Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc (mã số: 9140111) của nghiên cứu sinh Trịnh Thị Thúy Khuyên, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Đăng Nghị tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương (Khóa 4: 2016 – 2023), mang tiêu đề: "Dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên đại học thanh nhạc giọng soprano tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thanh Hóa là vùng đất có bề dày lịch sử, văn hóa đa dạng với sự quần cư của các dân tộc Kinh, Thái, Mường, H’Mông, Thổ, Dao, Khơ Mú, đồng thời sở hữu cảnh quan thiên nhiên phong phú. Trong nền âm nhạc Việt Nam, mảng sáng tác ca khúc viết về Thanh Hóa đã hình thành một khối lượng tác phẩm đáng kể với hơn 500 ca khúc thuộc nhiều thể loại và phong cách. Tuy nhiên, số lượng tác phẩm được công chúng biết đến rộng rãi còn khiêm tốn; nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật chưa được khai thác hoặc thiếu kinh phí hòa âm, phối khí, dàn dựng, ghi hình. Bên cạnh đó, xu hướng thị trường và các trào lưu âm nhạc giải trí hiện đại đang thu hút phần lớn giới trẻ, khiến các ca khúc mang âm hưởng quê hương ít có cơ hội lan tỏa.

Tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, chuyên ngành thanh nhạc đã được đào tạo ở trình độ đại học hơn 10 năm. Chương trình giảng dạy đã đưa vào một số ca khúc viết về Thanh Hóa nhưng việc tích hợp này còn mang tính tự phát, thiếu tính hệ thống về tiến trình sư phạm, chưa phân loại rõ ràng ca khúc nào phù hợp với từng loại giọng hát cụ thể. Giọng soprano (nữ cao, đặc biệt là lirico soprano – nữ cao trữ tình) có ưu thế về âm sắc trong trẻo, vang sáng, khả năng xử lý âm khu cao (head voice) và các kỹ thuật thanh nhạc phức tạp (cantilena, staccato, passage, luyến láy dân gian). Khoảng trống nghiên cứu mà tác giả xác định là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về cơ sở lý luận, phương pháp và quy trình sư phạm ứng dụng các ca khúc viết về Thanh Hóa dành riêng cho giọng soprano trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là trên cơ sở nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng, đề xuất hệ thống biện pháp dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên đại học thanh nhạc giọng soprano, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng chuẩn đầu ra của ngành thanh nhạc tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án gồm 5 nhiệm vụ cụ thể:

  1. Nghiên cứu và xây dựng cơ sở lý luận về việc dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên đại học thanh nhạc giọng soprano tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.
  2. Xây dựng khung lý thuyết dạy học ca khúc viết về Thanh Hóa.
  3. Khảo sát, nghiên cứu tìm ra đặc điểm và giá trị của ca khúc viết về Thanh Hóa nói chung và ca khúc viết cho giọng soprano nói riêng để đưa vào dạy học.
  4. Nghiên cứu, đánh giá thực trạng về dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa trên các phương diện: cơ sở vật chất, chương trình, tài liệu, năng lực giảng viên, khả năng của sinh viên, các kỹ thuật thanh nhạc và phương pháp dạy học tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.
  5. Đề xuất một số biện pháp dạy học và tiến hành thực nghiệm sư phạm dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên đại học thanh nhạc giọng soprano.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Luận án giải quyết 6 câu hỏi nghiên cứu:

  1. Tại sao phải dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên thanh nhạc giọng soprano Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa?
  2. Dạy học ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên giọng soprano nhằm mục đích gì?
  3. Ca khúc viết về Thanh Hóa nói chung và ca khúc viết cho giọng soprano có những đặc điểm gì?
  4. Thực trạng dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa nói chung và ca khúc viết cho giọng soprano tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa như thế nào?
  5. Dạy học ca khúc viết về Thanh Hóa là dạy những gì, có giống với việc dạy hát các ca khúc Việt Nam khác hay không?
  6. Sử dụng những biện pháp nào để nâng cao chất lượng dạy học hát ca khúc viết cho giọng soprano tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa?

Giả thuyết nghiên cứu: Nếu đề xuất và xây dựng được các biện pháp dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa phù hợp với khả năng của sinh viên đại học thanh nhạc giọng soprano và thực tiễn giảng dạy của cơ sở đào tạo thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học thanh nhạc tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hát các ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên đại học thanh nhạc giọng soprano tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.
  • Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên giọng soprano tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.
  • Phạm vi nội dung: Các biện pháp rèn luyện, phát triển giọng hát và kỹ thuật thanh nhạc áp dụng vào dạy học ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên soprano.
  • Phạm vi khảo sát tác phẩm: Các ca khúc viết về Thanh Hóa, tập trung vào 32 ca khúc tiêu biểu viết cho giọng soprano.
  • Phạm vi đối tượng người học: Sinh viên đại học thanh nhạc giọng lirico soprano (nữ cao trữ tình) từ năm thứ nhất đến năm thứ tư.
  • Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu thực hiện từ năm 2016 đến năm 2023 tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả phân loại và tổng thuật hệ thống tài liệu nghiên cứu trước đây theo 3 nhóm chính:

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1. Nghiên cứu về ca khúc Việt Nam và ca khúc viết về Thanh Hóa

  • Công trình về ca khúc Việt Nam: Công trình Âm nhạc mới Việt Nam tiến trình và thành tựu (Viện Âm nhạc) đã điểm lại các chặng đường phát triển của âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX, trong đó có nhắc đến một số ca khúc viết về Thanh Hóa thời kỳ kháng chiến chống Mỹ như Pháo thủ Hàm Rồng (Hoàng Tạo), Chào sông Mã anh hùng (Xuân Giao), Thanh Hóa anh hùng (Hoàng Đạm), Hát mừng các cụ dân quân (Đỗ Nhuận), Bô lão chúng ta còn dẻo dai (Nguyễn Đình Phúc), Trúng rồi các cụ ơi (Nguyễn Văn Tý). Công trình Tổng tập Âm nhạc Việt Nam - Tác giả và tác phẩm (Tập 1) với bài viết của Lê Văn Toàn chỉ ra việc nhạc sĩ Hoàng Đạm vận dụng lối diễn xướng đối đáp của Hò sông Mã. Tác phẩm Bay lên từ truyền thống của Nguyễn Đăng Nghị phân tích các giá trị của ca khúc cách mạng và ca khúc trào phúng viết về đề tài Thanh Hóa. Ngoài ra có các bài viết trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật và Tạp chí Âm nhạc của Lê Lôi (1978), Nguyễn Viêm (1986), Nguyễn Thị Nhung (1983, 1986), Nguyễn Đăng Nghị (1996 - phân tích ca khúc Cây lúa Hàm Rồng của Đôn Truyền), Tú Ngọc (1998), Dương Viết Á (1983), Nguyễn Đức Toàn (1985).
  • Luận án, luận văn về ca khúc: Luận án tiến sĩ của Trịnh Lan Hương (về khai thác chất liệu văn học dân gian trong ca khúc), Tạ Hoàng Mai Anh (về ca khúc nghệ thuật Việt Nam), Nguyễn Khánh Trang (về giọng nữ cao trong opera Việt Nam), Lê Thị Thơ (về ca khúc mang âm hưởng dân ca miền Trung tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, có khảo sát các bài hát về Thanh Hóa như Hỡi em cấy lúa dưới trăng, Lồng lộng quê Thanh, Đường vào Thanh Hóa), Trịnh Thị Oanh (về ca khúc cách mạng 1945-1975), Vũ Thị Diệu Linh (tại ĐH Quảng Bình), Lê Thu Trang (tại ĐH VH,TT&DL Thanh Hóa), Hà Thị Lý (âm hưởng dân gian Việt Bắc), Hoàng Thị Kim Dinh (ca khúc Thái Bình), Bùi Thị Minh Huyền (ca khúc Sơn La cho giọng nữ cao).
  • Nghiên cứu ca khúc và âm nhạc dân gian xứ Thanh: Đề tài nghiên cứu cấp tỉnh do Đoàn Dũng làm chủ nhiệm về phát huy giá trị ca khúc viết về Thanh Hóa; sách Âm nhạc dân gian xứ Thanh của Nguyễn Liên (400 trang, phân loại hò, hát, phân tích ngôn ngữ âm nhạc dân gian); sách Những đặc trưng hò sông Mã của Trần Hoàng Tiến; các bài nghiên cứu của Vi Minh Huy (Dân ca Thanh Hóa trong ca khúc viết về xứ Thanh, Thủ pháp phổ thơ trong dân ca xứ Thanh), Trần Thị Oanh (Dạy học các ca khúc mang âm hưởng dân ca Thanh Hóa trên đàn phím điện tử); luận văn và luận án của Đỗ Thị Thanh Nhàn (về âm nhạc lễ hội và trò diễn xứ Thanh), luận án tiến sĩ của Vi Minh Huy (Kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc viết về Thanh Hóa), luận văn của Bùi Thị Thu (Nâng cao chất lượng các ca khúc Việt Nam mang âm hưởng dân ca Thanh Hóa, dạy 3 ca khúc: Chào sông Mã anh hùng, Cây lúa Hàm Rồng, Về làm dâu Sông Mã).
  • Văn bản âm nhạc: Các tuyển tập ca khúc xuất bản gồm: Tuyển tập 150 ca khúc xứ Thanh (Đoàn Dũng chủ biên), Nửa thế kỷ ca khúc xứ Thanh (135 ca khúc), Giai điệu quê Thanh (33 tác phẩm), Về Lam Kinh ngày hội (Mai Kiên, 150 ca khúc), Xin đừng mãi vô tình (Nguyễn Liên, 23 ca khúc), Sông Mã yêu thương (25 ca khúc), Chiều sông Mã (Thế Việt, 165 ca khúc), Tuyển tập 30 năm ca khúc Việt Nam (700 bài, có 10 bài xứ Thanh), Hát mãi khúc quân hành (Nguyễn Thụy Kha tuyển chọn, 400 bài, có 4 bài xứ Thanh), 100 ca khúc chào thế kỷ (có 2 bài), Âm vang thời gian (Vũ Trọng Tường, có 20 bài Thanh Hóa), Hạt nắng hạt mưa - 20 năm ca khúc Thanh Hóa (27 bài).

2. Nghiên cứu về lý luận dạy học chung

Các công trình lý luận dạy học đại học và dạy học hiện đại của Nguyễn Văn Cường (2016), Đặng Thành Hưng (2014), Thái Duy Tuyên (2008), Phạm Viết Vượng (2001), Bernd & Nguyễn Văn Cường, Shirley Fletcher, Robert J. Marzano, Michael Shayer & Philip Adey cung cấp nền tảng về cấu trúc quá trình dạy học, dạy học định hướng năng lực và kỹ thuật dạy học vi mô.

3. Nghiên cứu về phương pháp dạy học âm nhạc và thanh nhạc chuyên nghiệp

  • Sư phạm âm nhạc: Giáo trình Phương pháp dạy học âm nhạc theo phát triển năng lực (2021) của Nguyễn Thị Tố Mai.
  • Sư phạm thanh nhạc: Các tài liệu kinh điển của Thang Tuyết Canh (Mai Khanh dịch), Mai Khanh (Sách học thanh nhạc), Nguyễn Trung Kiên (Phương pháp sư phạm thanh nhạc 2001, Những vấn đề sư phạm thanh nhạc 2014), Hồ Mộ La (Phương pháp dạy thanh nhạc 2007), Trần Thị Ngọc Lan (Phương pháp hát tốt tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát), Văn Cẩn (Những vấn đề về thanh học và ngữ âm trong ca hát).
  • Luận án, luận văn chuyên ngành thanh nhạc: Nguyễn Thị Phương Nga (về âm nhạc W. Mozart), Nguyễn Thị Tân Nhàn (đào tạo giọng soprano coloratura chất lượng cao), Trần Thị Thu Hà (dạy học ca khúc mang chất liệu chèo, ca trù), Nguyễn Khánh Trang (giọng soprano trong opera Việt Nam), Đào Thị Khánh Chi (dạy aria Mozart cho soprano), Đỗ Hương Giang (dạy ca khúc trữ tình của Franz Schubert), cùng các luận văn của Trần Diệu Thúy, Bùi Thị Thu Huyền, Phạm Thị Lan Thắm, Giáp Văn Thịnh, Bùi Thị Thu, Nguyễn Chí Công, Phạm Thu Hương, Vũ Thị Tươi.

Khoảng trống luận án giải quyết

Các công trình trước đây hoặc nghiên cứu ca khúc xứ Thanh dưới góc độ văn hóa, âm nhạc học dân gian; hoặc nghiên cứu phương pháp dạy học thanh nhạc nói chung, ca khúc cách mạng, ca khúc mang âm hưởng dân gian miền Trung, aria phương Tây. Chưa có công trình nào nghiên cứu có hệ thống việc xây dựng tiêu chí lựa chọn, phân tích đặc điểm âm nhạc - ca từ và đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc chuyên sâu qua ca khúc viết về Thanh Hóa dành riêng cho đối tượng sinh viên đại học thanh nhạc giọng soprano (nữ cao trữ tình) tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Quan điểm tiếp cận

Luận án triển khai dựa trên 6 quan điểm tiếp cận khoa học:

  • Tiếp cận hệ thống: Xem xét hoạt động dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên soprano trong chỉnh thể mối quan hệ tương tác giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và đánh giá chuẩn đầu ra.
  • Tiếp cận thực tiễn: Xuất phát từ thực tế dạy của giảng viên và học của sinh viên tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.
  • Tiếp cận quá trình dạy học: Phân tích đầy đủ các thành tố của quá trình sư phạm (chương trình, tài liệu, người dạy, người học, điều kiện cơ sở vật chất).
  • Tiếp cận năng lực: Lấy người học làm trung tâm, phát huy tính chủ động, hình thành năng lực thực hành biểu diễn ca khúc.
  • Tiếp cận lý luận âm nhạc: Vận dụng hệ thống lý thuyết âm nhạc phương Tây và âm nhạc truyền thống Việt Nam (thang âm, điệu thức, cấu trúc, phong cách).
  • Tiếp cận lý luận dạy học: Kết hợp lý luận dạy học đại học hiện đại với các phương pháp sư phạm thanh nhạc đặc thù.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết và nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Nhóm phương pháp Phương pháp cụ thể Mục đích và nội dung thực hiện trong luận án
Nghiên cứu lý thuyết Phân tích và tổng hợp Phân tích các tài liệu lý luận dạy học, phương pháp sư phạm thanh nhạc, nguồn tư liệu tác phẩm âm nhạc để xây dựng khung lý thuyết.
Khái quát hóa và Cụ thể hóa Hệ thống hóa các luận cứ khoa học, phân tích các dẫn chứng âm nhạc, ví dụ thanh nhạc và số liệu cụ thể.
So sánh Đối sánh kỹ thuật Bel Canto phương Tây với cách xử lý ca từ, luyến láy trong âm nhạc truyền thống Việt Nam.
Nghiên cứu thực tiễn Điều tra, khảo sát Sử dụng phiếu hỏi, dự giờ, trao đổi chuyên môn với giảng viên thanh nhạc về năng lực sinh viên và thực trạng dạy học.
Phỏng vấn chuyên sâu Trao đổi trực tiếp với lãnh đạo Khoa Âm nhạc về định hướng, chương trình đào tạo và phân bổ giảng dạy ca khúc địa phương.
Quan sát sư phạm Dự giờ các tiết học thanh nhạc để đánh giá hoạt động dạy - học, nhận diện ưu điểm và hạn chế trong xử lý kỹ thuật.
Nghiên cứu sản phẩm giáo dục Rà soát chương trình đào tạo, đề cương chi tiết môn học, giáo trình, giáo án và kết quả học tập của sinh viên.
Thực nghiệm sư phạm Tổ chức dạy thực nghiệm trên nhóm sinh viên giọng soprano để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.
Thống kê toán học Xử lý, phân tích các số liệu thu được từ phiếu khảo sát và điểm kiểm tra trước/sau thực nghiệm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Chương 1 tổng thuật chi tiết toàn bộ các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài theo ba trục nội dung chính: (1) Các công trình lịch sử âm nhạc mới, nghiên cứu ca khúc Việt Nam, ca khúc viết về Thanh Hóa và âm nhạc dân gian xứ Thanh (Hò sông Mã, Múa đèn Đông Anh, Trò Xuân Phả, dân ca các dân tộc Mường, Thái, Dao, H’Mông); (2) Các công trình lý luận dạy học hiện đại và giáo dục học đại học; (3) Các tài liệu sư phạm thanh nhạc chuyên nghiệp, kỹ thuật Bel Canto, kỹ thuật phát âm tiếng Việt và các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ về phương pháp dạy học thanh nhạc. Tác giả phân tích những thành tựu của các công trình đi trước, đồng thời chỉ ra khoảng trống về mặt phương pháp dạy học ca khúc địa phương cho giọng soprano tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa để xác định hướng nghiên cứu của luận án.

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC HÁT CA KHÚC VIẾT VỀ THANH HÓA

Chương 2 trình bày khung lý luận và phân tích thực trạng đào tạo thanh nhạc tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa:

  • Cơ sở lý luận: Xác định quan điểm dạy học ca khúc địa phương trong chương trình thanh nhạc đại học; phân tích các thành tố của quá trình dạy học hát ca khúc viết về Thanh Hóa cho sinh viên giọng lirico soprano (mục tiêu đào tạo, nội dung giảng dạy, phương pháp dạy học, hình thức tổ chức, đặc điểm tâm sinh lý và cơ quan phát âm của giọng nữ cao trữ tình).
  • Thực trạng đào tạo tại trường:
    • Khái quát quá trình phát triển của Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, nhiệm vụ đào tạo, công tác tuyển sinh và thực trạng cơ sở vật chất (phòng học chuyên dùng, nhạc cụ, trang thiết bị âm thanh).
    • Đánh giá thực trạng dạy học thanh nhạc: Đặc điểm sinh viên đại học thanh nhạc (trình độ đầu vào, khả năng cảm thụ âm nhạc, thói quen phát âm phương ngữ) và phương pháp giảng dạy của đội ngũ giảng viên.
    • Phân tích thực trạng dạy học ca khúc viết về Thanh Hóa qua kết quả điều tra, khảo sát:
      • Bảng 2.1: Khảo sát mức độ cần thiết của việc rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc trong quá trình học tập.
      • Bảng 2.2: Khảo sát tinh thần, thái độ của sinh viên đối với môn học và mảng ca khúc địa phương.
      • Bảng 2.3: Khảo sát phong cách âm nhạc (thính phòng, dân gian, nhạc nhẹ) của sinh viên giọng soprano.
    • Đánh giá chỉ ra rằng việc đưa ca khúc viết về Thanh Hóa vào giảng dạy còn mang tính ngẫu hứng, chưa có danh mục tác phẩm chuẩn hóa theo từng năm học cho giọng soprano, sinh viên còn gặp nhiều lỗi về vị trí âm thanh, hơi thở và nhả chữ tiếng Việt khi xử lý các đoạn luyến láy dân gian mang âm hưởng xứ Thanh.

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ CỦA CA KHÚC VIẾT VỀ THANH HÓA ĐỐI VỚI DẠY THANH NHẠC CHO SINH VIÊN GIỌNG SOPRANO

Chương 3 tập trung phân tích đặc trưng nghệ thuật và giá trị sư phạm của hệ thống ca khúc viết về Thanh Hóa:

  • Đặc điểm lời ca:
    • Tính địa phương và phương ngữ: Lời ca phản ánh đậm nét đời sống, phong tục, địa danh lịch sử (sông Mã, Hàm Rồng, Bến En, Sầm Sơn, Lam Kinh, Ngàn Nưa...) và cách sử dụng từ ngữ mang màu sắc phương ngữ xứ Thanh.
    • Các thể thơ hay dùng: Phân tích nghệ thuật phổ thơ từ các thể thơ truyền thống (lục bát, song thất lục bát) và thơ tự do, các biện pháp tu từ, điệp ngữ, đảo trật tự từ kế thừa từ diễn xướng dân gian.
    • Hình tượng cảnh đẹp và con người quê hương: Thể hiện vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ và tinh thần lao động, chiến đấu bảo vệ quê hương.
  • Đặc điểm âm nhạc:
    • Hình thức và cấu trúc: Cấu trúc bài hát đa dạng từ hình thức một đoạn đơn, hai đoạn đơn, ba đoạn đơn đến hình thức phức hợp phát triển.
    • Giai điệu, âm vực và các quãng đặc trưng: Âm vực ca khúc rộng, nhiều bước nhảy quãng đặc trưng (quãng 4 đúng, quãng 5 đúng, quãng 7, quãng 8) mang âm hưởng diễn xướng Hò sông Mã (lối xướng - xô, tiếng đệm đong đưa) và dân ca Đông Anh, đòi hỏi sinh viên giọng soprano phải làm chủ kỹ thuật chuyển giọng (passaggio), cộng minh âm khu đầu (head voice).
    • Thang âm, điệu thức: Sử dụng linh hoạt các thang âm năm cung (ngũ cung Bắc, Nam, điệu Oán) kết hợp với điệu thức trưởng/thứ phương Tây, khai thác chất liệu âm nhạc của các dân tộc thiểu số miền núi Thanh Hóa (Thái, Mường, H'Mông, Dao).
  • Giá trị của ca khúc viết về Thanh Hóa:
    • Lưu giữ giá trị truyền thống: Góp phần bảo tồn vốn âm nhạc dân gian của các tộc người xứ Thanh trong đời sống âm nhạc đương đại.
    • Giá trị giáo dục: Bồi dưỡng lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, tình yêu quê hương và định hướng thẩm mỹ cho sinh viên.
    • Đóng góp cho sự phát triển của âm nhạc Việt Nam: Làm phong phú nền thanh nhạc mới Việt Nam qua các tác phẩm có chất lượng nghệ thuật cao.

Chương 4: BIỆN PHÁP DẠY HỌC HÁT CA KHÚC VIẾT VỀ THANH HÓA CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC THANH NHẠC GIỌNG SOPRANO

Chương 4 đề xuất các biện pháp sư phạm và trình bày kết quả thực nghiệm:

  • Nguyên tắc đề xuất biện pháp: Đảm bảo tính mục tiêu; Đảm bảo phù hợp với khả năng của sinh viên; Đảm bảo tính nghệ thuật, tính thẩm mỹ và cấu trúc rõ ràng; Đảm bảo tính lan tỏa sâu rộng trong công chúng; Đảm bảo tính kế thừa, sự đa dạng hài hòa giữa các loại ca khúc trong chương trình đào tạo.
  • Hệ thống biện pháp dạy học:
    1. Xây dựng tiêu chí lựa chọn ca khúc đưa vào chương trình: Lựa chọn và phân loại 32 ca khúc tiêu biểu viết về Thanh Hóa phù hợp với giọng soprano từ năm thứ nhất đến năm thứ tư theo cấp độ kỹ thuật tăng dần.
    2. Rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc trong dạy học hát ca khúc: Xây dựng hệ thống mẫu luyện thanh kết hợp kỹ thuật Bel Canto (cantilena/legato, staccato, passage, rèn luyện hơi thở hoành cách mô, xử lý âm khu chuyển giọng, âm thanh vang sáng phía trước đầu môi chân răng) với kỹ thuật hát truyền thống dân tộc (luyến, láy, ngắt giọng, nhả chữ tròn vành rõ chữ tiếng Việt).
    3. Sử dụng một số phương pháp dạy học hiện đại: Dạy học tích cực, phương pháp thị phạm kết hợp giải thích, ứng dụng công nghệ thu âm, ghi hình, nghe lại để sinh viên tự đánh giá.
    4. Đổi mới thiết kế và kế hoạch bài dạy: Cải tiến cấu trúc giáo án theo tiến trình 4 bước: Khởi động (luyện thanh) – Khám phá (tìm hiểu tác phẩm, ca từ) – Luyện tập (xử lý kỹ thuật từng câu, đoạn) – Vận dụng và hoàn thiện phong cách biểu diễn.
    5. Hướng dẫn dạy mẫu một số ca khúc viết về Thanh Hóa:
      • Dạy ca khúc mang phong cách dân gian (xử lý âm sắc mềm mại, luyến láy tinh tế, nẩy hạt, giữ đậm chất địa phương).
      • Dạy ca khúc mang phong cách thính phòng (xử lý hơi thở sâu, mở rộng khẩu hình, cộng minh toàn diện, âm thanh vang dày, kịch tính).
QUY TRÌNH TIẾN HÀNH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
  • Thực nghiệm sư phạm và đánh giá:
    • Tổ chức thực nghiệm: Thực hiện trên nhóm sinh viên đại học thanh nhạc giọng lirico soprano tại trường, có sự tham gia của các giảng viên bộ môn.
    • Hệ thống bảng dữ liệu thực nghiệm:
      • Bảng 4.1: Mức độ thích học hát ca khúc viết về Thanh Hóa của sinh viên.
      • Bảng 4.2: Mức độ cảm nhận độ khó về kỹ thuật hát ca khúc viết về Thanh Hóa.
      • Bảng 4.3: Mức độ cần thiết của việc kết hợp giữa kỹ thuật Bel Canto với kỹ thuật hát truyền thống vào học ca khúc viết về Thanh Hóa.
      • Bảng 4.4: Bộ tiêu chí đánh giá khả năng hát ca khúc viết về Thanh Hóa của sinh viên giọng lirico soprano (đánh giá về tư thế, hơi thở, vị trí âm thanh, độ chuẩn xác cao độ - tiết tấu, kỹ thuật luyến láy nhả chữ và phong cách biểu cảm).
      • Bảng 4.5: Kết quả kiểm tra, đánh giá trước thực nghiệm.
      • Bảng 4.6: Kết quả kiểm tra, đánh giá sau thực nghiệm.
      • Bảng 4.7: Bảng tổng hợp so sánh kết quả kiểm tra, đánh giá thực nghiệm. Kết quả định lượng cho thấy nhóm sinh viên học theo biện pháp thực nghiệm đạt sự tiến bộ rõ rệt về khả năng làm chủ âm khu cao, kỹ thuật xử lý hơi thở và độ nhuần nhuyễn khi kết hợp Bel Canto với lối nhả chữ dân ca.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về phương pháp dạy học ca khúc địa phương trong chương trình đào tạo thanh nhạc đại học chuyên nghiệp.
  • Cụ thể hóa các nguyên tắc, tiêu chí lựa chọn tác phẩm và quy trình kết hợp kỹ thuật thanh nhạc phương Tây (Bel Canto) với kỹ thuật hát truyền thống Việt Nam trong việc xử lý các ca khúc mang âm hưởng dân ca xứ Thanh dành cho giọng nữ cao (soprano).
  • Xác lập khung tiêu chí đánh giá năng lực thể hiện ca khúc địa phương của sinh viên giọng lirico soprano.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Là công trình chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu toàn diện việc dạy học một thể loại tác phẩm cụ thể (ca khúc viết về Thanh Hóa) cho một loại giọng cụ thể (soprano / lirico soprano) tại một cơ sở đào tạo đặc thù (Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa).
  • Xây dựng danh mục 32 ca khúc tiêu biểu viết về Thanh Hóa được phân cấp độ sư phạm, kèm theo hướng dẫn giảng dạy mẫu chi tiết theo phong cách dân gian và phong cách thính phòng.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo trực tiếp cho giảng viên bộ môn Thanh nhạc - Nhạc cụ của Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, đồng thời có giá trị ứng dụng cho các trường văn hóa nghệ thuật, sư phạm nghệ thuật trên phạm vi toàn quốc.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

  • Đối với cơ sở đào tạo: Cần rà soát, chuẩn hóa chương trình đào tạo thanh nhạc đại học; đưa danh mục ca khúc địa phương đã được thẩm định vào chương trình chính khóa; đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, phòng học cách âm, hệ thống âm thanh và nhạc cụ phục vụ giảng dạy.
  • Đối với giảng viên: Đổi mới phương pháp dạy học, thường xuyên trau dồi kiến thức về văn hóa âm nhạc dân tộc, linh hoạt kết hợp kỹ thuật thanh nhạc cổ điển với nghệ thuật phát âm nhả chữ tiếng Việt; tổ chức cho sinh viên tham gia các hoạt động biểu diễn thực tế.
  • Đối với sinh viên: Nâng cao ý thức tự học, rèn luyện kỹ thuật hơi thở và phát âm, tích cực tìm hiểu bối cảnh lịch sử, ý nghĩa ca từ của từng tác phẩm để nâng cao chất lượng biểu cảm khi hát.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

  • Phạm vi đối tượng người học: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu trên đối tượng sinh viên đại học thanh nhạc giọng nữ cao trữ tình (lirico soprano), chưa mở rộng khảo sát và thử nghiệm trên các phân loại giọng nữ khác (soprano coloratura, mezzo-soprano, alto) hoặc các giọng nam (tenor, baritone, bass).
  • Phạm vi tác phẩm: Mặc dù đã tổng hợp nguồn tư liệu hơn 500 bài hát nhưng luận án chỉ đi sâu phân tích và đưa vào khung dạy học mẫu 32 ca khúc tiêu biểu viết về Thanh Hóa.
  • Không gian nghiên cứu: Nghiên cứu thực nghiệm được triển khai trong phạm vi Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa trong giai đoạn 2016 – 2023, chưa tiến hành đối sánh thực nghiệm liên trường.

Hướng nghiên cứu tiếp

  • Mở rộng nghiên cứu phương pháp dạy học ca khúc viết về Thanh Hóa cho các loại giọng hát khác trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp.
  • Nghiên cứu phát triển mô hình dạy học ca khúc địa phương cho các vùng văn hóa khác (Tây Bắc, Việt Bắc, Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên, Nam Bộ) trong hệ thống các trường nghệ thuật và sư phạm âm nhạc tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Giảng viên thanh nhạc: Tham khảo khung phương pháp rèn luyện kỹ thuật kết hợp (Bel Canto và lối hát truyền thống), các mẫu luyện thanh chuyên biệt cho giọng soprano và giáo án mẫu giảng dạy ca khúc mang âm hưởng dân gian/thính phòng.
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc: Tham khảo phương pháp tiếp cận đa chiều, cách thức thiết kế nghiên cứu thực nghiệm sư phạm và cấu trúc đánh giá chuẩn đầu ra môn học nghệ thuật.
  • Sinh viên thanh nhạc (đặc biệt là giọng Soprano): Sử dụng làm tài liệu học tập, nắm vững kỹ thuật xử lý hơi thở, khẩu hình, vị trí âm thanh và cách phát âm nhả chữ chuẩn xác khi biểu diễn các ca khúc về quê hương, đất nước.
  • Nhà quản lý giáo dục và xây dựng chương trình: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế, điều chỉnh chương trình đào tạo thanh nhạc đại học gắn kết với bảo tồn và phát huy di sản văn hóa địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao giọng Soprano lại được chọn làm đối tượng nghiên cứu chính trong luận án này?

Giọng soprano (đặc biệt là lirico soprano) có âm sắc trong sáng, âm vực rộng, có khả năng thể hiện tốt âm khu cao (head voice) và đáp ứng yêu cầu kỹ thuật khắt khe (cantilena, staccato, passage, luyến láy dân gian). Đồng thời, trong thực tế sáng tác, phần lớn các nhạc sĩ khi viết ca khúc về Thanh Hóa đã lựa chọn giai điệu mang âm vực rộng, cao trào vang sáng phù hợp với giọng soprano, khiến đây trở thành loại giọng có số lượng tác phẩm phong phú nhất và giữ vai trò chủ đạo trong đào tạo thanh nhạc tại trường.

2. Sự kết hợp giữa kỹ thuật Bel Canto phương Tây và nghệ thuật hát truyền thống được luận án giải quyết như thế nào?

Luận án sử dụng kỹ thuật Bel Canto để xây dựng nền tảng kỹ thuật cơ bản cho sinh viên: tư thế hát, hơi thở hoành cách mô sâu, điểm tựa âm thanh vững chắc, mở rộng âm vực và làm vang đều các âm khu. Đồng thời, luận án kế thừa phương pháp phát âm nhả chữ "tròn vành rõ chữ" của tiếng Việt, kết hợp các kỹ thuật luyến, láy, ngắt âm đặc trưng của diễn xướng Hò sông Mã và dân ca Đông Anh, tránh việc áp dụng máy móc kỹ thuật phương Tây làm biến dạng ngôn ngữ và phong cách ca khúc dân tộc.

3. Có bao nhiêu ca khúc viết về Thanh Hóa được khảo sát và lựa chọn trong luận án?

Theo khảo sát sơ bộ của tác giả, có hơn 500 ca khúc viết về Thanh Hóa đã ra đời. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả khảo sát kỹ lưỡng các tuyển tập xuất bản và lựa chọn 32 ca khúc tiêu biểu phù hợp nhất với đặc điểm âm vực, thẩm mỹ và yêu cầu kỹ thuật của giọng soprano để đưa vào hệ thống chương trình giảng dạy thực nghiệm từ năm thứ nhất đến năm thứ tư.

4. Luận án chia các ca khúc viết về Thanh Hóa thành những phong cách nào để dạy mẫu?

Luận án phân chia và tiến hành dạy mẫu theo 2 phong cách biểu diễn chính:

  • Phong cách dân gian: Tập trung vào các ca khúc mang đậm chất liệu dân ca xứ Thanh (Hò sông Mã, Múa đèn Đông Anh, dân ca các dân tộc thiểu số), yêu cầu xử lý âm thanh mềm mại, luyến láy tinh tế, phát âm rõ phương ngữ và biểu cảm mộc mạc.
  • Phong cách thính phòng: Tập trung vào các ca khúc có tính chất ngợi ca, cấu trúc phát triển hoành tráng, đòi hỏi kỹ thuật mở rộng khẩu hình, cột hơi khỏe, âm thanh vang dày, xử lý sắc thái tương phản mạnh mẽ và kịch tính.

5. Kết quả thực nghiệm sư phạm trong luận án phản ánh điều gì?

Kết quả kiểm tra trước và sau thực nghiệm (thể hiện qua các Bảng 4.5, 4.6 và 4.7) cho thấy sự cải thiện rõ rệt của sinh viên nhóm thực nghiệm. Sinh viên nắm vững kỹ thuật hơi thở, khắc phục lỗi gắt âm khu cao, chuyển giọng mượt mà, xử lý chính xác các bước nhảy quãng khó và thể hiện sâu sắc tính cảm xúc, sắc thái ca từ của tác phẩm so với trước khi áp dụng các biện pháp mới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trịnh Thị Thúy Khuyên là công trình nghiên cứu chuyên sâu về lý luận và phương pháp dạy học âm nhạc, giải quyết yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo giọng soprano qua mảng ca khúc viết về Thanh Hóa tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa. Luận án đã làm rõ cơ sở lý thuyết, đặc trưng âm nhạc - ca từ của 32 ca khúc tiêu biểu, đồng thời đánh giá toàn diện thực trạng đào tạo tại cơ sở. Hệ thống biện pháp sư phạm đề xuất kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật Bel Canto kinh điển và nghệ thuật phát âm truyền thống, đã được kiểm chứng tính khả thi qua thực nghiệm sư phạm định lượng. Kết quả nghiên cứu đóng góp tư liệu thực tiễn có giá trị cho công tác giảng dạy thanh nhạc chuyên nghiệp và bảo tồn di sản âm nhạc địa phương.