẩu trong nhân dân. Chúng luôn đƣợc biến đổi và không thuộc bản quyền của một tác giả nào từ ban đầu. Ca khúc Ca khúc hay còn gọi là bài hát hoặc khúc ca, bao gồm phần lời hát và giai điệu, là một thể loại âm nhạc thuộc lĩnh vực Thanh nhạc.
Ca khúc đƣợc thể hiện bằng giọng hát của con ngƣời với phần đệm của nhạc cụ cho giọng hát đó. Ca khúc có thể đƣợc trình diễn dƣới nhiều hình thức nhƣ: đơn ca (một ngƣời hát), song ca (hai ngƣời hát), tam ca (ba ngƣời hát), tốp ca (nhóm hát) hay đồng ca (nhiều ngƣời cùng hát) và lớn hơn nữa là hợp xƣớng. Ca khúc cũng đƣợc chia theo nhiều loại dựa trên mục đích, phong cách thể hiện hay theo thời gian sáng tác và là thể loại dành cho ca sĩ biểu diễn. Tác giả Dƣơng Anh với bài viết Ca khúc là gì? đã quan niệm: “Ca khúc là danh từ dùng để gọi những tác phẩm âm nhạc đƣợc thể hiện bằng giọng ngƣời (thanh nhạc).
Nó là sản phẩm của một tập thể (ca khúc dân ca), hay do nhạc sĩ chuyên nghiệp sáng tác. Ca khúc do hai bộ phận hợp thành đó là âm nhạc và lời ca” [1, tr. 8 Vào thế kỷ XIX ca khúc trong lịch sử âm nhạc phƣơng Tây có một vị trí quan trọng và đƣợc sánh cùng các thể loại âm nhạc khác nhƣ giao hƣởng, sonata. Ca khúc có nhạc cụ đệm hoặc không có nhạc cụ đệm.
Trong các tác phẩm của F. Schumann thƣờng có phần đệm piano đƣợc viết sẵn, khi đó phần đệm là một phần gắn bó mật thiết với giai điệu của ca khúc hỗ trợ, bổ sung làm đẹp thêm giai điệu của ca khúc. Trong quá trình phát triển tới nay, ca khúc với phần đệm khá đa dạng. Ca khúc thuộc vào thể loại nhạc nào thì sẽ có phần đệm tƣơng ứng, thích hợp với ca khúc và do ý đồ sáng tác của tác giả, ví dụ phần đệm cho ca khúc sẽ là một ban nhạc Rock, Pop hay dàn nhạc dân tộc, thậm chí một dàn nhạc lớn nhƣ dàn nhạc giao hƣởng, nhƣng cũng có khi phần đệm chỉ là một hoặc vài nhạc cụ.
Đặc điểm đầu tiên của ca khúc, cũng là đặc điểm chung của thanh nhạc, đó là âm nhạc có lời ca đƣợc diễn tả bằng âm thanh giọng ngƣời. Vì vậy trong thanh nhạc nói chung hay trong ca khúc nói riêng, ca từ giúp cho ngƣời nghe dễ tiếp thu tác phẩm, có nơi, có lúc ngƣời ta thƣởng thức lời ca là chính. Ca từ trong ca khúc là cả một “nghệ thuật”, ca khúc thƣờng có giai điệu rõ ràng, mô phỏng âm điệu tiếng nói, ít trúc trắc, nhảy quãng, lời ca ngân vang đầy đặn nhất là với tính chất đơn âm tiết của tiếng Việt. Ca khúc thƣờng thể hiện những xúc động điển hình, truyền đạt những thông điệp quan trọng với tình huống tiêu biểu, đó là yếu tố làm cho nó gần gũi với đông đảo công chúng, với hàng triệu nhịp đập của con tim.
Có lẽ cũng chính đặc điểm đó mà với cùng một giai điệu, có thể dùng nhiều lời ca khác nhau. Do sự phổ cập rộng rãi và dễ cảm thụ của ca khúc mà một số thể loại khí nhạc từ thế kỷ XIX đã “mô phỏng” theo thể loại ca khúc. Chúng ta có thể thấy một số tác phẩm nhƣ tuyển tập "Bài ca không lời" - Romance sans parole của F. Mendelssohn (1809 - 1847), "Tổ khúc bốn mùa" của P.
Tchaikovsky 9 (1840 - 1893), "Ru con", "Khúc hát ngƣời chèo thuyền" của S. Từ các nguồn tài liệu chúng ta có thể hiểu rằng ca khúc là thể loại âm nhạc sử dụng giọng hát để thể hiện tác phẩm và thƣờng là một tác phẩm âm nhạc độc lâp đƣợc phổ biến rộng rãi nhất với nhiều hình thức trình diễn. Trong ca khúc, ca từ có thể đƣợc tạo ra từ giai điệu hoặc giai điệu đƣợc tạo ra bởi ca từ. Ca khúc mang âm hưởng dân ca Trong bài viết Bàn về chất liệu dân ca trong ca khúc đăng trên tạp chí Hồn Việt, số 31 tháng 11/ 2012 tác giả Phan Minh đã nêu quan điểm: “Những ca khúc mang âm hƣởng dân ca là những ca khúc mang tính dân gian hoặc mô phỏng những làn điệu dân gian đƣợc sáng tác bởi một số nhạc sĩ” [21, tr.
Từ những khái niệm Dân ca và Ca khúc, có thể khái niệm ca khúc mang âm hƣởng dân ca là ca khúc có sử dụng mô phỏng chất liệu âm nhạc trong dân ca Việt Nam đƣợc sáng tác bởi một số nhạc sĩ. Có thể nói, những ca khúc mang âm hƣởng dân ca là ca khúc dễ đi vào lòng ngƣời, bởi ca khúc đó mang đậm nét âm nhạc truyền thống, đậm bản sắc dân tộc. Những ca khúc thể loại này cũng góp phần làm đời sống âm nhạc thêm phong phú và độc đáo. NSND Trần Hiếu đã trả lời bài phỏng vấn của phóng viên Thuỳ Trang, về nhận định thể loại ca khúc mang âm hƣởng dân ca ngày nay, trên báo Lao Động ngày 2/11/2008.
Ông cho rằng, việc sử dụng chất liệu âm nhạc dân gian không chỉ xuất hiện trong các ca khúc Việt Nam nhƣ chúng ta đã biết, mà điều này vốn là một dòng chảy tự nhiên trong nền âm nhạc của mọi quốc gia, thuộc mọi thời đại. Từ thời Tiền cổ điển rồi Cổ điển, trong các vở opera của Handel hay các bản giao hƣởng của Mozart, ngƣời ta đã tìm thấy khá nhiều chất liệu âm nhạc dân gian của các dân tộc ở châu Âu nhƣ Đức, Áo, Ý, Pháp, 10 Tây Ban Nha. Ở nƣớc ta, với một số lƣợng to lớn và phong phú những bài hát dân ca, sản phẩm văn hóa tinh thần quý giá đƣợc ví nhƣ “mỏ quặng” mà ông cha ta để lại và nhiều thế hệ nhạc sỹ đã khéo léo khai thác chất liệu từ những làn điệu dân ca kết hợp với những thang âm, điệu thức, giai điệu… phƣơng Tây, để viết những ca khúc trữ tình mang âm hƣởng dân ca thật ngọt ngào, sâu lắng. Có thể thấy, ngay từ buổi đầu của Tân nhạc Việt Nam, một số nhạc sĩ đã có ý thức và tâm huyết với xu hƣớng này nhƣ: Lê Thƣơng, Nguyễn Xuân Khoát, Văn Cao, Phạm Duy… Đến nay, phần lớn các ca khúc đƣợc đông đảo khán giả yêu thích nhất, ít nhiều đều mang âm hƣởng dân ca một vùng miền nào đó.
Những tác phẩm âm nhạc của các nhạc sỹ Việt Nam mang đậm bản sắc Văn hoá dân tộc, đã góp phần làm cho đời sống âm nhạc của chúng ta thêm phong phú và độc đáo. Nghe những ca khúc mang âm hƣởng dân ca làm cho chúng ta có cảm giác thật gần gũi và thân thiết. Dạy học hát ca khúc mang âm hưởng dân ca 1. Dạy học hát Trƣớc khi nghiên cứu về dạy học hát, chúng ta cần tìm hiểu dạy học là gì? Nói đến dạy học là nói tới hai hoạt động chính trong quá trình này, đó là hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của ngƣời học, hai hoạt động này không tách rời nhau mà là một hoạt động chung nhằm hình thành nhân cách của con ngƣời mới, đáp ứng đƣợc yêu cầu của thời đại.
Cuốn sách Bách khoa Giáo dục học - nhà xuất bản Giáo dục Maxcơva ấn hành năm 1980 viết: Dạy học là quá trình hoạt động hai mặt do thầy giáo (dạy) và học sinh (học) nhằm thực hiện các mục đích dạy học. Nhiệm vụ dạy học trong nhà trƣờng, không chỉ đảm bảo một trình độ học vấn nhất định mà còn góp phần hình thành nhân cách con ngƣời của xã hội cộng sản chủ nghĩa” [29, tr.