Luận văn: Dạy học hát cho học sinh 14-15 tại Trung tâm Ánh Huyền, Hà Đông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương pháp dạy học hát cho học sinh 14-15 tuổi, phân tích lý luận, thực trạng và đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Khanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Tố Mai
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc
• Đề tài: Dạy học hát cho học sinh lứa tuổi 14-15 tại Trung tâm phát triển Nghệ thuật Ánh Huyền, Quận Hà Đông, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1. Phương pháp dạy học và phương pháp dạy học hát
• 1.2. Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh nữ ở lứa tuổi 14-15
• 1.2.1. Đặc điểm sinh lý
• 1.2.2. Đặc điểm tâm lý
• 1.2.3. Đặc điểm khả năng âm nhạc và giọng hát
• 1.3. Vai trò của dạy học ca hát đối với lứa tuổi học sinh THCS
• 1.3.1. Bồi đắp tình cảm thẩm mỹ
• 1.3.2. Giáo dục đạo đức
• 1.3.3. Phát triển năng lực ca hát
• 1.3.4. Các vai trò khác
• 1.4. Thực trạng dạy học Hát cho thiếu niên tại Trung tâm phát triển nghệ thuật Ánh Huyền, quận Hà Đông, Hà Nội
• 1.4.1. Vài nét về Trung tâm
• 1.4.2. Khả năng ca hát của học sinh nữ lứa tuổi 14-15
• 1.4.3. Chương trình dạy học Hát
• 1.4.4. Thực trạng dạy học hát
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. Chương 2: BIỆN PHÁP DẠY HỌC HÁT CHO HỌC SINH NỮ LỨA TUỔI 14-15
• 2.1. Bổ sung một số bài hát vào chương trình
• 2.1.1. Tiêu chí bổ sung
• 2.1.2. Dự kiến danh mục bài hát được lựa chọn
• 2.1.3. Phân loại bài hát theo trình độ
• 2.2. Rèn luyện một số kỹ thuật cơ bản
• 2.2.1. Vấn đề chuyển giọng
• 2.2.2. Luyện hát chính xác
• 2.3. Hướng dẫn học sinh tự rèn luyện kĩ thuật hát
• 2.3.1. Rèn luyện ở nhà
• 2.3.2. Luyện tập theo nhóm
• 2.3.3. Học hát qua băng đĩa
• 2.4. Phương pháp dạy một số bài hát mẫu
• 2.5. Thực nghiệm sư phạm
• 2.5.1. Mục đích thực nghiệm
• 2.5.2. Nội dung, đối tượng, thời gian thực nghiệm
• 2.5.3. Quá trình chuẩn bị cho việc tiến hành thực nghiệm
• 2.5.4. Kết quả thực nghiệm
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Vai trò của việc dạy hát cho học sinh lứa tuổi 14 15

Dạy hát cho học sinh lứa tuổi 14-15 đóng vai trò nền tảng trong quá trình giáo dục toàn diện. Đây là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng, từ trẻ em sang người lớn, nơi âm nhạc trở thành công cụ hữu hiệu để định hình nhân cách và phát triển cảm xúc. Hoạt động ca hát không chỉ là một hình thức giải trí, mà còn là một phương pháp giảng dạy âm nhạc hiệu quả, giúp học sinh bồi đắp tình cảm thẩm mỹ, giáo dục đạo đức và phát triển các năng lực cốt lõi. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc trang bị cho học sinh THCS những kỹ năng ca hát cơ bản giúp các em tự tin hơn, giải tỏa căng thẳng sau những giờ học lý thuyết. Luận văn của tác giả Trần Thị Khanh (2019) đã chỉ ra rằng, ca hát giúp các em cảm thụ cái hay, cái đẹp trong cuộc sống, tiếp thu giá trị tinh thần và bản sắc văn hóa dân tộc. Đặc biệt, ở lứa tuổi 14-15, khi những biến đổi về tâm lý lứa tuổi dậy thì diễn ra mạnh mẽ, âm nhạc trở thành người bạn đồng hành, giúp các em diễn đạt những cảm xúc khó nói. Thông qua giai điệu và ca từ, học sinh học được cách yêu thương gia đình, bạn bè, thầy cô và quê hương đất nước. Quá trình luyện thanh cơ bản và học các bài hát phù hợp không chỉ cải thiện kỹ năng mà còn rèn luyện tính kiên nhẫn, sự tập trung và khả năng làm việc nhóm. Vì vậy, đầu tư vào việc dạy hát hiệu quả là đầu tư cho sự phát triển hài hòa về trí tuệ, thể chất và tâm hồn của thế hệ tương lai.

1.1. Bồi đắp tình cảm và giáo dục nhân cách qua ca hát

Ca hát là con đường ngắn nhất để chạm đến tâm hồn, đặc biệt với lứa tuổi thiếu niên. Mỗi bài hát là một câu chuyện, một thông điệp về cuộc sống, tình yêu thương và những giá trị đạo đức. Khi học hát, học sinh không chỉ học giai điệu mà còn thẩm thấu nội dung ca từ, từ đó hình thành những tình cảm tốt đẹp. Các bài hát về quê hương, đất nước khơi dậy lòng tự hào dân tộc. Các ca khúc về thầy cô, mái trường giúp các em biết trân trọng những kỷ niệm tuổi học trò. Âm nhạc có khả năng đánh thức những gì tốt đẹp nhất trong tâm hồn, giúp tính tình trở nên dịu dàng và nhân hậu hơn. Theo A. Xô-khor, âm nhạc là một phương tiện giáo dục đạo đức hiệu quả vì nó “làm cho con người cao đẹp hơn, trong sạch hơn và nhân hậu hơn” [51; 82]. Việc cảm thụ âm nhạc đúng đắn giúp các em tránh xa những ảnh hưởng văn hóa tiêu cực, xây dựng một đời sống tinh thần lành mạnh và phong phú.

1.2. Đặc điểm giọng hát và sinh lý lứa tuổi 14 15

Lứa tuổi 14-15 là giai đoạn phát triển thể chất vượt bậc. Các cơ quan phát âm như phổi, thanh quản cũng phát triển mạnh mẽ nhưng chưa hoàn thiện. Giọng hát của học sinh nữ trở nên dày hơn, âm sắc có sự thay đổi rõ rệt. Đây là thời kỳ hình thành và phát triển giọng hát quan trọng, là bước đệm cho giai đoạn trưởng thành. Tuy nhiên, sự phát triển không đồng đều khiến giọng hát thiếu ổn định, dễ mệt mỏi khi hát các câu dài hoặc lên cao. Một số em có thể gặp khó khăn trong việc chuyển giọng (passaggio), dẫn đến việc hát bằng giọng cổ, gây căng cứng và khản tiếng. Hiểu rõ đặc điểm sinh lý này là yếu tố then chốt để giáo viên có kỹ năng sư phạm âm nhạc phù hợp, giúp học sinh luyện tập đúng cách và quan trọng nhất là biết cách bảo vệ giọng nói của mình trong giai đoạn nhạy cảm này.

II. Thách thức lớn khi dạy hát cho học sinh 14 15 tuổi

Việc dạy hát cho học sinh lứa tuổi 14-15 phải đối mặt với nhiều thách thức đặc thù, đòi hỏi người giáo viên phải có sự thấu hiểu sâu sắc và phương pháp tiếp cận linh hoạt. Thách thức lớn nhất đến từ sự biến đổi phức tạp về tâm sinh lý. Đây là giai đoạn “khủng hoảng tuổi dậy thì”, các em trở nên nhạy cảm, dễ tự ti và ngại thể hiện bản thân trước đám đông. Việc yêu cầu một học sinh hát riêng lẻ trước lớp có thể trở thành áp lực tâm lý lớn. Bên cạnh đó, các vấn đề về kỹ thuật cũng là một rào cản không nhỏ. Sự thay đổi sinh lý dẫn đến hiện tượng giọng hát không ổn định, đặc biệt là khó khăn trong việc kiểm soát các nốt cao và chuyển giọng. Nghiên cứu thực trạng tại Trung tâm PTNT Ánh Huyền cho thấy, nhiều em hát theo bản năng, tầm cữ giọng hạn hẹp, hát bị căng cứng, thiếu linh hoạt. Vấn đề vỡ giọng ở nam cũng là một hiện tượng phổ biến ở lứa tuổi này, mặc dù nghiên cứu tập trung vào học sinh nữ, nhưng nó cho thấy sự phức tạp chung của thanh đới trong giai đoạn này. Giáo viên cần có kiến thức chuyên sâu về kỹ thuật thanh nhạc và tâm lý học để xây dựng một môi trường học tập an toàn, nơi học sinh cảm thấy được khuyến khích và không sợ mắc lỗi, từ đó giúp các em vượt qua rào cản và phát huy tiềm năng.

2.1. Phân tích các rào cản từ tâm lý lứa tuổi dậy thì

Tâm lý của học sinh THCS ở độ tuổi 14-15 có những diễn biến phức tạp. Các em không còn hồn nhiên như lứa tuổi tiểu học, bắt đầu có ý thức mạnh mẽ về cái tôi và hình ảnh cá nhân. Sự e dè, ngượng ngùng, đặc biệt là với bạn khác giới, khiến các em ngại tham gia các hoạt động tập thể sôi nổi. Như nghiên cứu của Trần Thị Khanh (2019) ghi nhận, “học sinh e dè khác hẳn, nhất là học sinh nữ. Nhiều em nhất định không chịu hát một mình trước lớp; các em rất sợ bị chê”. Sự sùng bái thần tượng đôi khi cũng tạo ra những áp lực vô hình, khiến các em cố gắng bắt chước một cách máy móc thay vì tìm kiếm phong cách riêng. Nhiệm vụ của giáo viên không chỉ là truyền đạt kiến thức âm nhạc mà còn phải là một nhà tâm lý, biết cách khơi gợi, động viên và tạo hứng thú học tập một cách khéo léo.

2.2. Những khó khăn trong việc xác định quãng giọng

Giai đoạn dậy thì là thời điểm giọng hát có nhiều biến đổi, khiến việc xác định quãng giọng trở nên khó khăn. Ở học sinh nữ, âm sắc giọng có thể thay đổi, chưa ổn định giữa giọng nữ cao (soprano) và nữ trung (mezzo-soprano). Nếu chỉ dựa vào giọng hát tự nhiên (chest voice), rất dễ có những đánh giá sai lệch. Nhiều em có tiềm năng là giọng nữ cao nhưng do chưa biết cách chuyển sang giọng đầu (head voice) nên âm vực bị hạn chế. Việc luyện tập sai phương pháp trong giai đoạn này có thể gây tổn thương cho thanh đới và ảnh hưởng lâu dài đến việc phát triển giọng hát. Do đó, giáo viên cần áp dụng các bài tập luyện thanh cơ bản một cách cẩn thận, giúp học sinh khám phá âm vực thực sự của mình một cách an toàn và hiệu quả.

III. Phương pháp dạy kỹ thuật thanh nhạc cho lứa tuổi 14 15

Để nâng cao hiệu quả dạy hát cho học sinh 14-15 tuổi, việc áp dụng các phương pháp rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc một cách khoa học và phù hợp là yếu tố quyết định. Thay vì để học sinh hát theo bản năng, giáo viên cần trang bị những kiến thức nền tảng nhất, giúp các em xây dựng một nền móng vững chắc. Quá trình này bắt đầu từ việc hướng dẫn tư thế đứng hát đúng, thả lỏng cơ thể để tạo sự thoải mái cho cơ quan phát âm. Tiếp theo là các bài tập luyện thanh có hệ thống. Các mẫu luyện thanh cần đi từ đơn giản đến phức tạp, tập trung vào hai kỹ thuật chính là hát liền tiếng (legato) và hát nảy tiếng (staccato). Giai đoạn đầu nên tập trung vào legato để tạo ra dòng âm thanh mượt mà, kết nối. Khi học sinh đã làm chủ được kỹ thuật này, việc luyện tập staccato sẽ giúp âm thanh trở nên linh hoạt, rõ nét. Một yếu tố cốt lõi khác là kỹ thuật hơi thở. Việc hướng dẫn học sinh cách lấy hơi trong ca hát, nén hơi và đẩy hơi đều đặn sẽ giúp các em hát được những câu nhạc dài, xử lý sắc thái tinh tế và không bị hụt hơi. Quá trình này đòi hỏi sự kiên trì từ cả giáo viên và học sinh, nhưng kết quả mang lại là sự tiến bộ vượt bậc trong giọng hát và khả năng biểu cảm.

3.1. Hướng dẫn luyện thanh cơ bản và kỹ thuật chuyển giọng

Luyện thanh là bước khởi động không thể thiếu trong mỗi buổi học hát. Với lứa tuổi 14-15, các bài tập cần tập trung vào việc mở rộng âm vực một cách từ từ và an toàn. Giáo viên nên sử dụng các mẫu âm ngắn, đơn giản trên các nguyên âm như 'a', 'ô', 'i' để học sinh làm quen với việc đặt vị trí âm thanh đúng. Một trong những kỹ thuật quan trọng nhất cần rèn luyện là chuyển giọng. Đây là kỹ thuật giúp kết nối mượt mà giữa giọng ngực (tự nhiên) và giọng đầu. Giáo viên có thể sử dụng các bài tập luyến láy đi từ âm khu thấp lên cao, khuyến khích học sinh cảm nhận sự cộng hưởng ở khoang đầu thay vì cố gắng “gào” lên bằng cổ họng. Quá trình này giúp phát triển giọng hát toàn diện, làm cho âm thanh ở các nốt cao trở nên nhẹ nhàng, bay bổng và không bị căng thẳng.

3.2. Bí quyết phát âm tròn vành rõ chữ khi trình bày ca khúc

Ca hát là sự kết hợp giữa âm nhạc và ngôn ngữ. Hát hay không chỉ cần đúng cao độ, tiết tấu mà còn phải rõ lời. Kỹ thuật phát âm tròn vành rõ chữ là yếu tố quan trọng để truyền tải nội dung và cảm xúc của bài hát đến người nghe. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh mở khẩu hình đúng cách, không cứng hàm, để các nguyên âm được vang và tròn trịa. Đối với các phụ âm, cần phát âm rõ ràng nhưng không quá nặng, đảm bảo sự liền mạch của dòng chảy âm nhạc. Có thể sử dụng các bài tập đọc lời ca theo tiết tấu, nhấn mạnh vào các âm tiết quan trọng. Việc chú trọng vào phát âm không chỉ giúp bài hát trở nên rõ ràng, dễ hiểu mà còn cải thiện vị trí âm thanh, giúp giọng hát vang và sáng hơn.

IV. Cách xây dựng giáo án dạy hát lớp 9 tạo sự hứng thú

Để vượt qua rào cản tâm lý và khơi dậy niềm đam mê âm nhạc, việc xây dựng một giáo án dạy hát lớp 9 hấp dẫn và sáng tạo là vô cùng cần thiết. Một giáo án hiệu quả không chỉ tập trung vào kỹ thuật mà còn phải biết cách tạo hứng thú học tập, biến mỗi giờ học thành một trải nghiệm vui vẻ. Yếu tố đầu tiên cần quan tâm là việc lựa chọn bài hát. Các bài hát cần đa dạng về thể loại, từ dân ca, ca khúc truyền thống đến nhạc nhẹ hiện đại, phù hợp với thị hiếu của lứa tuổi. Luận văn của Trần Thị Khanh (2019) đề xuất bổ sung các ca khúc như “Giấc mơ trưa” (Giáng Son) hay “Proud Of You” (Fiona Fung) để chương trình học thêm phần phong phú. Bên cạnh đó, phương pháp giảng dạy cần được đổi mới. Thay vì chỉ dạy hát theo lối truyền thống, giáo viên có thể tích hợp các hoạt động tương tác như làm việc nhóm, tổ chức các cuộc thi nhỏ, hoặc cho học sinh tự dàn dựng phần biểu diễn. Việc ứng dụng công nghệ, cho học sinh xem các video biểu diễn chuyên nghiệp hoặc sử dụng phần mềm karaoke, cũng là một cách hiệu quả để tăng cường sự hứng thú. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một không gian học tập tích cực, nơi học sinh không chỉ học hát mà còn được sáng tạo và thể hiện cá tính âm nhạc của riêng mình.

4.1. Tiêu chí lựa chọn bài hát phù hợp tâm lý lứa tuổi

Việc lựa chọn bài hát đóng vai trò quyết định đến 50% thành công của giờ học. Bài hát phù hợp cần đáp ứng các tiêu chí sau: Thứ nhất, về nội dung, ca từ phải trong sáng, mang tính giáo dục, phù hợp với tâm lý lứa tuổi dậy thì. Các chủ đề về tình bạn, mái trường, gia đình, ước mơ luôn được các em đón nhận. Thứ hai, về mặt âm nhạc, giai điệu cần hấp dẫn, dễ nhớ, tiết tấu không quá phức tạp. Âm vực của bài hát phải phù hợp với quãng giọng trung bình của học sinh, tránh các nốt quá cao hoặc quá thấp gây khó khăn. Thứ ba, cần có sự đa dạng về phong cách để học sinh được tiếp xúc với nhiều loại hình âm nhạc, từ đó nâng cao khả năng cảm thụ âm nhạc và không bị nhàm chán.

4.2. Tích hợp hoạt động biểu diễn để nâng cao kỹ năng

Học phải đi đôi với hành. Việc chỉ luyện tập trong lớp học sẽ không đủ để học sinh phát triển toàn diện. Giáo viên nên thường xuyên tổ chức các hoạt động biểu diễn, dù chỉ ở quy mô nhỏ trong lớp. Điều này giúp học sinh có cơ hội áp dụng những gì đã học, rèn luyện sự tự tin và bản lĩnh sân khấu. Khi chuẩn bị cho một tiết mục, các em sẽ có động lực để luyện tập chăm chỉ hơn. Giáo viên có thể hướng dẫn thêm về phong cách biểu diễn, ngôn ngữ hình thể để bài hát trở nên sinh động và cuốn hút hơn. Các hoạt động này không chỉ củng cố kỹ thuật thanh nhạc mà còn phát triển các kỹ năng mềm quan trọng như làm việc nhóm, giao tiếp và giải quyết vấn đề. Đây là một phương pháp giảng dạy âm nhạc mang lại hiệu quả kép.

V. Kết quả từ thực nghiệm dạy hát cho học sinh tại Hà Nội

Để kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp đề xuất, một cuộc thực nghiệm sư phạm đã được tiến hành. Đối tượng nghiên cứu là các học sinh nữ lứa tuổi 14-15 tại Trung tâm PTNT Ánh Huyền, quận Hà Đông, Hà Nội. Quá trình thực nghiệm tập trung vào việc áp dụng một cách có hệ thống các phương pháp giảng dạy âm nhạc mới, bao gồm chương trình bài hát được bổ sung, quy trình luyện thanh cơ bản khoa học và các kỹ thuật xử lý bài hát nâng cao. Kết quả thu được rất khả quan, cho thấy sự tiến bộ rõ rệt ở hầu hết học sinh tham gia. Về mặt kỹ thuật, các em đã nắm vững hơn cách lấy hơi trong ca hát, biết cách xử lý các nốt cao một cách nhẹ nhàng thông qua kỹ thuật chuyển giọng. Âm vực giọng hát được mở rộng đáng kể. Khả năng cảm thụ âm nhạc cũng được nâng cao, các em biết cách thể hiện sắc thái, tình cảm của bài hát một cách tinh tế và biểu cảm hơn. Sự tự tin khi biểu diễn trước đám đông cũng được cải thiện. Kết quả này khẳng định rằng, với một phương pháp sư phạm đúng đắn, việc dạy hát cho học sinh THCS không chỉ mang lại hiệu quả về mặt kỹ năng mà còn có tác động tích cực đến sự phát triển tâm lý và sự tự tin của các em.

5.1. Đánh giá sự tiến bộ về kỹ thuật và phát triển giọng hát

Kết quả thực nghiệm cho thấy sự thay đổi tích cực trong việc phát triển giọng hát của học sinh. Trước khi thực nghiệm, nhiều em hát với âm thanh mờ, vị trí âm thanh thấp và gặp khó khăn khi lên cao. Sau quá trình rèn luyện, giọng hát của các em trở nên vang, sáng và đồng đều hơn trên toàn bộ âm vực. Đặc biệt, kỹ thuật chuyển giọng đã được nhiều em áp dụng thành công, giúp các nốt cao không còn là trở ngại. Các em đã biết vận dụng các kỹ thuật như legato, staccato vào bài hát một cách hợp lý, làm cho phần trình bày trở nên chuyên nghiệp và hấp dẫn hơn. Những tiến bộ này là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của việc trang bị kỹ thuật thanh nhạc bài bản ngay từ lứa tuổi thiếu niên.

5.2. Phân tích sự thay đổi trong thái độ và hứng thú học tập

Một trong những thành công lớn nhất của cuộc thực nghiệm là sự thay đổi trong thái độ học tập của học sinh. Môi trường học tập cởi mở, chương trình học hấp dẫn và phương pháp tiếp cận tâm lý đã giúp các em vượt qua sự e dè ban đầu. Các em trở nên hào hứng hơn trong các buổi luyện thanh và chủ động hơn trong việc luyện tập. Việc được học những bài hát yêu thích và được tạo cơ hội biểu diễn đã tạo hứng thú học tập mạnh mẽ. Các em không còn xem việc học hát là một nhiệm vụ mà là một niềm vui, một cơ hội để khám phá và thể hiện bản thân. Sự thay đổi tích cực này cho thấy tầm quan trọng của kỹ năng sư phạm âm nhạc trong việc truyền cảm hứng cho người học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhu cầu đào tạo nghệ thuật thanh nhạc ngoài hệ thống công lập tại các đô thị lớn đang tăng trưởng mạnh mẽ, trong đó khoảng 50% người theo học tại các cơ sở đào tạo ngoại khóa thuộc lứa tuổi thiếu niên và trung học. Tuy nhiên, việc giảng dạy ca hát cho lứa tuổi 14-15 thường gặp nhiều rào cản kỹ thuật do các em đang trong giai đoạn phát triển thể chất và thay đổi cơ quan phát âm mạnh mẽ. Đề tài nghiên cứu của tác giả Trần Thị Khanh tập trung giải quyết vấn đề chuyển đổi phương pháp sư phạm thanh nhạc từ dạng tự nhiên sang kỹ thuật thanh nhạc bán chuyên nghiệp, khắc phục tình trạng căng cứng thanh quản và giới hạn âm vực ở học sinh nữ.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát toàn diện thực trạng thanh nhạc của 12 học sinh nữ lứa tuổi 14-15 trong tổng số 35 học viên bộ môn Hát, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng luyện giọng, đặc biệt là kỹ thuật hát chuyển giọng và mở rộng âm vực. Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi thời gian năm học 2018-2019 tại Trung tâm Phát triển Nghệ thuật Ánh Huyền, tọa lạc tại phường Nguyễn Trãi, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội. Đây là cơ sở đào tạo tư nhân quy mô lớn với khoảng 300 học viên đang theo học nhiều bộ môn nghệ thuật. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc chuẩn hóa quy trình dạy học 1 kèm 1 trong 50 phút mỗi tiết, giúp học sinh mở rộng tầm cữ giọng vượt khỏi giới hạn thông thường và sẵn sàng tham gia các kỳ thi âm nhạc quy mô lớn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận sư phạm thanh nhạc kinh điển từ công trình nghiên cứu của các tác giả uy tín như Nguyễn Trung Kiên, Hồ Mộ La và Trần Ngọc Lan, kết hợp với lý thuyết giáo dục âm nhạc trường học của Lê Anh Tuấn và Ngô Thị Nam. Khung lý thuyết tập trung vào cơ chế phát âm, sự tương tác giữa ngôn ngữ tiếng Việt và kỹ thuật thanh nhạc bel canto, cũng như đặc điểm giải phẫu thanh quản ở tuổi dậy thì. Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ tương tác trực tiếp giữa 3 nhân tố cốt lõi: người dạy định hướng kỹ thuật, người học tiếp nhận chủ động, và hệ thống bài tập mẫu tích hợp công nghệ hỗ trợ.

Các khái niệm chính được làm sáng tỏ gồm: ca hát là hoạt động phối hợp đồng bộ giữa âm nhạc và ngôn ngữ thể hiện qua giọng người; phương pháp dạy học hát là tổ hợp thao tác sư phạm nhằm định hình kỹ năng khẩu hình, cột hơi và vị trí âm thanh; kỹ thuật chuyển giọng là phương thức phối hợp linh hoạt giữa giọng ngực và giọng đầu để vượt qua các nốt chuyển âm; giáo dục thẩm mỹ âm nhạc là quá trình hình thành năng lực cảm thụ và đánh giá cái đẹp nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp từ quá trình quan sát sư phạm, khảo sát thực tế trên cỡ mẫu gồm 12 học sinh nữ lứa tuổi 14-15 đang theo học thanh nhạc tại Trung tâm Nghệ thuật Ánh Huyền, cùng 5 giáo viên chuyên trách bộ môn Hát trong tổng số 25 giảng viên của trung tâm. Phương pháp chọn mẫu chủ đích được áp dụng nhằm tập trung vào nhóm đối tượng có năng khiếu âm nhạc nền tảng, có nguyện vọng phát triển giọng hát chuyên sâu từ 5 tháng đến 2 năm nhưng đang gặp trở ngại về kỹ thuật lên nốt cao.

Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết được lựa chọn vì tính chính xác cao trong việc hệ thống hóa các tài liệu chuyên ngành thanh nhạc. Phương pháp so sánh đối chiếu được áp dụng để làm rõ sự khác biệt giữa giọng hát bản năng và giọng hát có kỹ thuật chuyển âm, cũng như so sánh hiệu quả biểu cảm giữa các nhóm bài hát. Phương pháp thực nghiệm sư phạm được tiến hành trong năm học 2018-2019 nhằm kiểm chứng tính hiệu quả của giáo trình bổ sung và quy trình luyện thanh mới trên hệ thống 2 phòng học hát chuyên dụng đạt chuẩn cách âm từ 20 đến 30 mét vuông.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy 100% giảng viên giảng dạy tại trung tâm đều đạt trình độ đại học chuyên ngành âm nhạc hoặc sư phạm âm nhạc, mang lại nền tảng kiến thức vững chắc. Tuy nhiên, trước khi áp dụng giải pháp can thiệp, khoảng 75% học sinh nữ lứa tuổi 14-15 gặp khó khăn khi xử lý các nốt cao ngoài quãng 9 hoặc quãng 10 tự nhiên. Khi hát các nốt vượt quá khoảng âm thanh từ nốt Đô 1 đến nốt Si 2, các em có xu hướng dùng lực cổ họng quá mức, gây khản tiếng và căng cứng cơ mặt.

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng quy trình học 1 thầy 1 trò trong 50 phút đạt hiệu suất tối ưu khi thời lượng được phân bổ theo tỷ lệ chuẩn: 25% thời gian đầu dành cho khởi động và luyện thanh kỹ thuật (legato, staccato), 50% thời gian cho xử lý chi tiết tác phẩm, và 25% thời gian còn lại dành cho ghép nhạc nền có ghi âm đối chiếu. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng việc áp dụng các mẫu luyện âm chuyển giọng chuyên biệt giúp hơn 80% học sinh nữ trong nhóm thực nghiệm mở rộng tầm cữ giọng lên gần 2 quãng tám, dễ dàng chạm tới các nốt Rê 2 và Mi 2 mà không bị chênh phô hay hụt hơi.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế ban đầu bắt nguồn từ việc học sinh nữ 14-15 tuổi có thanh đới đang dài ra và dày hơn theo sinh lý tuổi dậy thì, nhưng dung tích phổi và cơ liên sườn chưa hoàn thiện hoàn toàn, khiến cột hơi không đủ nâng đỡ âm thanh tự nhiên. So sánh với các nghiên cứu thanh nhạc của Nguyễn Trung Kiên và Hồ Mộ La, kết quả của luận văn khẳng định sự cần thiết phải can thiệp kỹ thuật chuyển giọng sớm ở lứa tuổi thiếu niên thay vì đợi đến tuổi trưởng thành 18 tuổi. Việc khắc phục tâm lý e ngại, rụt rè đặc trưng của tuổi dậy thì thông qua các bài hát hợp thị hiếu cũng tạo ra sự bứt phá về cảm xúc biểu diễn.

Các dữ liệu định lượng về sự thay đổi âm vực và mức độ ổn định cao độ của học sinh có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh âm vực trước và sau can thiệp, cùng bảng thống kê tỷ lệ phần trăm học sinh làm chủ kỹ thuật legato và staccato. Việc biểu diễn trực quan này giúp chứng minh tính xác thực của phương pháp sư phạm ứng dụng trong môi trường đào tạo ngoài công lập.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

Thứ nhất, chuẩn hóa danh mục bài hát giảng dạy theo 2 trình độ rõ rệt. Trình độ cơ sở áp dụng cho học viên học từ 5 đến 12 tháng, tập trung vào các bài hát vừa tầm cữ giọng như Chiều thu nhớ trường, Tuổi hồng, Pretty Boy. Trình độ nâng cao dành cho học viên học từ 13 đến 24 tháng, bổ sung các ca khúc đòi hỏi kỹ thuật cao và quãng rộng như Giấc mơ trưa, Mùa xuân đầu tiên, O Mio Babbino Caro. Trung tâm Ánh Huyền chịu trách nhiệm ban hành khung chương trình này trong học kỳ mới.

Thứ hai, thiết lập quy trình luyện thanh chuyển giọng chuẩn hóa gồm 3 bước thực hiện trong mỗi buổi học. Giáo viên thanh nhạc trực tiếp hướng dẫn học sinh tập thở sâu bằng cơ hoành trong 5 phút, thực hiện chuỗi bài tập nốt lướt liền giọng legato trên nguyên âm đóng trong 10 phút, và luyện ngắt âm staccato bật hơi bụng trong 5 phút. Mục tiêu đạt 100% học sinh nắm vững cách đặt vị trí âm thanh ở xoang mặt sau 3 tháng rèn luyện.

Thứ ba, xây dựng cơ chế hướng dẫn học sinh tự rèn luyện tại nhà kết hợp công nghệ. Giáo viên cung cấp file beat chuẩn và bản ghi âm giọng mẫu qua phòng thu âm chuyên dụng của trung tâm. Học sinh dành tối thiểu 20 phút mỗi ngày để luyện tai nghe, ghi âm giọng hát cá nhân và gửi phản hồi định kỳ hàng tuần để giáo viên chỉnh sửa lỗi phát âm và nhịp phách.

Thứ tư, nâng cao năng lực sư phạm cho đội ngũ 25 giáo viên tại trung tâm thông qua các buổi sinh hoạt chuyên môn định kỳ 2 lần mỗi tháng. Ban giám đốc trung tâm phối hợp cùng các chuyên gia thanh nhạc tổ chức tập huấn chuyên sâu về tâm lý học lứa tuổi dậy thì và kỹ năng dàn dựng sân khấu biểu diễn cho học sinh thiếu niên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các giáo viên thanh nhạc và giảng viên âm nhạc tại các trung tâm nghệ thuật ngoài công lập. Luận văn cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về hệ thống bài tập mẫu, tiêu chí tuyển chọn bài hát theo lứa tuổi và phương pháp giải quyết triệt để lỗi gồng cổ, hụt hơi ở học sinh thiếu niên.

Nhóm thứ hai là ban quản lý và người sáng lập các cơ sở đào tạo năng khiếu nghệ thuật. Công trình mang lại khung tham chiếu quản lý chất lượng đào tạo, cách tổ chức cơ sở vật chất phòng học từ 20 đến 30 mét vuông và mô hình phòng thu ứng dụng giúp tăng độ gắn kết của học viên từ 5 tháng đến 2 năm.

Nhóm thứ ba là giáo viên âm nhạc tại các trường trung học cơ sở và trung học phổ thông. Luận văn gợi ý phương pháp lồng ghép kỹ thuật luyện thanh cơ bản vào các tiết dạy hát chính khóa, giúp khơi gợi hứng thú và xóa bỏ tâm lý e dè của học sinh lớp 8 và lớp 9.

Nhóm thứ tư là các học viên thanh nhạc lứa tuổi 14-15 cùng các bậc phụ huynh. Luận văn giúp người học hiểu rõ cơ chế thay đổi giọng nói tuổi dậy thì, xây dựng lộ trình luyện tập đúng phương pháp khoa học để bảo vệ dây thanh đới và tự tin tham gia các sân chơi âm nhạc quy mô lớn.

Câu hỏi thường gặp

Lứa tuổi 14-15 có nên luyện kỹ thuật thanh nhạc chuyên nghiệp hay không? Có, việc luyện thanh khoa học ở lứa tuổi 14-15 là rất cần thiết để bảo vệ thanh quản đang biến đổi sinh lý. Thay vì gào hát tự nhiên gây tổn thương dây thanh, học sinh được học kỹ thuật lấy hơi cơ hoành và chuyển giọng nhẹ nhàng trong 50 phút mỗi tiết học, giúp mở rộng âm vực an toàn lên gần 2 quãng tám.

Học sinh nữ 14-15 tuổi thường gặp những lỗi phát âm nào phổ biến nhất? Khoảng 75% học sinh chưa qua đào tạo mắc lỗi hát giọng cổ, tì lực vào thanh quản khi lên cao ngoài nốt Si 2, dẫn đến khàn tiếng và đuối hơi. Ngoài ra, nhiều em còn phát âm nhả chữ chưa tròn vành rõ chữ theo đặc trưng tiếng Việt hoặc bị cuốn nhịp nhanh dần khi ghép nhạc đệm.

Tại sao cần phân chia danh mục bài hát thành 2 trình độ đào tạo? Việc phân chia thành 2 trình độ cho lộ trình từ 5 tháng đến 2 năm giúp giáo viên định lượng chính xác độ khó kỹ thuật. Trình độ 1 rèn luyện hơi thở và âm vực cơ bản qua các bài hát tuổi hồng, trong khi trình độ 2 tập trung xử lý tác phẩm bán cổ điển và nhạc nhẹ phức tạp.

Làm thế nào để khắc phục tâm lý e ngại hát trước đám đông của học sinh nữ lớp 8 và lớp 9? Giáo viên áp dụng mô hình 1 kèm 1 kết hợp gương soi toàn thân trong phòng học 20 mét vuông để chỉnh sửa phong thái tự nhiên. Sau đó, học sinh được tham gia các buổi biểu diễn định kỳ tại trung tâm và thử sức thu âm, giúp tăng 90% mức độ tự tin khi đứng trước sân khấu lớn.

Yếu tố nào quyết định 50% thành công của một tiết mục biểu diễn đơn ca thiếu niên? Việc lựa chọn tác phẩm phù hợp với màu giọng, tầm cữ âm thanh và thị hiếu của học sinh quyết định tới 50% kết quả trình diễn. Chọn bài vừa sức giúp các em phô diễn được cảm xúc tự nhiên, tránh tình trạng gồng ép kỹ thuật quá mức làm mất đi tính biểu cảm nghệ thuật.

Kết luận

• Luận văn giải quyết thành công bài toán chuyển đổi phương pháp sư phạm thanh nhạc cho 12 học sinh nữ lứa tuổi 14-15 tại Trung tâm Nghệ thuật Ánh Huyền, mở rộng âm vực tự nhiên đạt ngưỡng 2 quãng tám.
• Thiết lập khung lý thuyết vững chắc dựa trên 3 trụ cột: cơ chế giải phẫu học thanh quản tuổi dậy thì, kỹ thuật thanh nhạc bel canto kết hợp ngôn ngữ tiếng Việt, và tâm lý học giáo dục thiếu niên.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp thực tiễn bao gồm chuẩn hóa 2 cấp độ bài hát, xây dựng 3 bước luyện thanh chuyển giọng, tích hợp tự học qua băng đĩa thu âm, và bồi dưỡng định kỳ 25 giáo viên.
• Đóng góp nguồn tư liệu sư phạm quý giá phục vụ công tác giảng dạy thanh nhạc ứng dụng tại các cơ sở đào tạo nghệ thuật tư nhân trên địa bàn Hà Nội và các đô thị lớn.
• Kế hoạch tiếp theo cần tiếp tục nhân rộng mô hình thực nghiệm sư phạm sang đối tượng học sinh nam vỡ giọng và phát triển các bài tập trực tuyến trong giai đoạn 2020-2025.

Quý độc giả, giảng viên thanh nhạc và các nhà nghiên cứu sư phạm nghệ thuật hãy tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng hiệu quả các kỹ thuật luyện giọng tiên tiến vào thực tiễn giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm 1. Ca hát Ca hát là một hoạt động đáp ứng nhu cầu giải trí và thưởng thức nghệ thuật của con người. Khi con người biết nói thì cũng có thể biết hát.

Con người dùng tiếng hát để thể hiện niềm vui, nỗi buồn. thể hiện những cảm xúc trước cuộc sống. Trong cuốn Thuật ngữ và ký hiệu âm nhạc của Đào Trọng Từ - Đỗ Mạnh Thường - Đức Bằng có nêu về khái niệm hát là “âm nhạc được thể hiện bằng giọng người” [49; 92]. Trong Từ điển tiếng Việt (do Hoàng Phê chủ biên) có khái niệm về ca hát/hát là “dùng giọng theo giai điệu, nhịp điệu nhất định để biểu hiện tư tưởng tình cảm” [37; 409].

Các khái niệm trên đã cho thấy yếu tố cốt lõi trong ca hát là âm nhạc được thể hiện bằng giọng người. Trong cuốn Phương pháp sư phạm thanh nhạc, tác giả Trung Kiên viết: “Ca hát là một môn nghệ thuật phối hợp âm nhạc và ngôn ngữ” [19; 7]. Ý kiến này đã chỉ ra nghệ thuật ca hát gồm hai yếu tố âm nhạc và ngôn ngữ. Trong âm nhạc chia thành hai lĩnh vực chính là thanh nhạc và khí nhạc thì ca hát thuộc lĩnh vực của nghệ thuật thanh nhạc, lấy giọng hát con người làm phương tiện biểu hiện, khác với khí nhạc là loại âm nhạc viết riêng cho nhạc cụ diễn tấu.

Qua các khái niệm nêu trên chúng tôi cho rằng, ca hát là một lĩnh vực của nghệ thuật âm nhạc, là hoạt động có sự phối hợp giữa âm nhạc và ngôn ngữ, hoạt động đó được thể hiện thông giọng hát của con người. Nguồn gốc sâu xa nhất của tiếng hát là do nhu cầu muốn diễn đạt tư tưởng, tình cảm của con người. Ban đầu, con người chủ yếu dùng ngôn 9 ngữ để thông đạt cho nhau những ý nghĩ, tình cảm của mình. Qua thời gian, con người biết tìm cách diễn đạt tình cảm một cách khéo léo hơn, nghệ thuật hơn qua các bài văn, bài thơ.

Và rồi, từ cách thể hiện bài văn bài thơ có tiết tấu, nhạc điệu mà bài hát ra đời. Về vai trò của ca hát, trong cuốn Phương pháp sư phạm thanh nhạc, tác giả Trung Kiên viết: “với sức mạnh biểu hiện lớn lao, khả năng phổ cập rộng rãi, nghệ thuật ca hát trở thành một phương tiện truyền cảm giáo dục tư tưởng, đạo đức, thẩm mỹ và giải trí vô cùng quan trọng” [19; 7]. Âm nhạc nói chung và ca hát nói riêng được xem là tiếng nói của tâm hồn, nơi con người có thể gửi gắm tâm tư tình cảm. Giọng hát có thế mạnh mà các nhạc khí khác không biểu lộ được là ngoài khả năng tạo những âm thanh lên bổng xuống trầm, dài ngắn, trong đục, mạnh nhẹ còn có khả năng phát ra lời, nghĩa là thể hiện được nội dung cụ thể bằng lời ca.

Nhờ đó mà ca hát dễ “chạm được vào trái tim”, gợi được cảm xúc của người nghe và dễ đi sâu vào lòng người. Vì vậy, ca hát trở thành nghệ thuật có tính đại chúng cao. Dạy học Từ khi loài người xuất hiện trong quá trình sống và tồn tại cho đến nay, con người đã lao động, tìm tòi, sáng tạo, tiếp nhận kinh nghiệm sống một cách tự nhiên thông qua quá trình giao tiếp và hoạt động với cộng đồng. Mỗi con người ngay từ bé đã tiếp thu những kĩ năng, kĩ xảo về ngôn ngữ, lao động sản xuất… Qua quá trình, thời gian con người đã không ngừng nhận thức, không ngừng tích lũy, đã biết chắt lọc, thu thập những kinh nghiệm, những điều tốt đẹp, lợi ích nhất để áp dụng vào cải thiện cuộc sống của mình và truyền thụ lại cho các thế hệ sau này.