Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại thành phố Ninh Bình đã tạo ra nhiều chuyển biến sâu sắc trong cơ cấu kinh tế và diện mạo xã hội. Sự hiện diện của các công trình quy mô lớn như Quảng trường Đinh Tiên Hoàng Đế với tổng mức đầu tư 1.500 tỷ đồng trên diện tích gần 60 ha, cùng Công viên văn hóa Tràng An rộng trên 288 ha đã biến địa bàn thành trung tâm kết nối văn hóa du lịch trọng điểm. Đứng trước sự chuyển dịch từ một xã thuần nông sang mô hình phường đô thị, phường Ninh Khánh phải đối mặt với nhiều thách thức trong công tác quản lý lối sống, sự mai một của các phong tục truyền thống và nguy cơ phát sinh tệ nạn xã hội ở giới trẻ.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện thực trạng quản lý nhà nước và phong trào xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại phường Ninh Khánh. Mục tiêu cụ thể là phân tích các nhân tố tác động, làm rõ vai trò của cấp ủy chính quyền cùng cộng đồng dân cư, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng phong trào trong giai đoạn phát triển mới.

Phạm vi nghiên cứu tập trung tại địa bàn phường Ninh Khánh trong khung thời gian từ năm 2011 đến năm 2017. Đây là giai đoạn mang tính bản lề, tương ứng với nhiệm kỳ kiện toàn tổ chức của Đảng ủy, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân phường sau khi sáp nhập về thành phố Ninh Bình.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn đối với đơn vị hành chính gồm 9.512 nhân khẩu và 3.010 hộ dân phân bổ tại 16 tổ dân phố. Với mức thu ngân sách đạt 54 tỷ đồng vào năm 2017 và tỷ lệ gia đình văn hóa duy trì trên 90%, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện chính sách văn hóa cơ sở cho các đô thị đang trong tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vị trí của văn hóa trong mối quan hệ biện chứng với kinh tế và chính trị. Văn hóa được xác định vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Luận văn tiếp cận quan điểm chỉ đạo của Đảng từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 và các văn kiện Đại hội toàn quốc, khẳng định nhiệm vụ xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là nền tảng cốt lõi định hình nhân cách con người mới.

Khung lý thuyết tập trung vào 4 khái niệm trung tâm bao gồm: Văn hóa, Đời sống văn hóa, Đời sống văn hóa cơ sở và Thiết chế văn hóa cơ sở. Đời sống văn hóa cơ sở được định nghĩa là sự tổng hòa các điều kiện vật chất, tinh thần, môi trường hoạt động và hệ thống thiết chế tại các đơn vị hành chính cơ sở nhằm đáp ứng nhu cầu hưởng thụ của nhân dân. Nội dung nghiên cứu bám sát 5 tiêu chuẩn xây dựng đời sống văn hóa do Ban Chỉ đạo Trung ương ban hành năm 2000 kết hợp 7 phong trào cốt lõi trong Cuộc vận động Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả phối hợp đồng bộ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ 12 báo cáo tổng kết, nghị quyết của Đảng ủy, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân phường Ninh Khánh trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2017, cùng các văn bản chỉ đạo của Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình.

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả triển khai gần 10 đợt khảo sát điền dã thực tế tại 16 tổ dân phố. Cỡ mẫu phỏng vấn sâu bao gồm 25 cán bộ lãnh đạo và công chức chủ chốt, kết hợp phát phiếu trưng cầu ý kiến theo phương pháp chọn mẫu phân tầng đối với 120 hộ gia đình thuộc hai nhóm đối tượng: nhóm hộ kinh doanh dịch vụ và nhóm hộ nông nghiệp truyền thống.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và so sánh đối chiếu đa chiều. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm lượng hóa chính xác các chỉ tiêu đạt chuẩn văn hóa, đồng thời đánh giá sâu sắc các biến đổi định tính trong ứng xử cộng đồng dưới tác động của quá trình đô thị hóa. Tiến trình nghiên cứu được triển khai liên tục và hoàn thiện từ năm 2016 đến năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phong trào xây dựng Gia đình văn hóa và Tổ dân phố văn hóa tại phường Ninh Khánh đạt nhiều thành tích ấn tượng. Tỷ lệ gia đình đạt chuẩn văn hóa duy trì ổn định trên 90% qua các năm từ 2011 đến 2017. Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên giữ vững dưới 1%, công tác giảm nghèo ghi nhận kết quả tích cực khi giảm từ 3 đến 5 hộ nghèo mỗi năm, góp phần nâng cao rõ rệt đời sống an sinh tại địa phương.

Cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ sang thương mại và dịch vụ với khoảng 400 hộ dân tham gia kinh doanh vào cuối năm 2017, đưa thu nhập bình quân đạt 28 triệu đồng mỗi người một năm. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các khu dân cư mới đã tạo nên sự giao thoa phức tạp giữa mô hình gia đình truyền thống 3 đến 4 thế hệ với các gia đình trẻ 2 thế hệ, làm nảy sinh tình trạng suy giảm tính gắn kết cộng đồng xóm phố.

Bộ máy Ban Chỉ đạo phong trào của phường có đặc điểm trẻ hóa với 7 thành viên, trong đó tỷ lệ nữ chiếm 42,8%, độ tuổi từ 35 đến 40 tuổi chiếm 57,1%, và 71,4% đạt trình độ chuyên môn đại học hoặc cao đẳng. Dù vậy, tỷ lệ cán bộ có trình độ sơ cấp lý luận chính trị vẫn còn cao ở mức 71,4%, gây ảnh hưởng đến năng lực tham mưu chuyên sâu.

Hạ tầng và hoạt động văn hóa tâm linh được bảo tồn hiệu quả. Toàn phường có 1 di tích cấp quốc gia là Chùa A Nậu và 2 lễ hội truyền thống, tiêu biểu là Lễ hội đình Voi đá Ngựa đá tổ chức vào ngày 12 tháng 10 âm lịch. Ngoài ra, Công đoàn phường đã tổ chức 13 đợt tuyên truyền pháp luật, nâng cao nhận thức cho đội ngũ cán bộ và nhân dân.

Thảo luận kết quả

Sự thành công của phong trào bắt nguồn từ việc ban hành kịp thời các văn bản chỉ đạo như Quyết định số 27/QĐ-UBND, Nghị quyết số 08/NQ-ĐU và Nghị quyết số 04/2012/NQ-HĐND về phê duyệt quy ước tại 16 tổ dân phố. Nguồn thu ngân sách 54 tỷ đồng đã tạo đòn bẩy tài chính quan trọng cho việc kiến thiết không gian công cộng và tổ chức các hội diễn quần chúng.

Bên cạnh kết quả đạt được, nghiên cứu chỉ ra những hạn chế cố hữu. Một bộ phận cán bộ còn tư tưởng né tránh va chạm, chưa giải quyết dứt điểm các vi phạm trật tự đô thị như lấn chiếm lòng đường kinh doanh. Tình trạng cờ bạc và lối sống thực dụng ở một bộ phận thanh thiếu niên vẫn tiềm ẩn diễn biến phức tạp. So sánh với các nghiên cứu tại thị xã Đông Triều hay phường Hùng Thắng, phong trào tại Ninh Khánh chịu sức ép đô thị hóa nhanh hơn, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn giữa các hội đoàn thể.

Dữ liệu nghiên cứu về phong trào có thể được trình bày sinh động thông qua biểu đồ đường thể hiện tỷ lệ gia đình văn hóa giai đoạn 2011 - 2017, kết hợp bảng ma trận so sánh cơ cấu trình độ học vấn và lý luận chính trị của các thành viên Ban Chỉ đạo để làm nổi bật nhu cầu đào tạo nghiệp vụ quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Kiện toàn bộ máy quản lý và chuẩn hóa năng lực cán bộ chuyên trách: Ủy ban nhân dân phường Ninh Khánh cần tổ chức rà soát quy chế hoạt động liên ngành, nâng tỷ lệ cán bộ Ban Chỉ đạo có trình độ trung cấp lý luận chính trị từ 28,6% lên 100% trong giai đoạn 2018 - 2020.

Nâng cấp đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa thể thao cơ sở: Ủy ban nhân dân phường phối hợp Phòng Văn hóa và Thông tin thành phố đầu tư hoàn thiện 100% nhà văn hóa tổ dân phố đạt chuẩn cơ sở vật chất, hướng tới mục tiêu tối thiểu 85% người dân tham gia sinh hoạt văn hóa định kỳ trước năm 2022.

Đẩy mạnh xã hội hóa nguồn lực bảo tồn di sản và lễ hội: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể phường cần xây dựng đề án xã hội hóa, vận động 400 hộ kinh doanh dịch vụ đóng góp kinh phí tu bổ di tích Chùa A Nậu và duy trì không gian văn hóa Lễ hội đình Voi đá Ngựa đá, phấn đấu nâng tỷ lệ vốn ngoài ngân sách lên 30% tổng chi tiêu văn hóa hàng năm từ năm 2018 đến năm 2025.

Đổi mới công tác tuyên truyền và thực thi nếp sống văn minh đô thị: Đoàn Thanh niên phối hợp Công an phường triển khai tối thiểu 15 đợt phổ biến pháp luật và tuần tra hàng năm, cam kết xóa bỏ 100% điểm lấn chiếm vỉa hè, đồng thời giảm thiểu tệ nạn xã hội trong giới trẻ định kỳ theo từng quý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cán bộ quản lý văn hóa cấp xã, phường: Tiếp cận quy trình tổ chức phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa, học hỏi kinh nghiệm điều phối hoạt động thực tiễn tại 16 tổ dân phố và cách xử lý mối quan hệ phối hợp giữa các ban ngành.

Lãnh đạo chính quyền đô thị cấp thành phố: Tham khảo bài học điều hành quản lý trong giai đoạn đô thị hóa chuyển tiếp, giúp cân đối hài hòa giữa tăng trưởng ngân sách 54 tỷ đồng với mục tiêu bảo vệ các giá trị thuần phong mỹ tục.

Học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản lý văn hóa: Sử dụng khung lý thuyết, bảng số liệu khảo sát giai đoạn 2011 - 2017 và hệ thống phương pháp luận điền dã làm tài liệu nghiên cứu tham khảo giá trị cho các công trình khoa học liên quan.

Ban công tác Mặt trận và các tổ chức đoàn thể địa phương: Ứng dụng các giải pháp xây dựng nếp sống văn minh, vận dụng quy ước tổ dân phố vào việc bình xét danh hiệu gia đình văn hóa cho hơn 3.010 hộ dân một cách thực chất và minh bạch.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu trọng tâm của luận văn nghiên cứu về phường Ninh Khánh là gì? Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng công tác quản lý nhà nước và mức độ tham gia của người dân vào đời sống văn hóa cơ sở giai đoạn 2011 - 2017, từ đó đề xuất 4 nhóm giải pháp nâng cao chất lượng phong trào tại 16 tổ dân phố.

Quá trình đô thị hóa tạo ra thách thức gì cho văn hóa địa phương? Tốc độ đô thị hóa nhanh cùng các dự án hạ tầng 1.500 tỷ đồng thúc đẩy kinh tế phát triển với 400 hộ kinh doanh, nhưng cũng làm phai nhạt tình làng nghĩa xóm truyền thống và gia tăng nguy cơ suy thoái đạo đức ở một bộ phận giới trẻ.

Đặc điểm nổi bật của Ban Chỉ đạo phong trào văn hóa phường là gì? Ban Chỉ đạo gồm 7 thành viên với độ tuổi trẻ hóa tích cực, trong đó 57,1% cán bộ thuộc độ tuổi 35 đến 40 và 71,4% có trình độ đại học, mang lại sự năng động trong chỉ đạo phong trào cơ sở.

Hệ thống di tích và lễ hội tại Ninh Khánh được phát huy như thế nào? Địa phương bảo tồn tốt 1 di tích cấp quốc gia là Chùa A Nậu và lễ hội đình Voi đá Ngựa đá ngày 12 tháng 10 âm lịch, thu hút đông đảo 9.512 người dân tham gia sinh hoạt tín ngưỡng lành mạnh.

Giải pháp then chốt nào giúp nâng cao hiệu quả phong trào văn hóa? Giải pháp đột phá là chuẩn hóa trình độ chính trị cho cán bộ quản lý đạt 100%, đồng thời huy động 30% nguồn vốn xã hội hóa từ các tổ chức kinh tế để hoàn thiện thiết chế văn hóa tại 16 khu dân cư.

Kết luận

  • Đánh giá toàn diện bức tranh đời sống văn hóa cơ sở tại 16 tổ dân phố thuộc phường Ninh Khánh trong giai đoạn 2011 - 2017.
  • Khẳng định vai trò nền tảng của văn hóa trong việc thúc đẩy thu ngân sách 54 tỷ đồng và duy trì trên 90% hộ gia đình văn hóa.
  • Chỉ rõ các tồn tại về năng lực lý luận của 71,4% cán bộ cơ sở và sức ép quản lý đô thị hóa đối với hơn 400 hộ kinh doanh.
  • Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao, có phân công chủ thể rõ ràng và chỉ số đo lường cụ thể đến năm 2025.
  • Cung cấp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực phục vụ trực tiếp cho công tác hoạch định chính sách của ngành Quản lý văn hóa.

Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực, mở ra hướng ứng dụng thực tế cho chính quyền cơ sở nhằm xây dựng nếp sống văn minh và phát triển bền vững không gian văn hóa đô thị trong kỷ nguyên mới.