Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc (mã số: 9140111) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Tiến, do PGS.TS Phạm Trọng Toàn hướng dẫn, được bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương năm 2022 với đề tài: "Dạy học dân ca nghi lễ Hát thờ cho sinh viên Đại học Sư phạm Âm nhạc".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Kho tàng âm nhạc truyền thống Việt Nam ghi nhận dân ca nghi lễ Hát thờ (NLHT) của người Việt ở vùng trung du và châu thổ sông Hồng – tiêu biểu là Hát Xoan, Hát Dô, Hát Dậm – là những thành tố cổ xưa, mang tính cốt lõi của dân ca người Việt. Dân ca NLHT phản ánh đời sống tâm linh, phong tục tập quán và truyền thống đạo đức uống nước nhớ nguồn của cộng đồng cư dân nông nghiệp lúa nước. Đối với sinh viên (SV) ngành Sư phạm Âm nhạc (SPAN) – lực lượng giáo viên âm nhạc tương lai tại các trường phổ thông, việc tiếp cận, thấu hiểu và thực hành chuẩn xác các thể loại dân ca NLHT giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục thẩm mỹ và bảo tồn văn hóa âm nhạc dân tộc.

Tuy nhiên, khảo sát thực tế tại các cơ sở đào tạo giáo viên âm nhạc như Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên cho thấy dung lượng dân ca NLHT trong chương trình đào tạo còn khiêm tốn, chưa phản ánh đúng vị trí lịch sử và giá trị nghệ thuật của thể loại. Các đặc điểm về nguồn gốc lịch sử, âm nhạc ngũ cung, ca từ và lề lối diễn xướng cổ chưa được khai thác có hệ thống trong giảng dạy. Về phương pháp, giảng viên (GV) chủ yếu sử dụng phương pháp thuyết trình đối với lý thuyết và phương pháp truyền khẩu một chiều (GV - SV) đối với thực hành, ít có sự tương tác hai chiều, chưa khai thác công nghệ thông tin và chưa triển khai dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực của người học. Luận án được triển khai nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống này trong đào tạo giáo viên âm nhạc.

Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về dạy học dân ca NLHT và khảo sát thực trạng dạy học thể loại này cho SV Đại học SPAN, luận án đề xuất hệ thống biện pháp dạy học dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị di sản âm nhạc dân tộc trong bối cảnh giao lưu, hội nhập văn hóa.

Câu hỏi nghiên cứu

Văn bản luận án xác định cụ thể 5 câu hỏi nghiên cứu:

  1. Vì sao cần dạy học về lịch sử 3 thể loại dân ca NLHT là Hát Xoan, Hát Dô, Hát Dậm cho SV Đại học SPAN?
  2. Vì sao cần dạy học hát dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN?
  3. Dạy học về lịch sử và hát dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN có gì khác với dạy học dân ca nói chung?
  4. Thực trạng dạy học về lịch sử và hát dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN hiện nay như thế nào?
  5. Cần dạy học về lịch sử và hát dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN như thế nào để nâng cao chất lượng trong dạy học các thể loại dân ca này trong giai đoạn hiện nay?

Giả thuyết khoa học

Dạy học dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN đã và đang thực hiện ở một số trường Đại học Sư phạm có những ưu điểm, song vẫn còn những hạn chế. Nếu xây dựng được chương trình khung các chuyên đề, kế hoạch dạy học và tuyển chọn bổ sung một số bài dân ca NLHT phù hợp, đồng thời đổi mới quy trình, phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực, tăng cường kết nối với thực tiễn sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN.

Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học dân ca cho SV Đại học SPAN.
  • Đối tượng nghiên cứu: Dạy học dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung nghiên cứu dạy học về lịch sử 3 thể loại dân ca NLHT là Hát Xoan, Hát Dô, Hát Dậm và dạy học thực hành hát 3 thể loại này.
  • Địa bàn nghiên cứu và khảo nghiệm thực tế: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên (Khoa Giáo dục Nghệ thuật / Bộ môn Giáo dục Nghệ thuật).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã hệ thống hóa tư liệu nghiên cứu trong và ngoài nước qua hai nhóm nội dung chính:

  1. Các công trình nghiên cứu về âm nhạc tín ngưỡng và dân ca nghi lễ Hát thờ:

    • Nghiên cứu quốc tế và lịch sử âm nhạc thế giới: Tài liệu khảo cổ học chứng minh âm nhạc nảy sinh từ mô phỏng âm thanh thiên nhiên và lao động sản xuất. Sách Hý khúc Trung Quốc nêu bằng chứng 21 ống địch bằng xương có niên đại 8.000 - 9.000 năm, mô tả ca múa nguyên thủy gắn với lễ hội khánh tiết, tô-tem giáo và tín ngưỡng phồn thực; sách Lịch sử kịch hát Trung Quốc ghi lại khúc hát họ Cát Thiên và tập Kinh thi gồm 305 bài hát có nhạc đệm; tác phẩm Cộng hòa của Platon (Đỗ Khánh Hoan dịch, 2014) ghi nhận nhà triết học Pitago (572 - 500 TCN) sử dụng bài ca ngợi thần Apôlông và đàn Lia trong giáo dục học trò; các thể loại ca hát Hy Lạp cổ đại như fren (thanh nhạc nghi thức tôn giáo, tang lễ - hình thức ban đầu của NLHT), Péan, difiramb; công trình Lịch sử âm nhạc thế giới của Nguyễn Xinh nhấn mạnh tính chất đồng ca một bè gắn với lời thơ; tài liệu Dân ca là cơ sở của âm nhạc của Ghi-rơ-sman khẳng định fôn-clo âm nhạc là tầng bậc phát triển đầu tiên của nghệ thuật âm thanh; công trình Lược sử âm nhạc Việt Nam của Nguyễn Thụy Loan xác định nghi thức cầu cúng thời Hùng Vương đã định hình những giai điệu đầu tiên của Hát thờ.
    • Nghiên cứu về Hát Xoan: Nhạc sĩ Tú Ngọc với công trình Hát Xoan, dân ca Phú Thọ (1958) và chuyên khảo Hát Xoan dân ca lễ nghi - phong tục (1997, 7 chương) đã phân tích vùng văn hóa Đất Tổ, truyền thuyết húy tên Xuân Lan/Xuân Nương thời Hùng Vương, sự kiện 21 làng xã tổ chức hội Xoan, diễn xướng tại miếu Lãi Lèn, quan hệ với các lối hát cửa đình và phân tích thang âm, điệu thức ngũ cung; Cao Khắc Thùy với Hát Xoan - Hát Ghẹo dấu ấn một chặng đường (2011) khảo sát di chỉ tiền Đông Sơn và tư liệu nghệ nhân cuối thập niên 1950; Địa chí Vĩnh Phú văn hóa dân gian vùng Đất Tổ (1986); Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Xoan Singing in Phú Thọ (2010) gồm 36 tham luận của các học giả Việt Nam và quốc tế (Đức, Ý, Pháp, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản), hoàn thiện hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận Hát Xoan là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 03/02/2018.
    • Nghiên cứu về Hát Dô: Công trình Hát dô, Hát chèo tàu của Trần Bảo Hưng và Nguyễn Đăng Hòe (1977, 11 chương) phân tích không gian Hát Dô tại xã Liệp Tuyết (Quốc Oai, Hà Nội), hội đền Khánh Xuân chu kỳ 36 năm mở một lần vào ngày 15 tháng Giêng, thờ đức thánh Tản Viên, cấu trúc bài ca tế thần và lề lối hát nói, hát ngâm, hát xô và xướng.
    • Nghiên cứu về Hát Dậm: Tài liệu Giới thiệu Hát Dậm của Tân Huyền và Sơn Tùng (1958) giới thiệu Hát Dậm tại thôn Quyển Sơn (xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam) diễn ra từ mùng 6 tháng Giêng đến mùng 10 tháng Hai âm lịch tại đền Trúc và đình làng nhằm tưởng nhớ Lý Thường Kiệt; cuốn Dân ca Hát Dậm Hà Nam của Trọng Văn (1998, 3 phần); công trình Khảo cứu về lễ hội Hát Dậm Quyển Sơn của Lê Hữu Bách (2010) ghi chép quy trình nghi lễ và ký âm bản nhạc.

  2. Các công trình nghiên cứu về dạy học dân ca và đưa dân ca vào nhà trường:

    • Đề án Hỗ trợ đưa dân ca vào trường Trung học cơ sở do Phạm Lê Hòa làm chủ nhiệm (2009, Trường ĐHSP Nghệ thuật TW thực hiện thuộc Dự án Phát triển giáo dục THCS II của Bộ GD&ĐT).
    • Các luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc: Trần Thị Kim Thăng (2012) nghiên cứu đưa Hát Dô vào dạy học chính khóa, ngoại khóa tại Trường CĐSP Hà Tây; Nguyễn Thị Chang (2013) nghiên cứu truyền dạy Chèo Tàu và Hát Dô tại Trường Tiểu học An Khánh (Hoài Đức, Hà Nội); Trần Ánh Tuyết (2013) nghiên cứu đưa Hát Dậm vào ngoại khóa tại Trường CĐSP Hà Nam; Giáp Văn Thịnh (2014) khảo cứu nghệ thuật Hát Dậm Quyển Sơn qua hoạt động truyền dạy của nghệ nhân Trịnh Thị Răm.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan cho thấy các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc khảo cứu âm nhạc dân gian, lịch sử văn hóa hoặc áp dụng đưa dân ca vào bậc phổ thông, cao đẳng sư phạm. Chưa có công trình nào ở cấp độ luận án tiến sĩ Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc nghiên cứu một cách tổng thể việc dạy học 3 thể loại dân ca NLHT (Hát Xoan, Hát Dô, Hát Dậm) cho SV đại học sư phạm; chưa làm rõ mối quan hệ cội nguồn giữa trung tâm văn hóa Văn Lang (Hát Xoan) với vùng ngoại vi châu thổ (Hát Dô, Hát Dậm); chưa thiết kế khung chuyên đề, quy trình kỹ thuật nhả chữ, phát âm và phương pháp tổ chức dạy học thực hành theo định hướng phát triển năng lực nghề nghiệp cho SV chuyên ngành SPAN.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

  1. Hệ thống khái niệm công cụ:

    • Dạy học đại học: Luận án tiếp thu quan điểm của Lê Khánh Bằng (1993), Hồ Ngọc Đại (1983), Hoàng Phê (1996), Đặng Vũ Hoạt và Hà Thị Đức (2005), Đặng Thành Hưng (2002), xác định dạy học đại học là quá trình tương tác thống nhất giữa hoạt động tổ chức, điều khiển của GV với hoạt động tự giác, tích cực, có tính chất nghiên cứu của SV nhằm chiếm lĩnh tri thức và phát triển kỹ năng nghề nghiệp.
    • Dân ca và Dân ca nghi lễ Hát thờ: Kế thừa định nghĩa của Phạm Phúc Minh, Trần Quang Hải, Vũ Ngọc Phan, tác giả xác định dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tác trong lao động, sinh hoạt và tín ngưỡng, lưu truyền bằng phương thức truyền khẩu, có nhiều dị bản và mang tính dân tộc. Phân định với dân ca nghi lễ phong tục (giao duyên), luận án khẳng định dân ca NLHT là thể loại dân ca hình thành và phát triển trong các nghi lễ tín ngưỡng thờ phụng các vị nhiên thần và nhân thần; dù trong diễn xướng có chặng hát đối đáp nam nữ nhưng cốt lõi vẫn phụng vụ nghi thức tế thần, mang tính chất trang nghiêm, thành kính.
    • Dạy học dân ca NLHT: Quá trình tương tác có tổ chức giữa người dạy và người học nhằm trang bị kiến thức lịch sử, lề lối diễn xướng, kỹ năng xử lý giọng hát và phong cách thể hiện các bài ca nghi lễ tín ngưỡng.
    • Biện pháp và Phương pháp dạy học: Tiếp cận định nghĩa của Nguyễn Văn Đạm, Lưu Xuân Mới, Nguyễn Ngọc Quang, Lê Anh Tuấn, Nguyễn Văn Cường.

  2. Lý thuyết nền tảng và phương pháp luận:

    • Tiếp cận năng lực: Rèn luyện kiến thức lý thuyết, kỹ năng ca hát, thẩm âm và phương pháp sư phạm để SV có khả năng giảng dạy âm nhạc dân tộc tại trường phổ thông.
    • Tiếp cận tích hợp: Kết hợp lý thuyết lịch sử âm nhạc với kỹ hành thanh nhạc, giữa nghiên cứu âm nhạc học với thực hành sư phạm.
    • Tiếp cận hệ thống - cấu trúc: Xem xét quá trình dạy học dân ca NLHT trong tổng thể chương trình đào tạo SPAN và bối cảnh bảo tồn di sản văn hóa.
    • Lý thuyết vùng văn hóa và lý thuyết "trung tâm và ngoại vi": Vận dụng quan điểm của Ngô Đức Thịnh và Clark Wissler (thuyết khuếch tán văn hóa). Phú Thọ thời kỳ Hùng Vương là trung tâm văn hóa - chính trị của người Việt cổ; Hát Xoan chứa đựng các lớp văn hóa bản địa thời sơ sử. Quá trình thiên di dọc sông Hồng đưa các yếu tố văn hóa âm nhạc lan tỏa xuống vùng đồng bằng, hình thành nên các thể loại NLHT ở ngoại vi như Hát Dô (Quốc Oai) và Hát Dậm (Hà Nam), tạo nên tính "thống nhất trong đa dạng".
    • Lý thuyết âm nhạc ngũ cung: Áp dụng lý thuyết âm nhạc ngũ cung của Ghi-rơ-sman (cấu trúc trung tâm điệu thức, điểm tựa quãng 4 và quãng 5, các điệu Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ, sự dịch chuyển xoay quanh âm gốc) kết hợp quan điểm về điệu thức năm âm đúng của Vũ Nhật Thăng (2015) để phân tích cấu trúc giai điệu, thang âm của Hát Xoan, Hát Dô, Hát Dậm.

  3. Nguyên tắc dạy học dân ca NLHT cho SV Đại học SPAN:

    • Thống nhất giữa tính khoa học, tính nghiệp vụ và tính giáo dục.
    • Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, lý thuyết với thực hành.
    • Nguyên tắc cá biệt hóa (phù hợp với âm vực, âm sắc, chất giọng của từng SV).
    • Thống nhất biện chứng giữa vai trò chủ đạo của giảng viên và vai trò chủ động của sinh viên.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, so sánh, tổng hợp và hệ thống hóa các tài liệu lịch sử, âm nhạc học, giáo dục học.
  • Phương pháp điều tra giáo dục: Thiết kế bảng hỏi cấu trúc gồm câu hỏi đóng và mở đối với GV và SV chuyên ngành SPAN.
  • Phương pháp đàm thoại / phỏng vấn sâu: Phỏng vấn trực tiếp các nghệ nhân dân gian tại các làng Xoan (Phú Thọ), Liệp Tuyết (Quốc Oai), Quyển Sơn (Kim Bảng) và giảng viên giảng dạy âm nhạc.
  • Phương pháp quan sát sư phạm: Dự giờ dạy học Lịch sử âm nhạc Việt Nam, Lý thuyết âm nhạc cơ bản, Dạy hát dân ca tại Trường ĐHSP - ĐHTN; ghi nhận quá trình diễn xướng thực tế của nghệ nhân.
  • Phương pháp nghiên cứu sản phẩm giáo dục: Phân tích đề cương chi tiết môn học, giáo án, kế hoạch bài dạy của GV.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức giảng dạy thực nghiệm đối chứng trên đối tượng SV Khóa 21 ngành SPAN tại Trường ĐHSP - ĐHTN.
  • Phương pháp thống kê toán học: Xử lý dữ liệu định lượng khảo sát thực trạng và số liệu đánh giá kết quả thực nghiệm.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

  • Nguồn tư liệu thứ cấp: Các công trình khảo cứu, sách chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo quốc tế, đề án khoa học và giáo trình đào tạo chuyên ngành SPAN.
  • Nguồn dữ liệu sơ cấp: Bản ghi âm, ghi hình điền dã; các bản nhạc do tác giả trực tiếp ký âm từ giọng hát của nghệ nhân; phiếu trưng cầu ý kiến GV và SV; hồ sơ học tập và bảng điểm đánh giá thực nghiệm SV K21 Trường ĐHSP - ĐHTN.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận của dạy học dân ca nghi lễ Hát thờ cho sinh viên Đại học Sư phạm Âm nhạc

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận toàn diện cho đề tài:

  • Phân tích cội nguồn lịch sử của âm nhạc nghi lễ thế giới và Việt Nam, khẳng định dân ca tín ngưỡng hình thành từ thời nguyên thủy gắn liền với nghi thức thờ phụng tự nhiên và nhân thần.
  • Xác định hệ thống khái niệm công cụ liên quan trực tiếp đến đề tài: Dạy học đại học, Dân ca, Dân ca NLHT, Dạy học dân ca NLHT, Phương pháp và Biện pháp dạy học.
  • Phân tích đặc điểm tâm lý, năng khiếu và cơ quan phát thanh của SV ngành SPAN: Đa số ở độ tuổi 18 - 20, bộ máy phát âm đã trưởng thành, tầm cữ giọng phát triển trong khoảng quãng 10 đến quãng 13; nhiều em hát bằng giọng tự nhiên (vang ngực), âm thanh khỏe nhưng chưa nắm vững kỹ thuật luyến láy, ngân rung đặc thù của dân ca cổ truyền.
  • Xác lập vai trò, chức năng của phương tiện dạy học chuyên biệt (phòng cách âm, nhạc cụ dân tộc đệm hát, thiết bị nghe nhìn, băng đĩa ghi âm nghệ nhân) và 4 nguyên tắc sư phạm cốt lõi trong giảng dạy thể loại này.
  • Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả học tập gồm chuẩn kiến thức lý thuyết, kỹ năng phát âm, nhả chữ, thể hiện phong cách diễn xướng và năng lực sư phạm âm nhạc.

Chương 2: Đặc điểm và giá trị của dân ca nghi lễ Hát thờ

Chương 2 đi sâu phân tích cấu trúc âm nhạc học và giá trị văn hóa của 3 thể loại dân ca NLHT:

  • Đặc điểm dân ca Hát Xoan (Phú Thọ): Thể loại dân ca nghi lễ gắn với thời đại Hùng Vương, diễn xướng tại đình làng, miếu Lãi Lèn. Một cuộc hát Xoan truyền thống diễn ra qua 3 chặng tuần tự: Chặng hát Nghi thức tế thần (các bài Hát Chúc, Thơ nhang, Đóng đám), Chặng hát Quả cách (14 quả cách mô tả lao động, cảnh sắc, sinh hoạt tín ngưỡng) và Chặng Hát Bỏ bộ / Hát Hội (hình thức đối đáp trữ tình, diễn xướng vui tươi có kèm động tác múa phụ họa như bài Bỏ bộ, Giáo trống, Giáo pháo). Thang âm giai điệu mang tính chất cổ sơ, vận động quanh các quãng 4, quãng 5 với cấu trúc ngũ cung rõ rệt.
  • Đặc điểm dân ca Hát Dô (Quốc Oai, Hà Nội): Gắn liền với huyền tích thờ Tản Viên Sơn Thánh tại đền Khánh Xuân (Liệp Tuyết). Diễn xướng gồm các lối hát nói, hát ngâm, hát xô và xướng. Bố cục cuộc hát cũng trải qua các phần tế thần và hát hội giao duyên; giai điệu mang âm hưởng ngũ cung tương đồng với Hát Xoan (điển hình như bài Chúc thơ của Hát Dô có nhiều nét tương đồng với bài Thơ nhang của Hát Xoan; bài Trồng chuối của Hát Dô gần gũi với bài Trồng bông luống đậu của Hát Xoan).
  • Đặc điểm dân ca Hát Dậm (Kim Bảng, Hà Nam): Gắn với sự tích tưởng nhớ anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt tại đền Trúc - Quyển Sơn. Lời ca mang tính tôn kính, cầu mong quốc thái dân an, mùa màng bội thu và ca ngợi công đức quan quân triều Lý. Âm nhạc có sự pha trộn giữa ngâm vịnh trang nghiêm và các khúc ca lao động khỏe khoắn, sử dụng các bài mang tính chất nghi lễ như Phong trống, Phong pháo, Dâng hương tương ứng với hệ thống bài bản của Hát Xoan.
  • Giá trị lịch sử và nghệ thuật: Luận án khẳng định dân ca NLHT là kho tàng lưu giữ ký ức văn hóa cội nguồn, phản ánh quá trình định cư, lập làng của người Việt cổ. Về nghệ thuật, đây là mẫu mực của nghệ thuật tổng hợp (ca - múa - nhạc gắn với không gian diễn xướng tâm linh), chứa đựng cấu trúc giai điệu ngũ cung bản địa đặc thù trước khi chịu ảnh hưởng của các dòng nhạc ngoại lai.

Chương 3: Thực trạng dạy học dân ca nghi lễ Hát thờ cho sinh viên Đại học Sư phạm Âm nhạc

Chương 3 trình bày khảo sát thực nghiệm tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên (Khoa Giáo dục Nghệ thuật / Bộ môn Giáo dục Nghệ thuật):

  • Khái quát đơn vị: Đào tạo SV cử nhân Sư phạm Âm nhạc phục vụ giảng dạy tại các trường phổ thông khu vực trung du, miền núi phía Bắc và cả nước. SV có năng khiếu âm nhạc cơ bản nhưng trình độ đầu vào không đồng đều giữa các vùng miền.
  • Khảo sát chương trình và thực tế dạy học:
    • Chương trình đào tạo chuyên ngành chưa xây dựng môn học độc lập về dân ca NLHT; thể loại này chỉ xuất hiện rải rác một vài tiết trong môn Lịch sử âm nhạc Việt Nam hoặc môn Dạy hát dân ca.
    • Về mục tiêu (Bảng 2 trong luận án): Mới dừng lại ở mức giới thiệu sơ lược, chưa chú trọng phát triển năng lực cảm thụ chuyên sâu và kỹ năng thị phạm.
    • Về nội dung (Bảng 3 trong luận án): Danh mục bài dạy nghèo nàn, chủ yếu chọn các bài mang tính chất cải biên, thiếu bài bản cổ gốc; thiếu tư liệu giải thích bối cảnh diễn xướng và nghi lễ.
    • Về phương pháp (Bảng 4 trong luận án): Phương pháp truyền khẩu đơn thuần chiếm ưu thế tuyệt đối trong thực hành hát; GV hát mẫu, SV nhại lại từng câu; thiếu các bài tập hướng dẫn vị trí âm thanh, nhả chữ đúng phương ngữ cổ; việc ứng dụng công nghệ thông tin và tổ chức hoạt động trải nghiệm, tiếp xúc nghệ nhân còn hạn chế.
  • Đánh giá nguyên nhân: Thiếu giáo trình chuẩn hóa; giảng viên chưa được tập huấn chuyên sâu về âm nhạc di sản nghi lễ; thời lượng tín chỉ dành cho dân ca truyền thống bị cắt giảm.

Chương 4: Biện pháp dạy học dân ca nghi lễ Hát thờ cho sinh viên Đại học Sư phạm Âm nhạc

Trên cơ sở phân tích thực trạng và bám sát yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 môn Âm nhạc, luận án đề xuất 3 nhóm biện pháp sư phạm:

  1. Xây dựng chuyên đề dạy học dân ca NLHT và kế hoạch bài dạy theo tiếp cận năng lực:

    • Thiết kế chuyên đề tích hợp giữa lý thuyết lịch sử âm nhạc và thực hành diễn xướng.
    • Biên soạn kế hoạch bài dạy xác định rõ chuẩn đầu ra về năng lực âm nhạc: Năng lực nhận thức âm nhạc di sản, năng lực thể hiện âm nhạc (hát đúng phong cách, sắc thái) và năng lực thực hành sư phạm (phương pháp dạy hát dân ca cho học sinh phổ thông).

  2. Tuyển chọn một số bài dân ca nghi lễ Hát thờ trong dạy học môn Hát dân ca:

    • Lựa chọn các bài bản tiêu biểu, có giai điệu đẹp, độ khó vừa phải, mang tính đại diện cho từng thể loại:
      • Hát Xoan: Tuyển chọn các bài thuộc chặng quả cách và hát hội dễ tiếp cận, lời ca trong sáng, tính chất âm nhạc vui tươi (Bỏ bộ, Giáo trống, Giáo pháo...).
      • Hát Dô: Tuyển chọn bài Chúc thơ, Trồng chuối...
      • Hát Dậm: Tuyển chọn bài Phong trống, Dâng hương...
    • Ký âm chuẩn xác, cung cấp kèm theo bản ghi âm mẫu của các nghệ nhân cao tuổi để SV đối chiếu thang âm ngũ cung tự nhiên.

  3. Đổi mới dạy học thực hành hát dân ca NLHT theo định hướng phát triển năng lực:

    • Rèn luyện kỹ thuật ca hát dân gian: Hướng dẫn SV cách lấy hơi sâu, nén hơi, mở khẩu hình tự nhiên theo lối hát ngực nhưng xử lý khoảng vang linh hoạt; tập luyện kỹ thuật nẩy, vuốt, luyến, láy đặc thù của tiếng Việt cổ.
    • Kết hợp hát với động tác diễn xướng phụ họa (múa quạt trong Hát Dô, gõ phách, gõ trống khẩu trong Hát Xoan, nhịp chân dậm trong Hát Dậm).
    • Đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học: Học nhóm, thảo luận phân tích dị bản, tổ chức không gian mô phỏng diễn xướng đình làng, ứng dụng công nghệ thông tin nghe nhìn tư liệu điền dã.

Khái quát quá trình và kết quả thực nghiệm sư phạm: Luận án tiến hành dạy học thực nghiệm trên SV Khóa 21 (K21) ngành Sư phạm Âm nhạc tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên nhằm kiểm chứng tính khả thi của các biện pháp đề xuất. Toàn bộ quá trình thu thập thông tin, đo lường trước và sau thực nghiệm được tổng hợp qua hệ thống bảng thống kê số liệu trong văn bản luận án.

Danh mục bảng trong văn bản luận án Nội dung tổng hợp số liệu Trang văn bản
Bảng 1 Tiêu chí đánh giá kiến thức, kĩ năng hát dân ca nghi lễ Hát thờ của sinh viên Đại học Sư phạm Âm nhạc 50
Bảng 2 Thực trạng thực hiện mục tiêu dạy học dân ca NLHT cho sinh viên Đại học SPAN 98
Bảng 3 Thực trạng thực hiện nội dung dạy học dân ca NLHT cho sinh viên Đại học Sư phạm Âm nhạc ở Trường ĐHSP - ĐHTN 99
Bảng 4 Thực trạng sử dụng phương pháp dạy học trong dạy học dân ca NLHT cho sinh viên Đại học Sư phạm Âm nhạc 103
Bảng 5 Bảng đánh giá các nội dung học hát dân ca NLHT trước khi thực nghiệm của SV K21 141
Bảng 6 Bảng đánh giá các nội dung học hát dân ca NLHT sau khi thực nghiệm của SV K21 142
Bảng 7 Kết quả đánh giá các nội dung học hát dân ca NLHT thông qua việc thu thập thông tin, tiến hành thực nghiệm và xử lý số liệu 142

Dữ liệu thực nghiệm đối chứng tại Bảng 5, Bảng 6 và Bảng 7 phản ánh sự chuyển biến rõ rệt của SV K21 sau khi áp dụng các biện pháp đổi mới: Tỷ lệ SV đạt mức độ tốt và khá về kiến thức lịch sử âm nhạc, kỹ năng phát âm nhả chữ chuẩn phong cách và kỹ năng thị phạm dạy hát tăng cao so với giai đoạn trước thực nghiệm.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Bổ sung và hoàn thiện cơ sở lý luận về dạy học dân ca nghi lễ Hát thờ trong hệ thống lý luận và phương pháp dạy học âm nhạc bậc đại học.
  • Dưới góc độ âm nhạc học và lý thuyết văn hóa, luận án luận giải sâu sắc mối quan hệ nguồn cội giữa Hát Xoan (trung tâm Văn Lang cổ xưa) với Hát Dô và Hát Dậm (vùng ngoại vi châu thổ sông Hồng), chứng minh tính thống nhất trong đa dạng của hệ thống dân ca NLHT người Việt.
  • Cung cấp nguồn tư liệu học thuật có căn cứ xác thực về đặc điểm âm nhạc ngũ cung, thang âm, điệu thức và kỹ thuật diễn xướng dân gian phục vụ công tác giảng dạy lý luận âm nhạc.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Khảo sát, phân tích toàn diện và phản ánh đúng thực trạng dạy học dân ca NLHT tại cơ sở đào tạo giáo viên âm nhạc (Trường ĐHSP - ĐHTN), cung cấp dữ liệu thực tiễn cho công tác quản lý đào tạo.
  • Đề xuất hệ thống biện pháp dạy học mang tính ứng dụng cao: Khung chuyên đề, giáo án minh họa theo định hướng phát triển năng lực, hệ thống bài tập kỹ thuật thanh nhạc dân gian và phương pháp dạy học tương tác.
  • Bổ sung các bản ký âm chuẩn xác từ nghệ nhân điền dã, làm giàu nguồn tư liệu bài dạy thực hành hát dân ca truyền thống cho các trường sư phạm đào tạo giáo viên âm nhạc.

Khuyến nghị của tác giả

  • Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Cần ban hành định hướng chuẩn chương trình đào tạo giáo viên âm nhạc, trong đó quy định tỷ lệ dung lượng hợp lý cho mảng âm nhạc cổ truyền, di sản phi vật thể quốc gia và nhân loại.
  • Đối với các cơ sở đào tạo đại học sư phạm: Xây dựng học phần hoặc chuyên đề tự chọn chuyên sâu về dân ca NLHT; đầu tư trang thiết bị âm thanh, phòng học chuyên dụng đạt chuẩn; tạo điều kiện cho GV và SV đi thực tế điền dã tại các làng di sản.
  • Đối với giảng viên: Chủ động đổi mới phương pháp giảng dạy, kết hợp chặt chẽ giữa truyền khẩu và ký âm khoa học, tích cực khai thác công nghệ đa phương tiện và mời nghệ nhân dân gian tham gia báo cáo chuyên đề.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

Văn bản luận án xác định giới hạn nghiên cứu tập trung vào 3 thể loại dân ca NLHT cụ thể (Hát Xoan, Hát Dô, Hát Dậm); chưa thể bao quát toàn bộ các hình thức ca hát nghi lễ tín ngưỡng khác của người Việt ở vùng châu thổ Bắc Bộ như Hát Chèo tàu, Hát Cửa đình (Ca trù), Trò Trám... Về không gian khảo sát và thực nghiệm sư phạm, đề tài mới triển khai chủ yếu tại một cơ sở đào tạo là Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, chưa có điều kiện mở rộng khảo sát so sánh đồng bộ trên tất cả các trường đại học sư phạm có đào tạo ngành Sư phạm Âm nhạc trên toàn quốc.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thể loại dân ca nghi lễ, diễn xướng phong tục khác của người Việt và các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
  • Triển khai áp dụng thử nghiệm hệ thống biện pháp dạy học dân ca nghi lễ tại các cơ sở đào tạo giáo viên nghệ thuật khác và nghiên cứu tích hợp nội dung này vào chương trình giáo dục âm nhạc địa phương tại các trường phổ thông.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc, Âm nhạc học: Tham khảo khung lý thuyết tiếp cận năng lực tích hợp với âm nhạc học, phương pháp luận nghiên cứu vùng văn hóa và cách thức thiết kế thực nghiệm sư phạm trong dạy học nghệ thuật.
  • Giảng viên các trường đại học, cao đẳng sư phạm đào tạo ngành Sư phạm Âm nhạc: Khai thác trực tiếp Chương 2 và Chương 4 để xây dựng đề cương bài giảng môn Dạy hát dân ca, Lịch sử âm nhạc Việt Nam hoặc biên soạn chuyên đề tự chọn về âm nhạc di sản truyền thống.
  • Cán bộ quản lý đào tạo, chuyên viên phụ trách môn Âm nhạc của các Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo hệ thống tiêu chí đánh giá năng lực thực hành âm nhạc dân gian và các giải pháp bảo tồn văn hóa truyền thống thông qua giáo dục học đường.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu cụ thể những thể loại dân ca nghi lễ Hát thờ nào?

Luận án tập trung nghiên cứu 3 thể loại dân ca nghi lễ Hát thờ tiêu biểu của người Việt ở vùng trung du và châu thổ sông Hồng: Hát Xoan (tại Phú Thọ), Hát Dô (tại xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai, Hà Nội) và Hát Dậm (tại thôn Quyển Sơn, xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam).

2. Tác giả sử dụng những lý thuyết âm nhạc và văn hóa nào để phân tích bài bản dân ca?

Tác giả vận dụng lý thuyết âm nhạc ngũ cung của Ghi-rơ-sman (nghiên cứu trung tâm ổn định điệu thức, tương quan quãng 4, quãng 5 và các điệu Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ) kết hợp quan điểm về điệu thức năm âm đúng của Vũ Nhật Thăng (2015); cùng lý thuyết vùng văn hóa, thuyết "trung tâm và ngoại vi" (Ngô Đức Thịnh, Clark Wissler) để chứng minh mối quan hệ giữa cái nôi Hát Xoan thời Hùng Vương và các thể loại Hát Dô, Hát Dậm ở ngoại vi châu thổ.

3. Thực trạng dạy học dân ca NLHT tại địa bàn nghiên cứu có những hạn chế chính nào?

Khảo sát tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên chỉ ra: Nội dung dân ca NLHT trong chương trình đào tạo còn khiêm tốn; bài bản dạy học chưa phong phú, thiếu tư liệu gốc; giảng viên chủ yếu dạy theo lối thuyết trình lý thuyết và truyền khẩu một chiều khi dạy hát; thiếu trang thiết bị và tư liệu âm thanh chuẩn; chưa triển khai dạy học tích hợp phát triển năng lực cho SV.

4. Luận án đề xuất những nhóm biện pháp sư phạm cốt lõi nào?

Tác giả đề xuất 3 nhóm biện pháp chính: (1) Xây dựng các chuyên đề dạy học dân ca NLHT và kế hoạch bài dạy theo tiếp cận năng lực; (2) Tuyển chọn bổ sung các bài dân ca NLHT phù hợp (thuộc Xoan, Dô, Dậm) vào môn Hát dân ca; (3) Đổi mới phương pháp dạy học thực hành hát theo định hướng năng lực (rèn luyện kỹ thuật hơi thở, khẩu hình, phát âm nhả chữ cổ truyền kết hợp động tác múa phụ họa và gõ đệm).

5. Kết quả thực nghiệm sư phạm trên đối tượng nào và đạt được điều gì?

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên SV Khóa 21 (K21) ngành Sư phạm Âm nhạc tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên. Kết quả định lượng (tổng hợp qua các Bảng 5, 6, 7 trong văn bản) khẳng định sau thực nghiệm, mức độ nắm vững kiến thức lịch sử âm nhạc, kỹ năng hát chuẩn xác phong cách dân ca nghi lễ và năng lực thị phạm sư phạm của SV đều có sự cải thiện rõ rệt so với trước thực nghiệm.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Tiến là công trình nghiên cứu hệ thống về dạy học dân ca nghi lễ Hát thờ (Hát Xoan, Hát Dô, Hát Dậm) trong chương trình đào tạo đại học Sư phạm Âm nhạc. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý luận dạy học âm nhạc hiện đại với các lý thuyết âm nhạc học và văn hóa học dân gian, tác giả đã làm sáng tỏ giá trị lịch sử nghệ thuật của các thể loại dân ca nghi lễ cổ sơ, đồng thời đánh giá sát thực trạng đào tạo tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên. Hệ thống biện pháp sư phạm và kết quả thực nghiệm được trình bày trong luận án cung cấp căn cứ khoa học và giải pháp thực tiễn có giá trị cho việc nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên âm nhạc, gắn kết đào tạo đại học sư phạm với nhiệm vụ gìn giữ và trao truyền di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.