Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Trong chương một, chúng tôi sẽ nghiên cứu một số nội dung cần thiết để làm cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài như: làm rõ một số khái niệm công cụ, tìm hiểu về môn học Âm nhạc ở cấp tiểu học, vai trò của trò chơi âm nhạc đối với học sinh lớp 4, lớp 5 và thực trạng sử dụng trò chơi trong giờ học Âm nhạc tại trường Phổ thông Thực hành Sư phạm An giang. Giải thích một số khái niệm, thuật ngữ Liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận văn, chúng tôi cho rằng cần giải thích các khái niệm, thuật ngữ về “trò chơi” và “trò chơi âm nhạc”. Trò chơi “Trò” và “chơi” tuy có những ý nghĩa khác nhau, nhưng trong thực tế cuộc sống, “trò” và “chơi” hay kết hợp với nhau tạo thành một từ ghép có nghĩa chung là “trò chơi”. Trong các Từ điển Tiếng Việt năm 2006, năm 2013 cùng cho rằng: “Trò chơi là một hoạt động vui chơi, giải trí” [42, tr.1122] như: trò chơi dân gian, trò chơi âm nhạc, trò chơi vận động… Cũng là “trò chơi” nhưng tác giả Hoàng Phê (2016) giải thích như sau: “Trò chơi là hoạt động bày ra để vui chơi, giải trí” [37, tr.1314] như: Ngày hội có nhiều trò chơi, Coi việc đó như một trò chơi.
Tóm lại, “trò chơi” được hiểu là những hoạt động làm thỏa mãn những nhu cầu của con người, trước hết là vui chơi, giải trí. Tuy nhiên, theo chúng tôi, “trò chơi” là một hoạt động có tính quy tắc, thoả mãn nhu cầu giải trí và còn có ý nghĩa giáo dục đối với con người. Nhằm để giúp cho mọi người thư giãn sau những giờ học mệt mỏi hay làm việc vất vả. Vậy trò chơi có những đặc điểm gì? 9 Về vấn đề này, tác giả Thái Phong Minh “Lịch sử trò chơi” năm 2004, cho rằng trò chơi có ba đặc điểm chính: “Một là tính giải trí, hai là tính quy tắc, ba là tính văn hóa” [26, tr.
Tác giả giải thích như sau: Tính giải trí: Kết quả của trò chơi sẽ có ảnh hưởng quan trọng tới tinh thần của con người, đó chính là làm cho con người cảm thấy vui vẻ về mặt tình cảm. Qua hoạt động trò chơi nhất định, con người sẽ sinh ra cảm giác thoải mái, hưng phấn, cảm thấy được thoả mãn về mặt tinh thần. Trong xã hội thời cổ có rất nhiều người thích chơi trò chơi, thậm chí ngay cả một số hoàng đế cao quý và các văn nhân nhàn rỗi đều thích trò chơi, điều họ theo đuổi chính là tính giải trí của trò chơi. Tính quy tắc: Trò chơi là một hoạt động vui chơi giải trí bị hạn chế bởi các quy tắc nhất định.
Đây là bản chất đặc trưng vô cùng quan trọng của trò chơi. Cho nên trò chơi đều phải tiến hành trong quy tắc đã quy định trước và mọi người đều tuân theo, nếu không nó không được gọi là trò chơi nữa, như rất nhiều hoạt động giải trí trong phong tục tập quán ngày lễ thời cổ đều có bộ quy tắc hoạt động cố định, vì thế đều là hoạt động trò chơi. Dù có tính giải trí nhưng do mang nặng tính tuỳ ý nên không được gọi là trò chơi. Tính văn hoá: Trò chơi tuy là một hoạt động bản năng của con người nhưng lại có tính văn hoá quan trọng.
Tính văn hoá này chủ yếu thể hiện ở chỗ khi con người theo đuổi các hoạt động trò chơi thì đã hoà nhập tinh thần chủ quan và khuynh hướng giá trị của mình vào với trò chơi. Người ta thường căn cứ vào yêu cầu, mục đích của mình để thiết kế và theo đuổi hoạt động trò chơi. Vì thế, hoạt động trò chơi thể hiện sức mạnh bản chất của con người và có ý nghĩa văn hoá sâu sắc. 10 Có nhận thức về đặc điểm trò chơi, chúng ta sẽ dễ dàng nắm vững nội dung của trò chơi và có thể không khó khăn gì để vạch ra được ranh giới tương đối rõ ràng giữa trò chơi với các hình thức văn hoá khác.
Ví dụ chúng ta có thể dựa vào đó để phân biệt sự khác biệt giữa trò chơi với rèn luyện thể dục, giữa trò chơi với biểu diễn văn nghệ, giữa trò chơi với hoạt động giải trí nói chung [26, tr. Bàn về đặc điểm của trò chơi, tác giả Hoàng Thị Tám “Phương pháp trò chơi trong dạy học Toán ở trường tiểu học” cho rằng [38, tr.3,4]: Trò chơi là một hoạt động tự do: Tất cả các em tham gia vào trò chơi đều không bị gò ép, bắt buộc. Đây cũng là một đặc trưng hấp dẫn và thu hút khi chính các em tham gia. Bởi lẽ trong không khí vui vẻ, náo nức ấy các em có thể phát huy cao nhất khả năng và những sáng kiến của mình để đem về phần thắng mà không phụ thuộc vào người khác.
Tự do tham gia, tự do cổ vũ, tự do tìm tòi sáng tạo trong sự chứng kiến của tập thể giúp các em phát huy cao nhất năng lực của mình. Trò chơi được giới hạn bởi không gian và thời gian: Nội dung của trò chơi và mục đích giáo dục của trò chơi phụ thuộc vào người tổ chức trò chơi. Vì thế, phải có các không gian khác nhau để đáp ứng với từng trò chơi. Mặt khác, dù ở bất kì quy mô nào thì trò chơi cũng mất một thời gian nhất định.
Do đó người tổ chức, hướng dẫn phải có sự tính toán về thời gian sao cho hợp lí, vừa đáp ứng được mục đích, yêu cầu đề ra, vừa đảm bảo được kế hoạch thời gian chung. Trò chơi không làm ra của cải: Không những không làm ra của cải mà khi chơi còn cần có những điều kiện và phương tiện vật chất nhất định. Cuộc chơi có quy mô lớn, phức tạp, đông người thì vật chất cũng tỉ lệ thuận với tính chất đó. 11 Trò chơi là một hoạt động giả định: Dù trò chơi có nguồn gốc từ đâu thì bao giờ cũng tạo ra một cuộc sống khác hẳn với cuộc sống bình thường và luôn gây cho người chơi một nhận thức, cảm giác đối với thực tại.
Như vậy, chúng tôi nhận thấy rằng, giữa các tác giả trên khi nêu đặc điểm của trò chơi lại có những mâu thuẫn. Thái Phong Minh thì cho rằng trò chơi có tính quy tắc nhưng theo tác giả Hoàng Thị Tám thì lại cho rằng trò chơi là một hoạt động tự do. Theo quan điểm của chúng tôi, trò chơi không hoàn toàn là một hoạt động tự do. Trò chơi có quy tắc trong luật chơi chung, tuy nhiên người chơi được thể hiện cách chơi của mình bằng sự tự do nhất định, có như thế trò chơi mới thực sự thú vị.
Nhà tâm lý học J.Piaget cũng đã nhấn mạnh rằng trẻ em từ 7 đến 11 tuổi thuộc giai đoạn thứ ba trong quá trình phát triển nhận thức đó là “Giai đoạn trò chơi có luật” [32, tr. Từ những lý luận trên, chúng tôi nhận thấy rằng mọi trò chơi đều có những đặc điểm chung là có tính giải trí, có tính quy tắc, tính tranh đua đồng thời được giới hạn bởi không gian và thời gian. Trò chơi âm nhạc Nghiên cứu về trò chơi âm nhạc, tác giả Ngô Thị Nam Âm nhạc và Phương pháp giáo dục âm nhạc [27, tr.131] cho rằng: “Trò chơi âm nhạc là dạng hoạt động âm nhạc tương đối tổng hợp, có sử dụng tất cả các dạng hoạt động âm nhạc khác như: ca hát, vận động theo nhạc, nhảy múa, nghe nhạc… dưới những hình thức hấp dẫn, vừa sức và được trẻ rất yêu thích”. Cũng là khái niệm về trò chơi âm nhạc, tác giả Vũ Thị Thanh Nhiều trong luận văn Thiết kế trò chơi nhận biết ký hiệu âm nhạc cho trẻ năng khiếu ở các trường mầm non thành phố Hà Nội [35, tr.16]: “Trò chơi âm nhạc chính là những hoạt động vui chơi, trải nghiệm và thu nhận các kiến thức, kỹ năng thực hành âm nhạc cho trẻ”.
12 Trò chơi vừa là hình thức, đồng thời là biện pháp để giúp học sinh thu nhận, tích lũy, thực hành kỹ năng, hình thành tri thức và kinh nghiệm hoạt động âm nhạc. Với mỗi trò chơi âm nhạc bao giờ cũng bao gồm hai yếu tố kết hợp chặt chẽ và tích hợp trong nhau không thể chia tách, các nội dung và yêu cầu chơi luôn được thể hiện qua những yêu cầu về kỹ năng thực hành âm nhạc. Hay có thể nói, nội dung và yêu cầu thực hành kỹ năng âm nhạc luôn luôn song hành với nhau, hai yếu tố này sẽ luôn quyết định tính chất và hành động trong những trò chơi âm nhạc. Tác giả Ngô Thị Nam cho rằng: “Đặc trưng cơ bản nhất của trò chơi âm nhạc là âm nhạc quyết định nội dung và tính chất các hoạt động” [27, tr.
Như vậy, chúng tôi hiểu rằng “trò chơi âm nhạc” là một hoạt động vui chơi nhằm giúp cho học sinh củng cố những kiến thức và kỹ năng âm nhạc đã học, cảm thấy thoải mái hơn trong học tập theo nguyên tắc “Chơi mà học”. Trong mỗi trò chơi âm nhạc, bao giờ cũng nhằm mục đích tạo sự vui tươi, thoải mái cho học sinh, làm tăng thêm cảm xúc với âm nhạc, đồng thời cũng giải quyết các nhiệm vụ, yêu cầu cụ thể về nhận thức, rèn luyện hay củng cố những kiến thức đã học, kỹ năng thực hành âm nhạc. Chính vì vậy, mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ, hành động chơi, luật chơi, thời gian, quá trình chơi đều phải tôn trọng những đặc trưng, những thành tố, tính thẩm mỹ của nghệ thuật âm nhạc, căn cứ vào khả năng thực hành của học sinh, bên cạnh việc đảm bảo các điều kiện về phương tiện, thiết bị cơ sở vật chất và an toàn với học sinh qua từng tiết học ở trường tiểu học. Tóm lại, qua quá trình nghiên cứu, tìm hiểu cách giải thích các khái niệm, thuật ngữ như: “trò”, “chơi”, “trò chơi” và “trò chơi âm nhạc” để từ đó làm cơ sở cho những nghiên cứu tiếp theo trong luận văn này.
Giờ học Âm nhạc ở trường tiểu học 1. Chương trình môn Âm nhạc ở trường tiểu học Mục tiêu chung của chương trình Âm nhạc tiểu học là: Thông qua môn học Âm nhạc mà các em học sinh được hoạt động, được nhận thức, được cảm thụ âm nhạc… đồng thời trang bị cho học sinh một số kiến thức về văn hoá âm nhạc phổ thông và cùng với những môn học khác giáo dục nhân cách, góp phần phát triển toàn diện học sinh. Chương trình môn Âm nhạc ở trường tiểu học được xây dựng theo các nội dung chính sau đây [PL2, tr.