Luận văn thạc sĩ: Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở ở phường Ninh Khánh, thành phố Ninh Bình - Tác giả Nguyễn Thị Hằng

Khám phá phương pháp xây dựng đời sống văn hóa cơ sở ở phường Ninh Khánh, Ninh Bình. Tìm hiểu các chương trình nâng cao chất lượng sống cộng đồng địa phương.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Trà Vinh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở ở phường Ninh Khánh, thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại phường Ninh Khánh

Phường Ninh Khánh thuộc thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình là địa bàn có vị trí địa lý thuận lợi và cơ cấu dân số đa dạng. Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là quá trình tổ chức, quản lý và phát triển các hoạt động văn hóa tại cấp phường nhằm nâng cao chất lượng sống cho người dân. Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Hằng, được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương khóa 5 (2016–2018), tập trung nghiên cứu thực trạng và giải pháp cho công tác này. Nghiên cứu khảo sát toàn diện các thiết chế văn hóa, thể thao trên địa bàn phường. Phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa được triển khai theo hệ thống văn bản pháp lý từ Trung ương đến địa phương. Các chỉ tiêu gia đình văn hóa và tổ dân phố văn hóa giai đoạn 2011–2017 phản ánh rõ kết quả đạt được. Công tác quản lý văn hóa cơ sở đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế – xã hội bền vững của địa phương.

1.1. Vị trí địa lý và đặc điểm dân cư phường Ninh Khánh

Phường Ninh Khánh nằm ở vị trí trung tâm thành phố Ninh Bình, có cơ cấu dân số đa dạng với nhiều tổ dân phố. Đặc điểm địa lý tự nhiên tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế và văn hóa. Dân số phường tập trung đông đúc, với nhiều thành phần nghề nghiệp khác nhau. Điều này tạo ra nhu cầu đa dạng về hoạt động văn hóa, thể thao. Kinh tế địa phương phát triển ổn định, tạo nền tảng cho đầu tư vào các thiết chế văn hóa cơ sở. Sự đa dạng dân cư đòi hỏi công tác quản lý văn hóa phải linh hoạt và toàn diện.

1.2. Cơ sở pháp lý xây dựng đời sống văn hóa cơ sở

Hệ thống văn bản pháp lý về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở khá đầy đủ từ cấp Trung ương đến địa phương. UBND tỉnh Ninh Bình ban hành nhiều quyết định quan trọng, trong đó có Quyết định số 93/QĐ-UBND ngày 26/6/2015 về quy chế hoạt động Ban chỉ đạo phong trào. UBND phường Ninh Khánh cụ thể hóa bằng các nghị quyết và kế hoạch triển khai phù hợp với điều kiện địa phương. Các văn bản này tạo khung pháp lý vững chắc cho hoạt động văn hóa tại cơ sở, đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả trong triển khai thực hiện.

II. Thực trạng xây dựng đời sống văn hóa ở phường Ninh Khánh

Thực trạng xây dựng đời sống văn hóa tại phường Ninh Khánh cho thấy nhiều kết quả tích cực lẫn những hạn chế cần khắc phục. Phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa được triển khai rộng rãi với sự tham gia của nhiều tầng lớp nhân dân. Ban chỉ đạo phường do Phó Chủ tịch UBND Phường làm Trưởng Ban, phối hợp với các cơ quan, ban ngành liên quan. Số lượng gia đình văn hóa và tổ dân phố văn hóa tăng dần qua các năm từ 2011 đến 2017. Các thiết chế văn hóa, thể thao từng bước được đầu tư xây dựng và nâng cấp. Tuy nhiên, chất lượng hoạt động tại một số thiết chế chưa đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân. Nguồn lực tài chính và nhân lực cho công tác văn hóa cơ sở còn hạn chế. Cơ chế phối hợp giữa các tổ chức chính trị – xã hội đôi khi chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến hiệu quả chung của phong trào.

2.1. Chủ thể và lực lượng tham gia xây dựng đời sống văn hóa

Công tác xây dựng đời sống văn hóa tại phường Ninh Khánh có sự tham gia của nhiều chủ thể. Nhà nước giữ vai trò quản lý thông qua UBND phường và Ban chỉ đạo phong trào. Các tổ chức đoàn thể như Mặt trận Tổ quốc, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên đóng vai trò quan trọng trong huy động quần chúng. Cộng đồng dân cư là chủ thể nòng cốt, vừa tham gia thực hiện vừa là đối tượng thụ hưởng. Sự phối hợp giữa các lực lượng tạo sức mạnh tổng hợp, quyết định sự thành công của phong trào văn hóa cơ sở.

2.2. Thực trạng thiết chế văn hóa thể thao tại phường

Hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao tại phường Ninh Khánh được xây dựng theo Quyết định số 2198/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược Thể dục Thể thao Việt Nam đến năm 2020. Các công trình văn hóa, thể thao từng bước đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng. Nhà văn hóa, sân thể thao được đầu tư nhưng chất lượng hoạt động còn chưa đồng đều. Một số thiết chế hoạt động chưa thường xuyên do thiếu cán bộ chuyên trách và kinh phí duy trì. Nâng cao chất lượng hoạt động tại các thiết chế là yêu cầu cấp thiết đặt ra cho phường.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa cơ sở

Để nâng cao hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại phường Ninh Khánh, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương là yếu tố then chốt. Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các tổ chức, đơn vị và cộng đồng dân cư giúp phát huy sức mạnh tổng thể. Đầu tư nâng cấp hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao đáp ứng tiêu chuẩn quốc gia. Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở có năng lực chuyên môn cao. Xã hội hóa hoạt động văn hóa, huy động nguồn lực từ cộng đồng và doanh nghiệp trên địa bàn. Đổi mới nội dung và hình thức các hoạt động văn hóa cho phù hợp với nhu cầu, thị hiếu hiện đại. Tăng cường công tác tuyên truyền, vận động để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân trong phong trào.

3.1. Giải pháp về tổ chức quản lý và cơ chế phối hợp

Cần kiện toàn tổ chức Ban chỉ đạo phong trào từ phường đến tổ dân phố, phân công rõ trách nhiệm từng thành viên. Cơ chế phối hợp giữa các ban ngành, đoàn thể phải được quy định cụ thể, tránh chồng chéo và bỏ sót. Định kỳ tổ chức sơ kết, tổng kết đánh giá kết quả, kịp thời điều chỉnh kế hoạch. Xây dựng tiêu chí đánh giá phù hợp với đặc điểm địa phương. Nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa thông qua các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ định kỳ hàng năm.

3.2. Giải pháp phát triển phong trào và hoạt động văn hóa quần chúng

Đa dạng hóa các hình thức sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, thể thao phù hợp với từng nhóm đối tượng dân cư. Lồng ghép nội dung văn hóa vào các phong trào quần chúng hiện có, tránh trùng lặp gây mệt mỏi cho người dân. Phát hiện và nhân rộng các mô hình hay, điển hình tiên tiến trong phong trào xây dựng đời sống văn hóa. Tổ chức các hoạt động giao lưu, thi đua giữa các tổ dân phố tạo không khí sôi nổi. Xây dựng quỹ văn hóa thôn bản từ nguồn xã hội hóa để duy trì hoạt động thường xuyên và bền vững.

IV. Kết luận và ý nghĩa của luận văn đối với quản lý văn hóa địa phương

Luận văn thạc sĩ về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở ở phường Ninh Khánh có giá trị khoa học và thực tiễn quan trọng. Nghiên cứu hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý văn hóa cơ sở trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa – hiện đại hóa. Phân tích thực trạng phản ánh trung thực những thành tựu và hạn chế qua số liệu thống kê giai đoạn 2011–2017. Các giải pháp đề xuất có tính khả thi cao, có thể áp dụng không chỉ tại phường Ninh Khánh mà còn tham khảo cho các địa bàn tương đồng. Công trình đóng góp vào kho tàng nghiên cứu quản lý văn hóa tại cơ sở phường, xã của Việt Nam. Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở không đơn thuần là hoạt động hành chính mà là sự nghiệp của toàn dân. Kết quả nghiên cứu khẳng định sự cần thiết phải tiếp tục đổi mới phương thức tổ chức, quản lý và triển khai các hoạt động văn hóa tại cấp phường để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

4.1. Đóng góp khoa học của luận văn về quản lý văn hóa cơ sở

Luận văn làm rõ khái niệm đời sống văn hóa cơ sở trong điều kiện đô thị hóa tại Việt Nam. Hệ thống hóa các văn bản pháp lý liên quan đến xây dựng đời sống văn hóa từ Trung ương đến địa phương. Đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên về công tác quản lý văn hóa tại phường Ninh Khánh. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu khoa học cho việc hoạch định chính sách văn hóa cấp phường, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về vai trò cộng đồng trong phát triển văn hóa đô thị.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và hướng phát triển tiếp theo

Các giải pháp trong luận văn đã được trình bày cho lãnh đạo phường Ninh Khánh xem xét áp dụng. Mô hình quản lý văn hóa đề xuất có thể nhân rộng ra các phường, xã khác trong thành phố Ninh Bình. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng so sánh giữa các địa bàn có đặc điểm kinh tế – xã hội khác nhau. Cần đánh giá định kỳ tác động của các giải pháp sau khi triển khai để điều chỉnh phù hợp. Đây là nền tảng để xây dựng bộ tiêu chí đánh giá đời sống văn hóa cơ sở chuẩn cho cấp phường tại tỉnh Ninh Bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CƠ SỞ VÀ TỔNG QUAN VỀ PHƯỜNG NINH KHÁNH 1. Những vấn đề chung 1. Văn hóa Văn hóa là một khái niệm phức tạp và hết sức đa nghĩa, đến nay có rất nhiều các tổ chức, các nhà khoa học đưa ra các định nghĩa khác nhau về văn hóa. Tùy theo cách tiếp cận và điều kiện lịch sử cụ thể mà đưa ra quan niệm, từ đó làm rõ vị trí, vai trò và ý nghĩa nghiên cứu nhằm phục vụ cho mục đích của mình.

Quan niệm về văn hóa được E. Taylor đề cập trong công trình Văn hóa nguyên thủy (1871) trở thành định nghĩa đầu tiên về đối tượng nghiên cứu của văn hóa. Theo ông, “văn hóa hay văn minh theo nghĩa rộng về tộc người học, nó cũng bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách là một thành viên của xã hội” [12, tr. Theo các nhà triết học: “Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất, tinh thần do con người tạo ra trong quá trình thực tiễn lịch sử xã hội và đặc trưng cho trình độ đạt được trong quá trình phát triển lịch sử của xã hội” [25, tr.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, thì văn hóa chỉ gắn liền với con người và xã hội loài người. Cội nguồn của sự tồn tại phát triển văn hóa là ở hoạt động sáng tạo của con người. Lênin là người kế tục sự nghiệp của Các Mác và Ph. Ăngghen từ quan điểm xem xét văn hóa với tư cách là sự phát triển bàn chất của con người đã nhấn mạnh, phân tích sâu 10 thêm mặt xã hội của văn hóa với tư cách tiếp cận từ hình thái kinh tế.

Trong đó, ông nhấn mạnh tính nhân loại, tính giai cấp, tính kế thừa của văn hóa. Đặc biệt xem cách mạng văn hóa như một bộ phận hữu cơ của cách mạng xã hội chủ nghĩa. Ở Việt Nam, quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng – toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [22,tr. Theo quan điểm của Người, văn hóa là toàn bộ những gì do con người sáng tạo ra, ở đâu có con người, quan hệ giữa con người với con người thì ở đó có văn hóa.

Bản chất của văn hóa có tính người và tính xã hội. Con người có thể nhìn thấy, nghe thấy, sờ thấy và cảm thấy bằng các cách khác nhau của một nền văn hóa, một thời đại, một giá trị văn hóa do chính con người tạo ra. Dù là văn hóa vật chất hay văn hóa tinh thần thì cũng đều là sản phẩm trực tiếp hay gián tiếp của con người, do con người sáng tạo ra vì mục đích cuộc sống. Theo Giáo sư Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [31, tr.

Khía cạch khác, học giả Đào Duy Anh cho rằng: “ Văn hóa của một dân tộc, trước hết liên quan đến điều kiện địa lý – khí hậu, sau đó là sự biến đổi của các hoạt động trên các phương diện khác nhau của dân tộc đó [1, tr. Ở đây, học giả đã giải thích văn hóa và cách thức sinh hoạt của con người, là toàn bộ hoạt động sống của con người. 11 Tác giả luận văn đồng tình với cách hiểu của thạc sỹ Hoàng Xuân Việt “Văn hóa là hoạt động sáng tạo của con người trong quá khứ và hiện tại, thể hiện hành vi, trình độ ứng xử đối với môi trường tự nhiên và xã hội, tạo ra những chuẩn mực, giá trị làm thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của con người nhằm vươn tới cái chân, thiện, mỹ” [41, tr. Đời sống văn hóa Như chúng ta đã biết, văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, có ý nghĩa vì sự tồn tại của con người và xã hội.

Quan niệm văn hóa liên quan chặt chẽ đến đời sống văn hóa. Đời sống văn hóa là sự phản ánh biểu hiện tập trung nhất các mặt của văn hóa. Mỗi nhà khoa học khi nghiên cứu lại có cách tiếp cận khác nhau về văn hóa. Theo bài viết của Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam có viết: “Đời sống văn hóa nói chung là một tổng hợp những yếu tố vật thể văn hóa nằm trong những cảnh quan văn hóa, những yếu tố hoạt động văn hóa của con người, những sự tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng người, trực tiếp làm hình thành lối sống của con người trong xã hội” [39, tr.

Theo nghĩa hẹp, đời sống văn hóa chính là sự hoạt động của các quá trình sản xuất, phân phối, lưu giữ và tiêu thụ những tác phẩm văn hóa (sản phẩm văn hóa). Quá trình này biến các giá trị văn hóa tiềm tàng, hình thành những giá trị văn hóa hiện thực sao cho những giá trị văn hóa đó đi vào đời sống hàng ngày của mọi người trở thành một bộ phận hợp thành không thể tách rời, một thành tố thiết yếu của đời sống. 12 Trong công trình nghiên cứu Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hóa ở nước ta, tác giả Hoàng Vinh cho rằng: “Đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm các yếu tố văn hóa tĩnh tại, (các sản phẩm văn hóa) cũng như các yếu tố văn hóa động thái (con người và các dạng hoạt động văn hóa của nó). Xét về một phương diện khác, đời sống văn hóa bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và cả các hình thức sinh hoạt văn hóa tâm linh” [42, tr.

Định nghĩa cơ bản phản ánh được cấu trúc của đời sống văn hóa. Tuy nhiên, với cách hiểu này, khái niệm chưa phản ánh được mối quan hệ giữa các thành tố cấu thành đời sống văn hóa và đặc biệt chưa đề cập đến những giá trị văn hóa. Tác giả Nguyễn Hữu Thức trong công trình nghiên cứu Một số kinh nghiệm quản lý và hoạt động tư tưởng văn hóa cho rằng: “Đời sống văn hóa được hiểu một cách khái quát là hiện thực sinh động của các hoạt động của con người trong môi trường sống để duy trì, đồng thời tái tạo sản phẩm văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần theo những giá trị và chuẩn mực xã hội nhất định nhằm không ngừng tác động biến đổi tự nhiên, xã hội và đáp ứng nhu cầu đổi mới nâng cao chất lượng sống của chính con người” [32, tr. Quan niệm này hoàn chỉnh hơn quan niệm của tác giả Hoàng Vinh đưa ra, là một bước tiến trong nhận thức về khái niệm đời sống văn hóa.

Về một phương diện nào đó, đời sống văn hóa cũng chính là môi trường hoạt động văn hóa của con người. Văn hóa chính là đời sống. Ban đầu, nó là cái phân biệt giữa cá nhân con người và cộng đồng. Ý nghĩa của văn hóa chuyển dịch dần từ mối quan hệ giữa con người và tự nhiên sang mối quan hệ giữa con người và xã hội.

13 Đời sống văn hóa là một thực thể những hoạt động sống của con người nhằm đáp ứng yêu cầu của con người. Trong đó, các hoạt động văn hóa đáp ứng nhu cầu tinh thần, làm cho con người tồn tại với tư cách là một thực thể xã hội, tức là con người tồn tại như một nhân cách văn hóa. Xã hội càng tiến hóa, nhu cầu văn hóa và sự đáp ứng nhu cầu đó càng cao, thể hiện trình độ phát triển của con người. Các hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của con người, đó chính là hoạt động văn hóa.

Như vậy có thể hiểu: Đời sống văn hóa là tổng thể các hoạt động văn hóa trong quá trình sáng tạo, bảo quản, tiêu dùng, phổ biến các sản phẩm văn hóa và sự giao lưu văn hóa, kết quả cuối cùng nhằm thỏa mãn nhu cầu văn hóa của một cộng đồng. Đời sống văn hóa cơ sở Đời sống văn hóa cơ sở là sự tổng hòa các điều kiện vật chất, tinh thần, hoàn cảnh, các thiết chế văn hóa, hoạt động văn hóa, các sản phẩm văn hóa … ở đơn vị cơ sở được con người nhận thức và thực thi một cách tự giác, có định hướng nhằm xây dựng một đời sống văn hóa lành mạnh, đáp ứng những nhu cầu văn hóa đa dạng và không ngừng tăng lên của các tầng lớp nhân dân trên các địa bàn dân cư. Đời sống văn hóa ở cấp cơ sở là một yếu tố tiên quyết góp phần quan trọng trong công tác xây dựng đời sống văn hóa. Xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở từ lâu đã là một nhiệm vụ chiến lược, một chủ trương lớn của Đảng được xây dựng thành những chương trình phát triển văn hóa lâu dài cho cộng đồng dân cư ở cấp cơ sở.

Đây không chỉ là một loại công tác cụ thể, một loại hoạt động của thiết chế văn hóa chuyên môn nào đó mà xây dựng đời sống văn hóa cơ sở còn là lĩnh vực hoạt động tổng hợp của nhiều chuyên ngành văn hóa, giáo dục, chính trị… hướng về cơ sở để xây dựng một đời sống văn hóa tốt đẹp cho người dân. 14 Theo tinh thần của Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương khóa VIII, đơn vị cơ sở là công trường; nông trường; lâm trường; nhà máy; đơn vị lực lượng vũ trang; công an nhân dân; cơ quan; trường học; bệnh viện; cửa hàng; hợp tác xã; làng xã; phường; ấp; bản; vùng dân cư; gia đình; họ tộc… Về bản chất, đây là hình thái đầu tiên của sự quy tụ xã hội nằm trong tầng cấu trúc nền tảng của xã hội. Đồng thời, đó cũng là toàn bộ những hình thái liên kết xã hội về vật chất và tinh thần để các cá nhân sinh tồn. Như vậy, có thể thấy, đơn vị văn hóa cơ sở là những cộng đồng dân cư có địa bàn sinh sống ổn định với đơn vị cư trú là làng, xóm, ấp, bản, tổ dân phố; các đơn vị hành chính; đơn vị sự nghiệp… có bộ máy tổ chức hành chính, kinh tế - xã hội hoàn chỉnh.