I. Tổng quan về lễ hội Kỳ Phúc làng Yên Liêu Thượng Ninh Bình
Lễ hội Kỳ Phúc là di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của làng Yên Liêu Thượng, xã Khánh Thịnh, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Đây là lễ hội truyền thống gắn liền với tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng, phản ánh đời sống tâm linh phong phú của cộng đồng địa phương qua nhiều thế kỷ. Đình làng Yên Liêu Thượng là trung tâm của lễ hội, được trùng tu từ năm Thành Thái Giáp Ngọ 1884. Lục vị Thành hoàng được thờ phụng tại đình làng, cùng 75 đạo sắc phong được rước về từ năm 1991. Lễ hội Kỳ Phúc mang giá trị lịch sử, văn hóa và cố kết cộng đồng sâu sắc. Cộng đồng làng Yên Liêu Thượng duy trì lễ hội qua nhiều thế hệ, thể hiện bản sắc văn hóa dân gian đặc trưng vùng đồng bằng Bắc Bộ. Luận văn thạc sĩ của tác giả Dương Viết Yên, được thực hiện năm 2016-2018 dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thị Phương Thảo, là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên về công tác quản lý lễ hội này. Nghiên cứu đặt trong bối cảnh bảo tồn di sản văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng tại Ninh Bình.
1.1. Lịch sử hình thành và phát triển đình làng Yên Liêu Thượng
Đình làng Yên Liêu Thượng có lịch sử lâu đời, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của làng Yên Liêu Thượng. Theo tư liệu của ông Trịnh Định Kiệt, năm 1884 đình được trùng tu thay mái tranh bằng ngói vảy, đến năm 1890 khởi công xây Chính Tẩm thờ đức Thành hoàng. Một thời gian dài, đình làng được dùng vào mục đích khác, các bài vị Thành hoàng được thờ tại Đền Tam Thánh. Năm 1991, dân làng rước Thành hoàng cùng 75 đạo sắc phong trở về đình, khôi phục không gian thờ tự truyền thống và là nền tảng để lễ hội Kỳ Phúc được phục hồi toàn diện.
1.2. Giá trị văn hóa và tín ngưỡng của lễ hội Kỳ Phúc
Lễ hội Kỳ Phúc mang nhiều giá trị văn hóa nổi bật. Về tín ngưỡng, lễ hội đáp ứng nhu cầu tâm linh của người dân, thể hiện lòng biết ơn với các vị Thành hoàng che chở làng xã. Về cố kết cộng đồng, lễ hội là dịp để người dân làng Yên Liêu Thượng gắn bó, cùng nhau gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương. Về lịch sử, lễ hội lưu giữ ký ức tập thể qua các nghi lễ, phong tục và trò diễn dân gian. Xã Khánh Thịnh đạt chuẩn nông thôn mới năm 2017, tạo điều kiện thuận lợi để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có lễ hội Kỳ Phúc.
II. Thực trạng quản lý lễ hội Kỳ Phúc tại làng Yên Liêu Thượng
Công tác quản lý lễ hội Kỳ Phúc được phân cấp rõ ràng giữa các cơ quan nhà nước và cộng đồng địa phương. Phòng Văn hóa - Thể thao huyện Yên Mô là cơ quan nhà nước cấp trên, chịu trách nhiệm theo dõi, chỉ đạo và kiểm tra giám sát toàn diện. Ban Văn hóa - Thông tin xã Khánh Thịnh đóng vai trò tham mưu cho UBND xã, trực tiếp quản lý hoạt động lễ hội trên địa bàn. Ban Chỉ đạo lễ hội và Ban Khánh tiết làng Yên Liêu Thượng là hai thiết chế quan trọng ở cấp cơ sở, điều phối toàn bộ quá trình tổ chức. Cơ chế phối hợp giữa các chủ thể quản lý nhà nước và cộng đồng vận hành theo mô hình song song: cơ quan nhà nước định hướng và giám sát, cộng đồng thực hiện và phản hồi. Tuy nhiên, thực trạng cho thấy còn tồn tại nhiều hạn chế trong quản lý nguồn lực, dịch vụ, vệ sinh môi trường và an ninh trật tự trong các kỳ lễ hội. Thiếu nhân lực chuyên môn, tài chính hạn hẹp và chưa khai thác hiệu quả tiềm năng cộng đồng là những thách thức cần giải quyết.
2.1. Cơ cấu tổ chức và cơ chế phối hợp giữa các chủ thể quản lý
Bộ máy quản lý lễ hội Kỳ Phúc gồm bốn cấp phối hợp chặt chẽ. Phòng VH-TT huyện Yên Mô đảm bảo an ninh, trật tự và nếp sống văn minh, phòng chống tệ nạn xã hội. Ban VH-TT xã Khánh Thịnh chịu sự chỉ đạo chuyên môn từ phòng cấp trên và tham mưu trực tiếp cho UBND xã. Ban Chỉ đạo lễ hội điều phối liên ngành. Ban Khánh tiết làng đại diện cộng đồng, thực thi các chương trình lễ hội theo định hướng của cơ quan nhà nước. Mô hình phối hợp đa chiều này đảm bảo sự thống nhất từ chỉ đạo đến thực hiện, song cũng cần cơ chế phản hồi linh hoạt hơn để xử lý các phát sinh trong thực tế tổ chức.
2.2. Những hạn chế trong công tác quản lý lễ hội Kỳ Phúc
Công tác quản lý lễ hội Kỳ Phúc còn bộc lộ một số hạn chế đáng chú ý. Cơ sở vật chất phục vụ lễ hội chưa đồng bộ, đặc biệt là hạ tầng tiếp đón du khách và khu vực dịch vụ. Quản lý hoạt động thương mại, vệ sinh môi trường và an ninh trật tự trong những ngày diễn ra lễ hội còn thiếu chặt chẽ. Công tác thanh tra, kiểm tra và khen thưởng chưa được thực hiện thường xuyên, hiệu quả răn đe thấp. Nguồn kinh phí xã hội hóa chưa được huy động tối đa. Năng lực cán bộ văn hóa ở cơ sở còn hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng tổ chức và bảo tồn các nghi lễ truyền thống trong lễ hội.
III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý lễ hội Kỳ Phúc Ninh Bình
Luận văn đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý lễ hội Kỳ Phúc. Thứ nhất, hoàn thiện cơ cấu bộ máy tổ chức theo hướng chuyên nghiệp hóa, phân định rõ trách nhiệm từng chủ thể. Thứ hai, tăng cường tuyên truyền, phổ biến các văn bản quy định về lễ hội đến toàn thể cộng đồng và du khách. Thứ ba, đẩy mạnh bảo vệ cảnh quan di tích, gìn giữ không gian văn hóa gắn với lễ hội. Thứ tư, siết chặt quản lý dịch vụ, vệ sinh môi trường và trật tự công cộng trong thời gian diễn ra lễ hội. Thứ năm, thúc đẩy xã hội hóa nguồn lực thông qua huy động đóng góp của cộng đồng và doanh nghiệp. Các giải pháp này dựa trên nguyên tắc kết hợp hài hòa giữa quản lý nhà nước và sự tự quản của cộng đồng, bảo đảm tính bền vững trong bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội truyền thống.
3.1. Hoàn thiện bộ máy và nâng cao năng lực cán bộ quản lý lễ hội
Để nâng cao hiệu quả quản lý, cần kiện toàn Ban Khánh tiết làng Yên Liêu Thượng theo hướng chuyên nghiệp, có phân công nhiệm vụ cụ thể từng thành viên. Cán bộ văn hóa xã Khánh Thịnh cần được bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý di sản và tổ chức lễ hội định kỳ. Cơ chế phối hợp giữa Phòng VH-TT huyện, Ban VH-TT xã và cộng đồng cần được văn bản hóa rõ ràng hơn, tránh chồng chéo chức năng. Đồng thời, xây dựng quy chế hoạt động cho Ban Chỉ đạo lễ hội, đảm bảo sự vận hành nhịp nhàng, có trách nhiệm giải trình minh bạch trước cộng đồng địa phương.
3.2. Xã hội hóa nguồn lực và bảo vệ cảnh quan di tích lễ hội
Xã hội hóa là hướng đi bền vững cho công tác quản lý lễ hội Kỳ Phúc. Cần xây dựng quỹ bảo tồn lễ hội từ đóng góp của người dân, doanh nghiệp địa phương và du khách. Nguồn lực này phục vụ tu bổ đình làng, mua sắm trang phục lễ hội và duy trì các nghi lễ truyền thống. Song song đó, cần có kế hoạch bảo vệ cảnh quan di tích gắn với lễ hội, ngăn chặn xây dựng tự phát làm mất mỹ quan. Việc lập hồ sơ khoa học về lễ hội Kỳ Phúc để đề nghị công nhận di sản văn hóa phi vật thể cấp tỉnh sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác bảo tồn lâu dài.
IV. Kết luận và ý nghĩa khoa học của luận văn quản lý lễ hội Kỳ Phúc
Luận văn thạc sĩ quản lý văn hóa của tác giả Dương Viết Yên (2016-2018) đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác quản lý lễ hội Kỳ Phúc, làng Yên Liêu Thượng. Đây là công trình nghiên cứu có giá trị học thuật và thực tiễn cao, đóng góp vào kho tàng nghiên cứu văn hóa dân gian vùng Ninh Bình. Kết quả nghiên cứu chỉ ra: lễ hội Kỳ Phúc là di sản sống động, đang được cộng đồng gìn giữ tích cực. Mô hình quản lý kết hợp nhà nước - cộng đồng đang vận hành tương đối hiệu quả, song cần tiếp tục hoàn thiện. Hệ thống giải pháp được đề xuất có tính khả thi cao, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương. Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho các địa phương khác trong quản lý lễ hội truyền thống, đặc biệt trong bối cảnh đẩy mạnh bảo tồn di sản và phát triển du lịch văn hóa tại vùng đồng bằng sông Hồng.
4.1. Đóng góp của nghiên cứu đối với khoa học quản lý văn hóa
Luận văn bổ sung nguồn tư liệu điền dã quan trọng về lễ hội truyền thống tại huyện Yên Mô, Ninh Bình - một địa bàn chưa được nghiên cứu chuyên sâu. Về lý luận, nghiên cứu vận dụng và làm phong phú thêm khái niệm quản lý lễ hội trong bối cảnh cụ thể của địa phương. Về thực tiễn, các giải pháp được đề xuất dựa trên khảo sát thực địa nghiêm túc, phỏng vấn chuyên sâu các nhân chứng và phân tích hệ thống văn bản pháp quy hiện hành. Đây là nền tảng để xây dựng chính sách quản lý lễ hội phù hợp với đặc thù văn hóa vùng chiêm trũng Ninh Bình, nơi còn lưu giữ nhiều phong tục tập quán độc đáo.
4.2. Hướng ứng dụng trong bảo tồn và phát triển du lịch văn hóa địa phương
Kết quả luận văn mở ra hướng ứng dụng thiết thực trong phát triển du lịch văn hóa tại Ninh Bình. Lễ hội Kỳ Phúc có tiềm năng trở thành sản phẩm du lịch cộng đồng hấp dẫn, gắn kết với chuỗi di sản văn hóa - sinh thái của tỉnh. Để hiện thực hóa, cần số hóa tư liệu lễ hội, xây dựng bản đồ di sản và phát triển chương trình trải nghiệm văn hóa cho du khách. Xã Khánh Thịnh đã đạt chuẩn nông thôn mới năm 2017, tạo hạ tầng thuận lợi. Việc kết nối lễ hội Kỳ Phúc với các tuyến du lịch Tam Cốc - Bích Động, Tràng An sẽ tạo thêm giá trị kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương.
