Luận văn Thạc sĩ: Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm tại tỉnh Ninh Bình

Khám phá hát Xẩm Ninh Bình - nghệ thuật truyền thống độc đáo. Tìm hiểu phương pháp bảo tồn, phát huy giá trị và bảo vệ di sản văn hóa quý báu của Việt Nam.

• Tác giả: Trần Thị Thanh Dung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thanh Phương
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát xẩm trên địa bàn tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm

Hát Xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống của Việt Nam, được ưa chuộng ở nhiều địa phương, trong đó có tỉnh Ninh Bình. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm là cần thiết để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Tỉnh Ninh Bình đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức.

1.1. Khái niệm và thuật ngữ

Bảo tồn di sản văn hóa là việc giữ gìn, bảo vệ và phát triển di sản văn hóa nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Phát huy giá trị di sản văn hóa là việc sử dụng di sản văn hóa để phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa.

1.2. Quản lý di sản văn hóa

Quản lý di sản văn hóa là việc tổ chức, điều hành và kiểm tra việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Quản lý di sản văn hóa nhằm đảm bảo việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa một cách hiệu quả.

II. Phân tích thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm

Tỉnh Ninh Bình đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị và cấp chính quyền để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm.

2.1. Các đơn vị cá nhân tham gia

Các đơn vị, cá nhân tham gia bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm gồm Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, Nhà hát Chèo Ninh Bình, Phòng văn hóa huyện Yên Mô và nghệ nhân Hà Thị Cầu.

2.2. Những phương cách bảo tồn

Những phương cách bảo tồn giá trị văn hóa hát Xẩm gồm quản lý nghệ thuật hát Xẩm, phát huy giá trị văn hóa, giao lưu biểu diễn, tuyên truyền quảng bá và gắn với du lịch.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm

Cần tăng cường các hoạt động tuyên truyền, đào tạo củng cố nguồn nhân lực biểu diễn, gắn với du lịch địa phương và đề xuất giải pháp xây dựng các chương trình biểu diễn phù hợp.

3.1. Tăng cường các hoạt động tuyên truyền

Tăng cường các hoạt động tuyên truyền về giá trị văn hóa hát Xẩm nhằm nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm.

3.2. Đào tạo củng cố nguồn nhân lực biểu diễn

Đào tạo củng cố nguồn nhân lực biểu diễn hát Xẩm nhằm nâng cao kỹ năng biểu diễn và đảm bảo sự phát triển bền vững của nghệ thuật hát Xẩm.

IV. Kết luận và ứng dụng

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm trên địa bàn tỉnh Ninh Bình là việc cần thiết để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và phát triển du lịch bền vững. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị và cấp chính quyền để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm.

4.1. Kết luận

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm trên địa bàn tỉnh Ninh Bình là việc cần thiết để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và phát triển du lịch bền vững.

4.2. Ứng dụng

Ứng dụng giá trị văn hóa hát Xẩm vào đời sống văn hóa, tinh thần của người dân và phát triển du lịch bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật hát Xẩm là một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, phản ánh sâu sắc tâm tư, đạo lý và đời sống của người lao động Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, trước áp lực của đô thị hóa và xu thế toàn cầu hóa, ước tính trên 85% không gian diễn xướng dân gian truyền thống của hát Xẩm tại các vùng châu thổ Bắc Bộ đã dần bị mai một. Tỉnh Ninh Bình với diện tích tự nhiên rộng lớn, mật độ dân số trung bình khoảng 657 người/km2 tại 144 xã, phường thuộc 2 thành phố và 6 huyện, được coi là một trong những cái nôi lưu giữ nghệ thuật Xẩm cổ truyền gắn liền với tên tuổi của nghệ nhân Hà Thị Cầu – người đã dành hơn 60 năm cuộc đời cống hiến cho cây đàn nhị và làn điệu Xẩm quê hương.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu cấp bách bảo tồn một loại hình nghệ thuật đang đứng trước nguy cơ thất truyền và đòi hỏi khai thác, phát huy giá trị di sản phục vụ phát triển kinh tế, du lịch bền vững. Luận văn xác định mục tiêu cụ thể gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý và bảo tồn di sản; đánh giá toàn diện thực trạng công tác bảo tồn, phát huy giá trị hát Xẩm trên địa bàn tỉnh; đồng thời xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả quản lý văn hóa.

Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung trọng điểm tại thành phố Ninh Bình và huyện Yên Mô – 2 địa bàn duy nhất trong tỉnh còn duy trì hoạt động truyền dạy và thực hành diễn xướng. Phạm vi thời gian được xác lập từ tháng 2 năm 2012 đến tháng 6 năm 2018, gắn liền với quá trình triển khai Đề án số 04/ĐA-UBND ban hành ngày 14/11/2011 của Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ xác đáng giúp gia tăng tỷ lệ nhận diện di sản Xẩm trong cộng đồng lên trên 70% và đề xuất cơ chế tích hợp di sản vào chuỗi sản phẩm du lịch địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết bảo tồn di sản văn hóa với 3 trường phái tiêu biểu: quan điểm bảo tồn nguyên trạng của Gregory J. Ashworth khởi nguồn từ thập niên 1850, quan điểm bảo tồn kế thừa và lý thuyết bảo tồn thích ứng phát triển. Trong bối cảnh nghệ thuật biểu diễn dân gian luôn biến đổi theo môi trường xã hội đương đại, nghiên cứu lựa chọn mô hình bảo tồn kế thừa kết hợp bảo tồn phát triển làm khung phân tích chủ đạo. Lý thuyết này khẳng định di sản cần được xem là nguồn vốn xã hội mang song song 2 giá trị cốt lõi: giá trị tinh thần nhân văn và giá trị kinh tế vật chất.

Khung lý thuyết của công trình được hoàn thiện dựa trên hệ thống 4 khái niệm nền tảng: Văn hóa, Di sản văn hóa phi vật thể (theo Luật Di sản văn hóa năm 2001, sửa đổi bổ sung năm 2009 và Công ước UNESCO năm 2003), Quản lý nhà nước về di sản văn hóa, và Phát huy giá trị di sản. Nghiên cứu cũng căn cứ vào các văn bản pháp quy quan trọng như Nghị quyết số 33-NQ/TW năm 2014 về xây dựng văn hóa con người Việt Nam, Nghị định số 98/2010/NĐ-CP, Nghị định số 62/2014/NĐ-CP và Nghị định số 109/2015/NĐ-CP quy định chế độ đãi ngộ đối với nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú có hoàn cảnh khó khăn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát thực địa kết hợp điều tra xã hội học với cỡ mẫu định lượng gồm 150 phiếu hỏi dành cho người dân địa phương và du khách tại các điểm tham quan ở Ninh Bình. Đồng thời, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu 45 mẫu định tính bao gồm 15 cán bộ quản lý văn hóa cấp tỉnh và huyện, 10 nghệ sĩ thuộc Nhà hát Chèo Ninh Bình, cùng 20 nghệ nhân và học viên tại các câu lạc bộ hát Xẩm. Phương pháp chọn mẫu theo cụm phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho 2 địa bàn trọng điểm là huyện Yên Mô và thành phố Ninh Bình.

Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu thứ cấp được triển khai thông qua việc khảo cứu hơn 50 ấn phẩm chuyên khảo, đề án, báo cáo tổng kết và các văn bản quy phạm pháp luật trong giai đoạn 2011-2018. Phương pháp so sánh và thống kê mô tả được lựa chọn nhằm đối chiếu mô hình bảo tồn của Ninh Bình với ít nhất 3 địa phương lân cận là Hà Nội, Nam Định và Thanh Hóa. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, đa chiều giữa góc nhìn quản lý nhà nước và tiếng nói của cộng đồng chủ thể di sản trong suốt dòng thời gian 6 năm nghiên cứu từ tháng 2/2012 đến tháng 6/2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn đã hệ thống hóa và xác định chuẩn xác cấu trúc 8 làn điệu Xẩm cốt lõi lưu truyền tại Ninh Bình bao gồm: Xẩm chợ, Thập ân, Chênh bong, Phồn huê, Riềm huê, Ba bậc, Hò bốn mùa và Hát ai, bên cạnh hơn 20 biến thể bài bản kết hợp. Hệ thống nhạc cụ đặc trưng được bảo tồn tương đối hoàn chỉnh với 6 loại nhạc khí cơ bản gồm đàn nhị, đàn gáo, sênh sứa có chiều dài khoảng 14cm, sênh tiền, đàn bầu thân tre dài khoảng 120cm và trống mảnh có tang cao 6cm, mặt da 10cm.

Thứ hai, việc triển khai Đề án số 04/ĐA-UBND từ năm 2011 đến năm 2018 đã tạo bước chuyển biến bước đầu khi thành lập được 2 câu lạc bộ hát Xẩm nòng cốt tại xã Yên Phong (huyện Yên Mô) và thành phố Ninh Bình. Tuy nhiên, số liệu điều tra cho thấy công tác bảo tồn còn mang tính cục bộ: tỷ lệ thanh thiếu niên dưới 25 tuổi tham gia học hát Xẩm chỉ chiếm khoảng 12%, trong khi hơn 80% thế hệ trẻ trên địa bàn ít có cơ hội tiếp cận trực tiếp với làn điệu Xẩm cổ.

Thứ ba, sự kết nối giữa nghệ thuật hát Xẩm và ngành du lịch địa phương còn rất mờ nhạt. Mặc dù Ninh Bình đón hàng triệu lượt khách tham quan mỗi năm, nhưng chưa đầy 3% các tour du lịch lữ hành tại Quần thể danh thắng Tràng An hay Tam Cốc - Bích Động tích hợp điểm dừng chân thưởng thức hát Xẩm, cho thấy sự lãng phí lớn nguồn tài nguyên văn hóa biểu diễn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng trên bắt nguồn từ việc mất dần môi trường diễn xướng tự nhiên như chợ quê, gốc đa, sân đình khi đời sống xã hội chuyển dịch theo hướng hiện đại hóa. Sau khi nghệ nhân Hà Thị Cầu qua đời năm 2013, khoảng trống về thế hệ nghệ nhân truyền dạy trở thành thách thức lớn nhất do chính sách đãi ngộ theo Nghị định số 109/2015/NĐ-CP chưa đủ sức thu hút lớp trẻ theo đuổi nghề bền bỉ. Khi so sánh với mô hình Xẩm tàu điện tại Hà Nội (nơi nghệ thuật Xẩm được sân khấu hóa thành công tại không gian phố đi bộ Hồ Gươm và chợ Đồng Xuân với tần suất biểu diễn định kỳ hàng tuần), công tác bảo tồn tại Ninh Bình vẫn thiếu các điểm trình diễn cố định phục vụ cộng đồng.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trực quan hóa thông qua 2 công cụ trình bày tiêu biểu: Bảng ma trận phân tích 8 làn điệu Xẩm theo đặc trưng âm nhạc, nhạc cụ và môi trường diễn xướng; kết hợp Biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu nhận thức của cộng đồng (trong đó 65% người dân đánh giá cao giá trị giáo dục đạo đức của điệu Xẩm Thập ân, nhưng chỉ có khoảng 18% người dân thường xuyên theo dõi các chương trình biểu diễn). Điều này khẳng định hát Xẩm cần được định vị lại thành sản phẩm công nghiệp văn hóa đặc thù thay vì chỉ bảo tồn khép kín trong hồ sơ tư liệu.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng bảo tồn và phát huy giá trị hát Xẩm tại Ninh Bình, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược với lộ trình triển khai cụ thể:

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế chính sách và chế độ đãi ngộ nghệ nhân. Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình và Sở Văn hóa và Thể thao cần ban hành quy chế hỗ trợ tài chính định kỳ hàng tháng (tương đương khoảng 1 đến 2 lần mức lương cơ sở) cho các nghệ nhân truyền dạy, đồng thời áp dụng hiệu quả Nghị định số 62/2014/NĐ-CP để xét tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, Nghệ nhân nhân dân cho các nghệ nhân dân gian tiêu biểu trong giai đoạn 2019-2022.

Thứ hai, đa dạng hóa không gian diễn xướng và gắn kết chặt chẽ với du lịch di sản. Sở Du lịch phối hợp cùng các doanh nghiệp lữ hành thiết lập tối thiểu 3 không gian biểu diễn cố định tại Cố đô Hoa Lư, bến thuyền Tràng An và đền vua Đinh - vua Lê, phấn đấu đạt chỉ tiêu 25% các tour du lịch văn hóa có lồng ghép tiết mục hát Xẩm từ 15 đến 20 phút trước năm 2025.

Thứ ba, tăng cường đào tạo nguồn nhân lực và đưa hát Xẩm vào trường học. Nhà hát Chèo Ninh Bình chủ trì phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức các lớp tập huấn cho 100% giáo viên âm nhạc tại các trường Tiểu học và THCS trên địa bàn huyện Yên Mô, duy trì ít nhất 2 buổi ngoại khóa âm nhạc dân gian mỗi học kỳ trong giai đoạn 2020-2025.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong tuyên truyền và lưu trữ tư liệu. Trung tâm Văn hóa tỉnh cần hoàn thành việc số hóa 100% băng ghi âm, ghi hình của cố nghệ nhân Hà Thị Cầu, xây dựng kho dữ liệu trực tuyến về 8 làn điệu Xẩm cổ truyền và phát hành các ấn phẩm truyền thông số tiếp cận tối thiểu 50.000 lượt người xem mỗi năm trên các nền tảng số.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn có giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Thứ nhất, cán bộ quản lý nhà nước tại Sở Văn hóa và Thể thao, Sở Du lịch, Phòng Văn hóa - Thông tin các huyện và thành phố. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng các kết quả nghiên cứu và hệ thống 4 nhóm giải pháp làm căn cứ thực tiễn để xây dựng, điều chỉnh các đề án bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại địa phương giai đoạn 2021-2030.

Thứ hai, giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quản lý văn hóa, Văn hóa học, Âm nhạc học và Di sản học. Luận văn cung cấp khung lý thuyết vững chắc về 3 quan điểm bảo tồn của Ashworth cùng bộ dữ liệu khảo sát thực địa gồm 195 mẫu để phục vụ việc trích dẫn, đối chiếu và phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan.

Thứ ba, các doanh nghiệp lữ hành, công ty phát triển sản phẩm du lịch và ban quản lý các khu di tích tại Ninh Bình. Luận văn gợi mở mô hình kinh doanh du lịch văn hóa bền vững, giúp thiết kế các tour trải nghiệm diễn xướng dân gian mang lại mức tăng trưởng doanh thu từ 15% đến 20% cho sản phẩm tour truyền thống.

Thứ tư, các nghệ sĩ, nhạc sĩ, ban chủ nhiệm câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống. Nhóm này có thể khai thác tư liệu chi tiết về 8 làn điệu Xẩm cổ truyền, cấu trúc nhạc khí và phương pháp dàn dựng tiết mục nhằm phục vụ công tác truyền dạy, phục dựng làn điệu nguyên bản và sáng tác tác phẩm mới.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tỉnh Ninh Bình được khẳng định là cái nôi tiêu biểu của nghệ thuật hát Xẩm Việt Nam? Ninh Bình là vùng đất Cố đô nghìn năm văn hiến, nơi sản sinh và lưu giữ nhiều thế hệ nghệ nhân Xẩm kiệt xuất, tiêu biểu là nghệ nhân Hà Thị Cầu tại huyện Yên Mô với hơn 60 năm gắn bó cùng cây đàn nhị. Tỉnh cũng là địa phương tiên phong ban hành Đề án số 04/ĐA-UBND năm 2011 nhằm phục hồi bài bản các làn điệu Xẩm cổ.

Nghệ thuật hát Xẩm truyền thống gồm những làn điệu cốt lõi nào? Theo hệ thống phân loại của các nghệ nhân Ninh Bình, hát Xẩm gồm 8 làn điệu chính: Xẩm chợ, Thập ân, Chênh bong, Phồn huê, Riềm huê, Ba bậc, Hò bốn mùa và Hát ai. Đến đầu thế kỷ 20, dòng Xẩm tàu điện được sáng tạo thêm, kết hợp cùng hơn 20 bài bản giao thoa phong phú giữa các điệu thức dân ca.

Thách thức lớn nhất trong việc bảo tồn hát Xẩm tại Ninh Bình giai đoạn 2012-2018 là gì? Thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt thế hệ kế cận sau khi các nghệ nhân gạo cội qua đời, thể hiện qua tỷ lệ thanh thiếu niên tham gia câu lạc bộ chỉ đạt khoảng 12%. Bên cạnh đó, không gian diễn xướng tự nhiên bị thu hẹp và nguồn kinh phí hỗ trợ nghệ nhân theo Nghị định số 109/2015/NĐ-CP còn hạn chế.

Luận văn đề xuất mô hình bảo tồn nào là phù hợp nhất cho hát Xẩm hiện nay? Luận văn khẳng định mô hình bảo tồn kế thừa kết hợp bảo tồn thích ứng phát triển là tối ưu nhất. Phương thức này không đóng khung di sản trong bảo tàng mà chủ động đưa Xẩm vào đời sống đương đại, lồng ghép vào hệ thống giáo dục học đường và chuyển hóa thành sản phẩm du lịch có giá trị kinh tế.

Làm thế nào để gắn kết nghệ thuật hát Xẩm với phát triển du lịch Ninh Bình hiệu quả? Cần xây dựng tối thiểu 3 sân khấu biểu diễn định kỳ tại các điểm du lịch trọng điểm như Tràng An, Tam Cốc và Cố đô Hoa Lư với thời lượng 15 đến 20 phút mỗi suất diễn. Đồng thời, ngành du lịch cần liên kết với các đơn vị lữ hành để đưa nghệ thuật hát Xẩm vào chương trình của ít nhất 25% đoàn khách.

Kết luận

Nghiên cứu về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm trên địa bàn tỉnh Ninh Bình đem lại 5 đóng góp khoa học và thực tiễn quan trọng:

• Hệ thống hóa toàn diện nguồn gốc, đặc trưng âm nhạc và cấu trúc 8 làn điệu Xẩm cổ truyền tại vùng đất Ninh Bình.
• Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quản lý di sản, khẳng định tính ưu việt của mô hình bảo tồn kế thừa và phát triển thích ứng.
• Đánh giá khách quan thực trạng 6 năm thực hiện Đề án số 04/ĐA-UBND giai đoạn 2012-2018 qua bộ dữ liệu khảo sát 195 mẫu.
• Nhận diện chính xác các điểm nghẽn về không gian diễn xướng, thế hệ kế cận và sự thiếu hụt liên kết với hoạt động du lịch.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp khả thi với mục tiêu đưa Xẩm vào 100% trường học tại Yên Mô và 25% tour du lịch trọng điểm.

Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan chức năng cần khẩn trương hoàn thành việc số hóa tư liệu di sản trong giai đoạn 2020-2022 và định hình chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa bền vững đến năm 2030. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp lữ hành hãy cùng chung tay hành động để bảo tồn và lan tỏa giá trị độc đáo của nghệ thuật hát Xẩm Ninh Bình trong đời sống đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA HÁT XẨM, TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm, thuật ngữ 1. Văn hóa Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra bằng lao động và hoạt động thực tiễn trong quá trình lịch sử của mình, biểu hiện trình độ phát triển xã hội trong từng thời kỳ lịch sử nhất định. Để hiểu về khái niệm văn hóa đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, do đó có những định nghĩa khác nhau về văn hóa.

Tylor đưa ra định nghĩa “Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội” [40, tr. Theo định nghĩa này thì văn hóa và văn minh là một; nó bao gồm tất cả những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người, từ tri thức, tín ngưỡng đến nghệ thuật, đạo đức, pháp luật… Có người ví, định nghĩa này mang tính “bách khoa toàn thư” vì đã liệt kê hết mọi lĩnh vực sáng tạo của con người [12, tr. Hồ Chí Minh cho rằng “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [25, tr.

Nhìn chung, các định nghĩa về văn hóa hiện nay rất đa dạng. Mỗi định nghĩa đề cập đến những dạng thức hoặc những lĩnh vực khác nhau trong văn hóa và văn hóa là sản phẩm do con người tạo ra trong quá trình lao động nhằm mục đích sinh tồn. Di sản văn hóa Trong Điều 1 của Luật Di sản văn hóa : “Di sản văn hóa gồm DSVH vật thể và DSVH phi vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [22, tr. Như vậy “Di sản văn hóa được khái quát lại là tổng thể những tài sản văn hóa truyền thống trong hệ thống giá trị của nó, được chủ thể nhận biết và đưa vào sử dụng nhằm đáp ứng những nhu cầu và đòi hỏi của hiện tại” [38, tr.

Di sản văn hoá vật thể Di sản văn hoá vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học bao gồm di tích lịch sử - văn hoá, danh lam - thắng cảnh và di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia. Luật Di sản văn hóa năm 2002 quy định: “Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam, thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia” [27, tr. Di sản văn hóa vật thể là các giá trị văn hóa tồn tại trong một bộ phận của văn hoá nhân loại, thể hiện đời sống tinh thần của con người dưới hình thức vật chất; là kết quả của hoạt động sáng tạo, biến những vật và chất liệu trong thiên nhiên thành những đồ vật có giá trị sử dụng và thẩm mĩ nhằm phục vụ cuộc sống con người. Văn hóa vật thể quan tâm nhiều đến chất lượng và đặc điểm của đối tượng thiên nhiên, đến hình dáng vật chất, khiến những vật thể và chất liệu tự nhiên thông qua sáng tạo của con người biến thành những sản phẩm vật chất giúp cho cuộc sống của con người.

Di sản văn hóa vật thể được con người nhận thức, cảm nhận bằng nhiều giác quan vì vậy nó cũng dễ dàng được đánh giá hơn. Nhưng không vì thế mà ta đánh giá thấp vai trò và yêu cầu việc bảo tồn, gìn giữ di sản văn hóa vật thể của dân tộc nói riêng và nhân loại nói chung. Di sản văn hóa phi vật thể Khoản 1 điều 2 mục I Công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO năm 2003 đã ghi nhận Di sản văn hóa phi vật thể được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt, tri thức, kĩ năng và kèm theo đó là những công cụ đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn hóa có liên quan mà các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần di sản văn hóa của họ. Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, di sản văn hóa phi vật thể được các cộng đồng, các nhóm người không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm sự tôn trọng đối với đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người.

Vì những mục đích của Công ước này, chỉ xét đến những di sản văn hóa phi vật thể phù hợp với các văn kiện quốc tế hiện hành về quyền con người, cũng như những yêu cầu về sự tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng, các nhóm người và cá nhân, và về phát triển bền vững” [39]. Trong khái niệm này, UNSECO đã cố gắng cụ thể hóa tính trừu tượng của di sản văn hóa phi vật thể bằng việc định dạng một số biểu hiện của di sản văn hóa phi vật thể như tập quán, biểu đạt tri thức, kỹ năng, các công cụ đồ vật, đồ tạo tác, các không gian văn hóa có liên quan… Những biểu hiện này được ví như hình thức chứa đựng di sản văn hóa phi vật thể. Đó cũng chính là phần cốt lõi bên trong, chính là phần hồn của di sản văn hóa phi vật thể mà UNESCO ghi nhận dưới khía cạnh ý nghĩa đối với cộng đồng. Di sản văn hóa phi vật thể phải có sự gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của cộng đồng, được lưu truyền, tái tạo để tạo nên bản sắc của mỗi cộng đồng và sự đa dạng văn hóa trên thế giới.

13 Luật di sản văn hóa năm 2001 định nghĩa: Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hoá ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác” [20, tr. Đến khi sửa đổi bổ sung Luật này vào năm 2009 thì cách hiểu về di sản văn hóa phi vật thể đã được khái quát là: “sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác” [24, tr. Di sản văn hóa phi vật thể được chủ thể sáng tạo văn hóa và chủ thể ở hữu văn hóa quyết định hình thức và quá trình tồn tại. Trong quá trình con người tìm cách phát triển cuộc sống cả về vật chất và tinh thần của mình, họ sẽ khiến cho di sản văn hóa phát triển theo hướng phục vụ nhu cầu của chính họ.

Vì vậy, di sản văn hóa phi vật thể có thể tồn tại và phát triển lại phụ thuộc hoàn toàn vào chủ thể sáng tạo và cộng đồng dân cư làm ra nó. Hình thức tồn tại hay thể hiện của di sản văn hóa phi vật thể không xác định cụ thể dạng vật thể mà chủ yếu trong tiềm thức của cộng đồng người sáng tạo và lưu giữ nó. Đó có thể là trong trí nhớ, hành vi, ứng xử, tập quán sinh hoạt của con người thông qua các hoạt động sống và giao tiếp hàng ngày. Các dạng thức chính của văn hóa phi vật thể có thể kể tới như sau: 14 - Ngữ văn truyền miệng, như thần thoại, cổ tích, truyền thuyết, ca dao, thành ngữ, tục ngữ, vè, ngụ ngôn.

- Các hình thức diễn xướng và trình diễn bao gồm các hình thức ca múa, nhạc, sân khấu (nghệ thuật diễn xướng) - Những hành vi ứng xử của con người, đó là ứng xử giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân trong cộng đồng, ứng xử giữa các cộng đồng. - Các hình thức nghi lễ, tín ngưỡng tôn giáo, phong tục, lễ hội như Phật giáo, Ki-tô giáo, đạo giáo, thờ cúng tổ tiên, đạo Mẫu. - Tri thức dân gian cũng là một lĩnh vực của văn hóa phi vật thể. Tri thức dân gian ở chừng mực nào đó còn được hiểu tương ứng với các thuật ngữ như tri thức bản địa, tri thức địa phương.

Các hình thức của nghệ thuật dân gian rất đa dạng và phong phú, nó thể hiện ở nhiều lĩnh vực khác nhau và có ảnh hưởng lớn đối với con người trong sinh hoạt hàng ngày. Tác phẩm nghệ thuật dân gian được những người nghệ sĩ chuyên và không chuyên dựa trên chính kho tàng văn hóa dân tộc sáng tác nên. Nó thể hiện đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng dân cư nơi nó tồn tại và phát triển,… Chúng mang những đặc trưng khác biệt và những giá trị to lớn như giá trị nhận thức, giá trị nghệ thuật và giá trị giáo dục. Mỗi một cá nhân trong cộng đồng cần chung tay để bảo vệ những tinh hoa văn hóa nhân loại.

Với ý nghĩa như vậy, nghệ thuật hát Xẩm chính là một lĩnh vực của văn hóa phi vật thể. Giá trị Giá trị là khái niệm riêng liên quan trực tiếp đến nhu cầu của cuộc sống con người. Khi một sự vật, sự việc được con người khai thác thì vấn đề đầu tiên người ta quan tâm tới chính là giá trị của nó. Đó có thể là giá trị vật chất, cũng có thể là giá trị tinh thần, nhưng về bản chất thì tính nhân văn sẽ bao quát toàn bộ giá trị đó.