Luận văn thạc sĩ quản lý di tích lịch sử nghệ thuật Khu di tích Phố Hiến - Hoàng Xuân Trường

Tìm hiểu quản lý di tích lịch sử Phố Hiến. Nghiên cứu phương pháp bảo tồn, phát triển du lịch bền vững và giữ gìn giá trị văn hóa khu di tích.

• Tác giả: Hoàng Xuân Trường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu Hường
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Quản lý di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Khu di tích Phố Hiến, thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý di tích lịch sử khu di tích Phố Hiến Hưng Yên

Khu di tích Phố Hiến thuộc thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên, là một trong những di tích quốc gia đặc biệt tiêu biểu của Việt Nam. Phố Hiến từng là thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Ngoài vào thế kỷ XVII-XVIII, nơi giao thương của thương nhân Trung Hoa, Nhật Bản, Hà Lan, Anh và Pháp. Khu di tích hiện lưu giữ hàng chục công trình kiến trúc nghệ thuật có giá trị, bao gồm đình, đền, chùa, miếu, nhà thờ và hội quán mang phong cách kiến trúc đa dạng từ Việt, Hoa đến phương Tây. Luận văn thạc sĩ của tác giả Hoàng Xuân Trường, thuộc chuyên ngành Quản lý Văn hóa, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, được hoàn thành năm 2018 dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thị Thu Hường. Công trình nghiên cứu hệ thống hóa toàn bộ hiện trạng quản lý, phân tích cơ cấu tổ chức và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn. Đây là tài liệu học thuật quan trọng cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và hoạch định chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại địa phương.

1.1. Lịch sử hình thành và vị trí địa lý khu di tích Phố Hiến

Phố Hiến nằm trên địa phận thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên, bên bờ sông Hồng. Vùng đất này hình thành từ thế kỷ XVI và phát triển cực thịnh vào thế kỷ XVII-XVIII. Thương cảng Phố Hiến thu hút thương nhân quốc tế, tạo nên sự giao thoa văn hóa độc đáo. Hiện nay khu di tích phân bố trên diện tích rộng, bao gồm nhiều công trình kiến trúc thuộc nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau, từ thời Lê đến thời Nguyễn, phản ánh quá trình phát triển lịch sử liên tục của vùng đất này.

1.2. Phân loại và danh sách di tích trong khu di tích Phố Hiến

Khu di tích Phố Hiến gồm nhiều loại hình công trình đa dạng. Kiến trúc Việt truyền thống có đình Hiến, chùa Nễ Châu, đền Mây, đền Mẫu, đền Trần, đền Kim Đằng và Văn Miếu. Kiến trúc Trung Hoa gồm Đông Đô Quảng Hội, đền Thiên Hậu, chùa Phố. Kiến trúc phương Tây có nhà thờ Thiên Chúa giáo xây từ thế kỷ XVII theo phong cách gô-tích. Mỗi công trình mang đặc trưng nghệ thuật riêng biệt, thể hiện tài năng của nghệ nhân qua các mảng chạm khắc tứ linh, tứ quý, vân xoắn và các đề tài dân gian phong phú.

II. Thực trạng quản lý di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Phố Hiến

Công tác quản lý khu di tích Phố Hiến được thực hiện qua nhiều cấp từ trung ương đến địa phương. Cục Di sản Văn hóa thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giữ vai trò chỉ đạo cấp quốc gia. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên chịu trách nhiệm quản lý cấp tỉnh. Phòng Văn hóa và Thông tin thành phố Hưng Yên, Ban Quản lý di tích tỉnh và Ban quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến phối hợp thực hiện nhiệm vụ tại cơ sở. Các hoạt động quản lý chính bao gồm sưu tầm, nghiên cứu và tư liệu hóa di tích; tuyên truyền phổ biến pháp luật; quy hoạch bảo tồn; tu bổ tôn tạo; quản lý dịch vụ và an ninh trật tự; khai thác phát huy giá trị gắn với du lịch. Tuy nhiên thực tế cho thấy còn nhiều bất cập trong cơ chế phối hợp giữa các cấp, thiếu nhân lực chuyên môn và nguồn kinh phí chưa đáp ứng yêu cầu bảo tồn lâu dài.

2.1. Cơ chế quản lý và phân cấp trách nhiệm tại khu di tích

Hệ thống quản lý di tích Phố Hiến được tổ chức theo mô hình phân cấp rõ ràng. Trung ương ban hành chính sách thông qua Luật Di sản Văn hóa năm 2001, sửa đổi năm 2009, cùng các văn bản pháp luật liên quan. Cấp tỉnh và thành phố chịu trách nhiệm trực tiếp triển khai. Ban quản lý di tích cơ sở đảm nhiệm công tác hàng ngày tại từng công trình. Mô hình này đảm bảo tính thống nhất trong quản lý nhưng đồng thời tạo ra sự chồng chéo về thẩm quyền, làm chậm tiến độ xử lý các vấn đề phát sinh trong thực tiễn bảo tồn.

2.2. Công tác tu bổ tôn tạo và bảo tồn các công trình kiến trúc

Nhiều công trình trong khu di tích Phố Hiến đã được tu bổ qua nhiều giai đoạn. Chùa Nễ Châu và đình Hiến có nhiều lần tu sửa, dẫn đến các mảng chạm khắc mang phong cách Lê-Nguyễn đan xen. Đền Mây, đền Mẫu, đền Trần mang đặc trưng kiến trúc Nguyễn với kiểu tường hồi bít đốc. Các công trình Trung Hoa như Đông Đô Quảng Hội sử dụng nguyên liệu vận chuyển từ tỉnh Phúc Kiến, lợp ngói ống, với mảng chạm khắc tập trung từ Tam quan vào khu nội tự. Công tác tu bổ cần đảm bảo tính nguyên gốc và phù hợp với giá trị lịch sử vốn có.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di tích Phố Hiến Hưng Yên

Để nâng cao chất lượng quản lý di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật khu di tích Phố Hiến, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trước tiên, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cấp quản lý, xác định rõ trách nhiệm từng đơn vị tránh chồng chéo. Tiếp theo, đầu tư đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ chuyên môn về quản lý di tích, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Nguồn lực tài chính cần được đa dạng hóa thông qua xã hội hóa, thu hút đầu tư tư nhân và hợp tác quốc tế trong bảo tồn di sản. Ứng dụng công nghệ số trong tư liệu hóa, số hóa di tích và quản lý dữ liệu là xu hướng tất yếu. Khai thác du lịch văn hóa bền vững gắn với giáo dục cộng đồng góp phần tạo nguồn thu tái đầu tư bảo tồn. Công tác thanh tra, kiểm tra định kỳ cần được tăng cường để phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm trong quản lý di tích.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp lý và cơ chế quản lý di tích

Hệ thống pháp lý về quản lý di tích hiện nay tương đối đầy đủ với Luật Di sản Văn hóa và nhiều luật liên quan như Luật Bảo vệ Môi trường, Luật Đất đai, Luật Du lịch và Luật Tôn giáo tín ngưỡng năm 2016. Tuy nhiên việc áp dụng thực tiễn còn nhiều bất cập. Cần ban hành quy chế quản lý riêng cho khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, quy định cụ thể về phân cấp thẩm quyền, quy trình phê duyệt tu bổ và cơ chế phối hợp giữa các đơn vị liên quan nhằm tạo hành lang pháp lý đồng bộ và hiệu quả hơn.

3.2. Phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch văn hóa bền vững

Du lịch văn hóa là công cụ quan trọng để phát huy giá trị khu di tích Phố Hiến. Xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù gắn với lịch sử thương cảng, kiến trúc nghệ thuật đa phong cách và lễ hội truyền thống địa phương. Đào tạo hướng dẫn viên am hiểu sâu về di tích, xây dựng hệ thống thuyết minh đa ngữ và ứng dụng công nghệ thực tế tăng cường. Phần trăm doanh thu du lịch cần được trích lại cho quỹ bảo tồn di tích. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quản lý và phát triển du lịch tạo ra mô hình bảo tồn gắn với sinh kế bền vững.

IV. Kết luận và ý nghĩa nghiên cứu quản lý di tích Phố Hiến

Luận văn thạc sĩ về quản lý di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật khu di tích Phố Hiến, thành phố Hưng Yên đóng góp quan trọng vào nghiên cứu khoa học về quản lý di sản văn hóa Việt Nam. Công trình đã hệ thống hóa toàn diện hiện trạng quản lý, làm rõ những thành tựu đạt được và những tồn tại cần khắc phục. Khu di tích Phố Hiến không chỉ có giá trị lịch sử, văn hóa mà còn mang ý nghĩa kinh tế thông qua phát triển du lịch. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, cộng đồng và mỗi người dân. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng chiến lược bảo tồn dài hạn. Các giải pháp đề xuất có tính khả thi cao, phù hợp với điều kiện thực tiễn địa phương và có thể áp dụng cho các khu di tích tương tự trên cả nước. Đây là tài liệu tham khảo thiết thực cho sinh viên, nghiên cứu sinh và những người công tác trong lĩnh vực quản lý văn hóa di sản.

4.1. Đóng góp khoa học của luận văn đối với lĩnh vực quản lý di sản

Luận văn đóng góp về mặt lý luận bằng cách hệ thống hóa khái niệm di tích quốc gia đặc biệt, nội dung quản lý nhà nước về di sản văn hóa và cơ sở pháp lý hiện hành. Về thực tiễn, công trình cung cấp bức tranh toàn diện về thực trạng quản lý tại Phố Hiến với số liệu, dẫn chứng cụ thể. Đây là nghiên cứu trường hợp điển hình có giá trị tham chiếu cho các địa phương có di tích quốc gia đặc biệt, đặc biệt những nơi có sự giao thoa nhiều nền văn hóa tương tự Phố Hiến.

4.2. Định hướng nghiên cứu tiếp theo về di tích Phố Hiến Hưng Yên

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào số hóa toàn diện hệ thống di tích Phố Hiến phục vụ lưu trữ và tra cứu. Nghiên cứu so sánh mô hình quản lý Phố Hiến với các thương cảng cổ khác trong khu vực Đông Nam Á như Hội An hay Malacca mở ra hướng tiếp cận mới. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với các công trình kiến trúc cổ và xây dựng phương án ứng phó là ưu tiên cấp thiết. Nghiên cứu cộng đồng về mức độ nhận thức và tham gia của người dân địa phương trong bảo tồn di tích cũng là hướng có giá trị thiết thực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Hưng Yên sở hữu bề dày lịch sử ngàn năm văn hiến với hệ thống 1.210 di tích lịch sử văn hóa, trong đó có 164 di tích cấp quốc gia và 196 di tích cấp tỉnh. Điểm sáng nổi bật nhất trong kho tàng di sản này là Khu di tích Phố Hiến – thương cảng quốc tế sầm uất bậc nhất Đàng Ngoài vào thế kỷ XVII và XVIII. Ngày 31 tháng 12 năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2408/QĐ-TTg chính thức xếp hạng Khu di tích Phố Hiến là Di tích quốc gia đặc biệt. Sự kiện này khẳng định vị thế văn hóa đặc biệt, mở ra cơ hội phát triển vượt bậc cho thành phố Hưng Yên với diện tích tự nhiên 73,42 km² và quy mô dân số trên 147.275 người.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tiễn công tác quản lý, tu bổ và tôn tạo di tích sau khi đón nhận bằng di tích quốc gia đặc biệt. Áp lực đô thị hóa, tác động của thời tiết khắc nghiệt, cùng sự bất cập trong phân cấp điều hành đã dẫn đến nguy cơ xuống cấp các cấu kiện kiến trúc cổ, lấn chiếm không gian bảo vệ và nguy cơ thất thoát cổ vật quý hiếm.

Mục tiêu nghiên cứu là khảo sát thực trạng quản lý nhà nước tại 16 di tích thành phần tiêu biểu, phân tích hệ thống văn bản quy phạm và năng lực tổ chức bộ máy. Luận văn hướng đến việc xác lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị di sản giai đoạn 2018 - 2025. Kết quả nghiên cứu tạo nền tảng nâng tỷ trọng du lịch văn hóa đóng góp vào kinh tế địa phương đạt từ 15% đến 20%, đồng thời bảo tồn nguyên vẹn 100% di vật, bia ký và cấu kiện nghệ thuật gốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý nhà nước về văn hóa dựa trên quan điểm quản lý học đại cương của Các Mác, tiếp cận quản lý như một chức năng điều hòa các hoạt động phối hợp xã hội. Tác giả kết hợp khung lý thuyết quản lý di sản văn hóa của các nhà nghiên cứu đầu ngành tại Việt Nam, xác lập mối quan hệ tương hỗ giữa cơ quan quản trị công quyền và cộng đồng cư dân sở tại.

Hệ thống nguyên tắc bảo tồn di tích được soi chiếu qua Hiến chương Venice năm 1964 của Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ (ICOMOS), nhấn mạnh việc bảo tồn tính nguyên gốc của các công trình kiến trúc. Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa theo Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) gồm: Di sản văn hóa, Di tích lịch sử văn hóa, Di tích quốc gia đặc biệt theo Điều 29, và Giá trị di sản (lịch sử, văn hóa, khoa học).

Hệ thống pháp lý vận hành dựa trên Nghị định số 70/2012/NĐ-CP quy định trình tự lập, phê duyệt quy hoạch tu bổ di tích, Nghị định số 158/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính, và Quyết định số 2156/QĐ-UBND ngày 28 tháng 7 năm 2017 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên về việc thành lập Ban Quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổng thể dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được thu thập trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2018. Khung phương pháp nghiên cứu được thiết kế đồng bộ với các thông số cụ thể:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả khảo sát toàn diện 16/16 di tích thành phần (gồm 13 di tích quốc gia và 03 di tích cấp tỉnh) phân bố trên 06 phường, xã. Phương pháp chọn mẫu mục tiêu chuyên sâu được áp dụng tại 03 điểm di tích đại diện: Chùa Chuông (Phật giáo), Đền Mẫu (Tín ngưỡng dân gian) và Văn Miếu Xích Đằng (Nho học). Cỡ mẫu phỏng vấn sâu trực tiếp gồm 45 cá nhân, chia thành 3 nhóm: 15 cán bộ lãnh đạo, chuyên viên quản lý văn hóa các cấp; 10 vị sư trụ trì, thủ từ, ban khánh tiết cơ sở; 20 người dân địa phương và du khách thập phương.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê - phân loại học thuật kết hợp điền dã thực địa và phân tích định tính nội dung văn bản.
• Lý do lựa chọn: Sự kết hợp này bảo đảm tính khách quan, giúp nhận diện rõ nét xung đột giữa bảo tồn nguyên trạng và nhu cầu sinh hoạt tâm linh thực tế của nhân dân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mô hình tổ chức bộ máy quản lý đã có sự chuyển biến rõ rệt sau khi Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên ban hành Quyết định số 2156/QĐ-UBND năm 2017. Ban Quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến được thành lập, trực tiếp quản lý 12 di tích tín ngưỡng và quản lý gián tiếp 04 cơ sở tôn giáo (Chùa Chuông, Chùa Hiến, Chùa Phố, Chùa Nễ Châu). Tuy nhiên, cơ chế phối hợp liên ngành giữa Ban Quản lý chuyên trách với chính quyền 06 phường, xã còn tồn tại khoảng 35% nội dung chồng chéo về quyền hạn xử lý trật tự và vệ sinh môi trường.

Thứ hai, hiện trạng kỹ thuật của các công trình kiến trúc đang chịu thách thức lớn. Hơn 60% hạng mục kiến trúc gỗ có niên đại thế kỷ XVII - XIX tại các đền, đình, chùa xuất hiện dấu hiệu mối mọt và ngấm dột chân cột. Kinh phí từ ngân sách nhà nước theo Quyết định số 145/2016/QĐ-UBND mới đáp ứng khoảng 40% đến 50% tổng nhu cầu vốn cấp thiết cho các dự án chống xuống cấp khẩn cấp.

Thứ ba, việc khai thác giá trị di sản gắn với du lịch còn manh mún. Mặc dù Khu di tích Phố Hiến lưu giữ kho tàng hơn 100 văn bia đá và hàng nghìn cổ vật quý như 15 đạo sắc phong tại Đền Mẫu hay bia Vĩnh Tộ thứ 7 (năm 1625) tại Chùa Hiến, tỷ lệ khách du lịch lưu trú qua đêm chỉ đạt dưới 15%, đa phần là khách tham quan lễ hội đầu năm trong ngày.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ sự thiếu hụt nguồn nhân lực chuyên ngành. Khoảng 70% cán bộ văn hóa cơ sở và thành viên ban quản lý di tích cấp xã, phường chưa qua đào tạo bài bản về nghiệp vụ bảo tồn và bảo tàng học. Nguồn thu từ công tác xã hội hóa chiếm tỷ lệ chủ đạo khoảng 55% trong tổng nguồn vốn tôn tạo, song việc quản lý tiền công đức và hòm công đức tại một số cơ sở còn thiếu tính công khai, minh bạch.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua bảng cơ cấu phân cấp quản lý di tích và biểu đồ so sánh tỷ trọng các nguồn vốn đầu tư giai đoạn 2014 - 2017 giữa ngân sách nhà nước (chiếm khoảng 45%) và đóng góp từ thiện nguyện của nhân dân (chiếm khoảng 55%). Khi đặt cạnh mô hình quản trị di sản tại Đô thị cổ Hội An hay Cố đô Huế, Phố Hiến còn thiếu một chiến lược kinh tế di sản tích hợp, chưa gắn kết tour tuyến với hệ thống làng nghề và các điểm danh thắng lân cận.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phố Hiến trong giai đoạn mới, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Hoàn thiện thể chế và phân định thẩm quyền quản lý: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên chủ trì tham mưu ban hành Quy chế phối hợp quản lý liên ngành trước năm 2020. Mục tiêu là chuẩn hóa 100% quy trình thẩm định, thỏa thuận dự án tu bổ theo đúng Nghị định số 70/2012/NĐ-CP, xóa bỏ tình trạng trùng lặp trách nhiệm giữa Ban Quản lý khu di tích và Ủy ban nhân dân cấp phường, xã.
• Chuẩn hóa và bồi dưỡng chuyên môn đội ngũ quản lý: Ban Quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức 02 lớp tập huấn chuyên sâu hằng năm. Chỉ tiêu đặt ra là 100% cán bộ quản lý di tích, ban khánh tiết và thủ từ được cấp chứng chỉ bồi dưỡng kỹ năng kiểm kê hiện vật, kỹ thuật phòng cháy chữa cháy và xử lý bảo quản cổ vật.
• Tăng cường huy động nguồn lực kinh tế và xã hội hóa: Ủy ban nhân dân thành phố Hưng Yên xây dựng cơ chế thành lập Quỹ bảo tồn di sản Phố Hiến, phấn đấu nâng tỷ trọng đóng góp từ các doanh nghiệp và nhà tài trợ lên mức 65% tổng chi phí tôn tạo công trình vào năm 2023.
• Phát huy vai trò cộng đồng gắn kết du lịch bền vững: Ủy ban nhân dân 06 phường, xã phối hợp với các hiệp hội du lịch xây dựng 03 tour du lịch văn hóa chuyên đề kết nối 16 di tích trọng điểm. Hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ khách lưu trú lên mức 30% và tạo sinh kế bền vững cho ít nhất 500 hộ dân địa phương vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa: Lãnh đạo và chuyên viên Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Phòng Văn hóa và Thông tin thành phố Hưng Yên sử dụng luận văn làm tài liệu thực tiễn để rà soát quy chế phân cấp và hoạch định chính sách bảo tồn di tích cấp tỉnh.
• Ban Quản lý các di tích quốc gia đặc biệt trên cả nước: Đội ngũ giám đốc, cán bộ quản lý di tích có thể tham khảo mô hình tổ chức bộ máy, phương thức phân loại 16 di tích đơn lẻ thành một quần thể thống nhất và giải pháp giải quyết xung đột ranh giới đất đai.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý văn hóa, Di sản học, Lịch sử, Việt Nam học tìm thấy nguồn cứ liệu khảo cứu thực địa phong phú về hệ thống văn bia, sắc phong và nghệ thuật kiến trúc thời Lê - Nguyễn.
• Doanh nghiệp lữ hành và phát triển du lịch: Các đơn vị kinh doanh dịch vụ du lịch khai thác các thông tin lịch sử, giá trị kiến trúc nghệ thuật của Chùa Chuông, Văn Miếu Xích Đằng, Đền Mẫu để thiết kế các sản phẩm du lịch di sản độc đáo, giàu trải nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Khu di tích Phố Hiến được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt vào thời điểm nào? Khu di tích Phố Hiến được Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 2408/QĐ-TTg xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào ngày 31 tháng 12 năm 2014. Quần thể được công nhận gồm 16 di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu tọa lạc trên địa bàn thành phố Hưng Yên.

Kiến trúc nghệ thuật của Khu di tích Phố Hiến mang những nét đặc trưng gì? Quần thể sở hữu sự giao thoa độc đáo giữa kiến trúc thuần Việt thời Lê - Nguyễn (chạm khắc tứ linh, tứ quý, ngói mũi hài tại Chùa Chuông, Đền Mây) và kiến trúc Trung Hoa vùng Phúc Kiến thế kỷ XVI - XVII (mái ngói ống, tích cổ Tam Quốc tại Đông Đô Quảng Hội, Đền Thiên Hậu).

Cơ quan nào giữ vai trò quản lý trực tiếp Khu di tích Phố Hiến? Theo Quyết định số 2156/QĐ-UBND ngày 28 tháng 7 năm 2017 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên, Ban Quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến quản lý trực tiếp 12 di tích tín ngưỡng và quản lý gián tiếp 04 di tích tôn giáo thuộc quần thể.

Thách thức lớn nhất trong việc bảo quản hiện vật cổ tại các di tích là gì? Thách thức lớn nhất là nguy cơ xâm hại cấu kiện gỗ do mối mọt, thời tiết ẩm ướt và nguy cơ mất cắp cổ vật giá trị cao. Nhiều cơ sở tín ngưỡng chưa được trang bị đầy đủ hệ thống camera an ninh và thiết bị báo cháy đạt chuẩn quốc gia.

Làm thế nào để cộng đồng địa phương tham gia bảo tồn di tích hiệu quả? Cộng đồng cần được trao quyền tham gia giám sát các hoạt động tu bổ, trực tiếp quản lý hòm công đức minh bạch và được tập huấn kỹ năng thuyết minh du lịch, từ đó vừa bảo vệ di sản vừa nâng cao thu nhập thông qua cung ứng dịch vụ bản địa.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và pháp lý vững chắc về quản lý nhà nước đối với di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia đặc biệt.
• Khảo sát thực chứng toàn diện hiện trạng quản trị, tu bổ và phát huy giá trị của 16 di tích tiêu biểu thuộc không gian Đô thị cổ Phố Hiến.
• Đánh giá thẳng thắn các nút thắt về cơ chế phối hợp, nguồn nhân lực và hiệu quả khai thác kinh tế di sản tại địa phương.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao, có phân định rõ chủ thể thực hiện và mốc thời gian hoàn thành cụ thể từ năm 2018 đến năm 2025.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, phục vụ thiết thực cho công tác giảng dạy, nghiên cứu và hoạch định chính sách văn hóa.

Các cơ quan quản lý văn hóa và nhà khoa học hãy chủ động ứng dụng kết quả nghiên cứu của luận văn vào thực tiễn quản trị để đánh thức tiềm năng di sản Phố Hiến, khẳng định vị thế thương cảng cổ trong dòng chảy văn hóa đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ QUẢN LÝ DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT VÀ TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về vấn đề nghiên cứu 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Di sản Di sản theo nghĩa Hán Việt: “di” là để lại, còn lại, dịch chuyển, chuyển lại; “sản” là tài sản, là những gì quý giá, có giá trị.

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: Di sản là cái của thời trước để lại [31, tr. Như vậy, di sản văn hóa được hiểu như là tài sản, là báu vật những gì thuộc về quá khứ, do các thế hệ trước tạo ra và để lại cho cuộc sống hiện tại, gồm các tác phẩm nghệ thuật dân gian, công trình kiến trúc, tác phẩm điêu khắc, tác phẩm văn học. Năm 1983 tại Hội nghị Di sản toàn quốc (Anh) đã định nghĩa: “Di sản là những gì thuộc về thế hệ trước giữ gìn và chuyển giao cho thế hệ hiện nay và những gì mà một nhóm người quan trọng trong xã hội hiện nay mong muốn chuyển giao cho thế hệ tương lai”[38, tr. Di sản văn hóa Luật Di sản văn hóa Việt Nam (2001) định nghĩa: “Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta” [24, tr.

Điều 1, Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2001(sửa đổi, bổ sung năm 2009) được Quốc hội nước CHXHCNVN thông qua số 32/2009/QH12 ngày 18 tháng 6 năm 2009 quy định: “Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước CHXHCNVN” [25, tr. Giá trị của di sản văn hóa Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) đưa ra 3 kiểu giá trị khi xem xét, đánh giá một sản phẩm vật chất, tinh thần của di sản. Đó là: - Giá trị lịch sử: sản phẩm của di sản văn hóa là vật chứng sinh động phản ánh lịch sử quá trình hình thành và phát triển của xã hội loài người, của một quốc gia, dân tộc, một vùng đất. - Giá trị văn hóa: sản phẩm của di sản văn hóa là thông điệp của quá khứ phản ánh sự sáng tạo, nghệ thuật ứng xử, ý thức kỷ luật bản năng, sự khác biệt giữa các nhóm người, các dân tộc không ngừng vươn tới chân, thiện, mỹ.

- Giá trị khoa học: sản phẩm của di sản văn hóa là vật chứng kết tinh tri thức của con người trên các lĩnh vực, phản ánh sự hiểu biết, khám phá của con người về sự vận động của tự nhiên và xã hội; đồng thời phản ánh tài năng sáng tạo của con người. Quản lý Trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, con người muốn tồn tại, phát triển đều phải dựa vào sự nỗ lực của một tổ chức, từ một nhóm nhỏ đến phạm vi rộng lớn hơn ở tầm quốc gia, quốc tế và đều phải thừa nhận một sự quản lý nào đó. Về nội dung, thuật ngữ “quản lý” có thể hiểu theo nhiều cách diễn đạt khác nhau. Theo nghĩa thông thường trong tiếng Việt thuật ngữ “quản lý” được hiểu là trông nom, sắp đặt công việc hoặc gìn giữ, trông nom, theo dõi.

Nếu hiểu theo cách hiểu của âm Hán Việt thì “quản” là lãnh đạo một việc, “lý” là trông nom, coi sóc. Các nước phương Tây dùng từ “Management” có nghĩa là quản lý, là bàn tay hoặc liên quan đến hoạt động của bàn tay. Từ đó chuyển sang nghĩa là hành động theo một quan điểm tác động để dẫn dắt. 15 Theo Các Mác thì: “Quản lý là một chức năng đặc biệt nảy sinh từ bản chất xã hội của quá trình lao động” [10, tr.

Nhấn mạnh cho nội dung này ông viết “Tất cả mọi hoạt động trực tiếp hay mọi động cơ chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn thì ít nhiều đều cần đến sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần có nhạc trưởng” [10, tr. Bản chất của quản lý và hoạt động quản lý bắt nguồn từ sự phân công, hợp tác lao động. Quản lý là một hoạt động khách quan nảy sinh khi cần có nỗ lực tập thể để thực hiện mục tiêu chung.

Quản lý diễn ra ở mọi tổ chức từ phạm vi nhỏ đến lớn, từ đơn giản đến phức tạp. Trình độ xã hội càng cao, yêu cầu quản lý càng lớn và vai trò của quản lý càng tăng. Ngày nay, thuật ngữ quản lý đã trở lên phổ biến, nhưng chưa định nghĩa nào thống nhất. Từ những ý nghĩa chung của nhiều định nghĩa, có thể hiểu “Quản lý là hoạt động nhằm tác động một cách có tổ chức và định hướng của chủ thể quản lý vào một đối tượng nhất định để điều chỉnh các quá trình xã hội và hành vi của con người nhằm duy trì tính ổn định và phát triển của đối tượng theo những mục tiêu đã định”[18, tr.

Với cách hiểu trên, quản lý bao gồm các yếu tố sau: Chủ thể quản lý: Là tác nhân tạo ra các tác động quản lý. Chủ thể luôn là con người hoặc tổ chức. Chủ thể quản lý tác động lên đối tượng quản lý bằng các công cụ với những phương pháp thích hợp theo những nguyên tắc nhất định. Đối tượng quản lý tiếp nhận trực tiếp sự tác động của chủ thể quản lý.

Tuỳ theo từng loại đối tượng khác nhau mà người ta chia thành các dạng quản lý khác nhau. Khách thể quản lý chịu sự tác động hay sự điều chỉnh của chủ thể quản lý, đó là hành vi của con người, các quá trình xã hội. 16 Mục tiêu của quản lý là cái đích phải đạt tới tại một thời điểm nhất định do chủ thể quản lý định trước. Đây là căn cứ để chủ thể quản lý thực hiện các động tác quản lý cũng như lựa chọn các phương pháp quản lý thích hợp.

Quản lý ra đời chính là nhằm đến hiệu quả nhiều hơn, năng suất cao hơn trong công việc. Trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, con người muốn tồn tại, phát triển đều phải dựa vào sự nỗ lực của một tổ chức, từ một nhóm nhỏ đến phạm vi rộng lớn hơn ở tầm quốc gia, quốc tế và đều phải thừa nhận một sự quản lý nào đó. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Tri Nguyên: Khái niệm quản lý là một lĩnh vực đặc thù của quản lý nói chung. Nhìn chung, như ta đã khái quát ở trên, quản lý là một hoạt động nhằm bảo đảm sự vận hành của một hệ thống, một tổ chức một cách liên tục, đúng chức năng.

Chúng ta cũng nói thường nói đến quản lý với tư cách là một khoa học, trong đó quản lý: Dựa trên cơ sở vận dụng các quy luật phát triển các đối tượng khác nhau, quy luật tự nhiên hay xã hội (…) Những hình thức quản lý có ý thức luôn gắn liền với hoạt động có mục tiêu, có kế hoạch của những tập thể lớn hay nhỏ của con người và được thực hiện qua những thể chế xã hội đặc biệt. Mục đích, nội dung, cơ chế và phương pháp quản lý xã hội tùy thuộc vào chế độ chính trị - xã hội [28, tr. Dựa trên các khái niệm của các nhà nghiên cứu chúng ta có thể tiếp cận với khái niệm quản lý như sau: Quản lý chính là việc các chủ thể quản lý dựa trên các chính sách của thể chế chính trị sau đó tiến hành tác động lên khách thể quản lý bằng việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ huy, tiến hành, kiểm soát nhằm thực hiện mục đích, nhiệm vụ đề ra. Quản lý văn hóa Trong cuốn Quản lý văn hóa Việt Nam, tác giả Phan Hồng Giang và Bùi Hoài Sơn (chủ biên) cho rằng: Nhìn chung, chúng ta thường hiểu rằng, 17 quản lý văn hóa là công việc của Nhà nước được thực hiện thông qua việc ban hành, tổ chức thực hiện, kiểm tra và giám sát việc thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực văn hóa, đồng thời nhằm góp phần phát triển kinh tế, xã hội của từng địa phương nói riêng, cả nước nói chung [13, tr.

Nhà nước đại diện cho nhân dân xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật cho hoạt động văn hóa. Trong đó, Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất của nhân dân ban hành Hiến pháp và các đạo luật liên quan trực tiếp tới văn hóa. Ví dụ như: Luật Di sản văn hóa, Luật Điện ảnh, Luật Quảng cáo, Luật tôn giáo và tín ngưỡng, Pháp lệnh thư viện…; Chính phủ dựa trên các Luật của Quốc hội ban hành để xây dựng các Nghị định hướng dẫn Luật và các chỉ thị, nghị quyết, nghị định liên quan đến hoạt động văn hóa; VH,TT&DL ban hành các thông tư, quy chế tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho văn hóa phát triển. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thức cho rằng: Quản lý nhà nước về văn hóa là sử dụng quyền lực của nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của con người khi tham gia vào các lĩnh vực hoạt động văn hóa [43, tr.

Có thể thấy rằng, Nhà nước tiến hành hoạt động quản lý trên tất cả mọi mặt, lĩnh vực của đời sống xã hội. Quản lý nhà nước về văn hóa là một bộ phận nói chung của quản lý và quản lý nhà nước. Tuy nhiên, do những đặc thù của văn hóa, quản lý nhà nước cũng có những đặc điểm riêng quản lý riêng, cụ thể. Trong điều kiện nền kinh tế thị trường ở nước ta, với việc khuyến khích xã hội hóa văn hóa thì vai trò của Nhà nước lại càng không thể thiếu được, nhằm phát huy những yếu tố tích cực và hạn chế những mặt trái của thị trường, định hướng nền văn hoá được bảo vệ, gìn giữ, phát triển phù hợp mục tiêu chung của chủ nghĩa xã hội.

Quản lý nhà nước về văn hóa phải quán triệt vai trò của văn hóa, làm cho các nhân tố văn hóa gắn 18 kết chặt chẽ với đời sống và hoạt động xã hội trên mọi phương diện. Nền văn hóa chúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.