BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƯƠNG TRẦN THỊ THANH DUNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA HÁT XẨM TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NINH BÌNH LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA Khóa 5 (2016 - 2018) Hà Nội, 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƯƠNG TRẦN THỊ THANH DUNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA HÁT XẨM TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NINH BÌNH LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Quản lý văn hóa Mã số : 8319042 Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Thanh Phương Hà Nội, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Nội dung trình bày trong luận văn là kết quả nghiên cứu đảm bảo tính trung thực và chưa từng được công bố dưới bất kỳ hình thức nào. Những trích dẫn kế thừa kết quả nghiên cứu từ các tác giả khác đều ghi rõ nguồn TLTK . Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước nhà trường về sự cam đoan này. Hà Nội, ngày 28 tháng 9 năm 2018 Tác giả luận văn Trần Thị Thanh Dung DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT CLB Câu lạc bộ HĐND Hội đồng nhân dân NSUT Nghệ sĩ ưu tú Nxb Nhà xuất bản QĐ Quyết định TH Tiểu học THCS Trung học cơ sở TLTK Tài liệu tham khảo TW Trung ương UBND Ủy ban nhân dân VH&TT Văn hóa và thể thao VH,TT&DL Văn hóa, thể thao và du lịch VH Văn hóa VH - TT Văn hóa thông tin MỤC LỤC MỞ ĐẦU . 1 Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA HÁT XẨM, TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU . Khái niệm, thuật ngữ . Quản lý di sản văn hóa . Một số văn bản của Đảng và Nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa . Những văn bản luật liên quan . Một số Công ước liên quan . Bảo tồn và phát huy hát Xẩm ở Ninh Bình . Khái quát về tỉnh Ninh Bình . Tương truyền về nguồn gốc và các giai đoạn phát triển của nghệ thuật hát Xẩm . Đặc trưng của nghệ thuật hát Xẩm. Giá trị nghệ thuật của hát Xẩm trong xã hội hiện đại . Vai trò của hát Xẩm trong sự nghiệp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc . 50 Tiểu kết chương 1 . 52 Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA HÁT XẨM . Các đơn vị, cá nhân tham gia . Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình . Nhà hát Chèo Ninh Bình . Phòng văn hóa huyện Yên Mô . Nghệ nhân Hà Thị Cầu . Những phương cách bảo tồn . Quản lý nghệ thuật hát Xẩm . Phát huy giá trị văn hóa. Giao lưu biểu diễn . Tuyên truyền quảng bá . Gắn với du lịch . Tổ chức nghiên cứu khoa học . Những nét tương đồng và khác biệt giữa hát Xẩm ở Ninh Bình với các địa phương khác . Nhận xét và đánh giá kết quả công tác khôi phục, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của hát Xẩm . Kết quả đạt được . 95 Tiểu kết chương 2. 99 Chương 3: NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA HÁT XẨM TẠI TỈNH NINH BÌNH . Tác động của phát triển xã hội đối với di sản văn hóa nghệ thuật . Tăng cường các hoạt động tuyên truyền . Đào tạo củng cố nguồn nhân lực biểu diễn . Gắn với du lịch địa phương . Đề xuất giải pháp . Xây dựng các chương trình biểu diễn phù hợp . Đa dạng hóa không gian biểu diễn cho hát Xẩm . Kiến nghị cụ thể . 114 Tiểu kết chương 3. 121 TÀI LIỆU THAM KHẢO . Lý do chọn đề tài Trong xu thế hội nhập và toàn cầu hoá hiện nay, vấn đề bảo tồn các giá trị văn hoá, bản sắc của mỗi quốc gia, dân tộc đang là vấn đề thời sự. Giữ gìn bản sắc văn hóa và phát huy những giá trị văn hóa trong thời đại ngày nay có một tầm quan trọng đặc biệt và ảnh hưởng sâu sắc tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Đảng, Nhà nước rất quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy, khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa, coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội. Là Cố Đô Hoa Lư nghìn văn văn hiến của dân tộc, Nình Bình tự hào được nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây chính là nơi phát tích của nghệ thuật Chèo, và đặc biệt còn lưu giữ được nghệ thuật hát Xẩm với những nghệ nhân tiêu biểu như “thần Xẩm” Hà Thị Cầu. Hát Xẩm là nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo, gắn bó với người dân Ninh Bình từ bao đời nay. Bên cạnh giá trị nghệ thuật, hát Xẩm là thể loại âm nhạc dân gian mang đậm tính nhân văn, có tác dụng giáo dục về đạo đức, lối sống đối với mọi tầng lớp trong xã hội. Có thể coi những người hát Xẩm là những người kể chuyện rất tài ba. Tuy nhiên, trong sự phát triển không ngừng của khoa học kỹ thuật, công nghệ hiện nay, nhiều người dần lãng quên những loại hình văn hóa nghệ thuật truyền thống như hát Xẩm. Đa số lớp trẻ không còn tìm đến với không gian văn hóa cổ truyền, mà có xu hướng ưa chuộng những hình thức âm nhạc hiện đại, mang hơi hướng phương Tây. Vì vậy, nguy cơ khó bảo tồn và phát huy được các giá trị di sản âm nhạc, trong đó có hát Xẩm là một thực trạng, cần các đơn vị quản lý văn hóa nghệ thuật, các nhà chuyên môn và những người yêu trọng nghệ thuật cổ truyền tìm cách lưu giữ. 2 Để bảo tồn vốn văn hóa của nghệ thuật âm nhạc dân gian, thì một trong những việc phải làm, là đưa về môi trường sinh phát của nó, đó chính là đời sống, sinh hoạt thường ngày của người dân. Có như vậy, cả cộng đồng mới biết đến di sản văn hóa dân tộc và ứng xử với nó bằng niềm tự hào dân tộc, bằng sự đam mê cái đẹp, cái hồn cốt của dân tộc. Đã đến lúc chúng ta cần tăng cường giáo dục thẩm mỹ, giáo dục sự hiểu biết các tri thức văn hóa nói chung và di sản văn hóa dân tộc nói riêng trong đó có hát Xẩm, từ đó khơi dậy và nhân lên niềm đam mê, ý thức bảo vệ di sản trong thế hệ trẻ. Nghiên cứu tới nghệ thuật hát Xẩm, người ta khó có thể bỏ qua Ninh Bình, vì đây cũng được coi là “cái nôi” của loại hình nghệ thuật hát Xẩm cổ truyền. Là một người con sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Ninh Bình, trên cơ sở tìm hiểu thực tiễn, thấy rõ những giá trị văn hóa từ nghệ thuật hát Xẩm, đồng thời nhận thấy hát Xẩm - một món ăn tinh thần rất quen thuộc đang có nguy cơ bị thất truyền trên chính quê hương của nó, học viên chọn đề tài: “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xẩm trên địa bàn tỉnh Ninh Bình” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn của mình. Đề tài tìm hiểu, phản ánh thực trạng công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa được gìn giữ thông qua nghệ thuật hát Xẩm ở tỉnh Ninh Bình, từ đó đề xuất một số giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của nghệ thuật hát Xẩm, đồng thời giới thiệu, quảng bá nghệ thuật dân gian mang đậm bản sắc văn hóa quê hương, góp phần thúc đẩy sự phát triển công nghiệp du lịch của tỉnh Ninh Bình. Lịch sử nghiên cứu Từ trước tới nay, có nhiều nhà nghiên cứu, nhiều bài viết giới thiệu về Nghệ thuật hát Xẩm nói chung, và tìm hiểu về ca từ, làn điệu Xẩm nói riêng. Trong thời gian nghiên cứu về nghệ thuật hát Xẩm ở Ninh Bình, học viên có tìm đọc và tham khảo một số công trình nghiên cứu về hát Xẩm như sau: 3 Nghệ thuật hát Xẩm,Nxb Nghệ Thuật xuất bản năm 2009 của tác giả Khương Văn Cường đã đem đến cho người đọc cái nhìn khái quát nhất về nguồn gốc, quá trình phát triển cũng như những nét đặc trưng của hát Xẩm. Trong cuốn sách này, tác giả đã giới thiệu cho người đọc hiểu những vấn đề chung nhất mà một người muốn tìm đến Xẩm cần nắm được [11]. Hát Xẩm, 1000 năm Âm nhạc Thăng Long Hà Nội, quyển II nhạc cổ truyền, Nxb Âm nhạc năm 2010 của tác giả Bùi Trọng Hiền. Nằm trong bộ sách viết về tư liệu âm nhạc Thăng Long - Hà Nội lần đầu tiên được công bố, quyển 2 có đem đến cho người đọc các tư liệu về nhạc cổ truyền như hát ru, hát cò lả, hát trống quân…; trong đó có hát Xẩm. Tác giả đã khái quát nói chung về lịch sử hình thành hát Xẩm, đồng thời ông cũng giới thiệu các loại nhạc cụ được sử dụng trong loại hình nghệ thuật này [16]. Cố tác giả Trần Việt Ngữ đã có công trình nghiên cứu chuyên khảo: Hát Xẩm (2002), Nxb Âm nhạc. Trong cuốn sách này, ông đã giới thiệu với người đọc về hát Xẩm, về các làn điệu dân ca, những khái quát chung nhất về nghệ thuật này. Tác giả cũng trích dẫn rất nhiều những làn điệu Xẩm để người đọc hiểu sâu hơn về nghệ thuật hát Xẩm [26]. Bùi Tuyết Phương (2014): hát Xẩm trong sự phát triển du lịch tỉnh Ninh Bình. Luận văn đã trình này một cách khái quát nhất về hát Xẩm và những giá trị của nó mang lại đối với sự phát triển du lịch tỉnh tỉnh Ninh Bình. Tuy nhiên, mức độ nghiên cứu còn dừng lại ở ảnh hưởng của hát Xẩm đối với phát triển du lịch, chứ chưa nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ bảo tồn di sản văn hóa [34]. Nguyễn Đức Hiếu (2014) với luận văn đại học Nghệ thuật hát Xẩm ở Hà Nội - Thực trạng và giải pháp. Luận văn đã trình bày tóm lược về nguồn gốc hình thành và sự phát triển của nghệ thuật hát Xẩm ở Hà Nội. Từ đó nêu lên thực trạng và giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Xẩm trong đời sống hiện đại ngày nay [17]. 4 Tác giả Trần Thị Giang với luận văn thạc sỹ Nghiên cứu nghệ thuật hát Xẩm phục vụ phát triển du lịch trên địa bàn Hà Nội. Nội dung luận văn đã xây dựng một công trình khoa học vừa có cơ sở lý luận, vừa có giá trị áp dụng vào thực tiễn, đưa ra những vấn đề trọng tâm cần bàn luận và hướng phát triển giá trị di sản hát Xẩm một cách bền vững tại Hà Nội.
