Luận án tiến sĩ nghiên cứu giọng nữ cao soprano trong opera Việt Nam

Luận án tiến sĩ khám phá giọng nữ cao soprano trong opera Việt Nam, phân tích vai trò, kỹ thuật và ảnh hưởng trong nền âm nhạc cổ điển.

• Tác giả: Nguyễn Khánh Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Anh Tuấn
• Trường học: Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Âm nhạc học
• Đề tài: Giọng nữ cao (Soprano) trong Opera Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ OPERA VIỆT NAM
• 1.1. Giọng nữ cao (soprano)
• 1.2. Tóm tắt tiến trình phát triển và các đặc điểm của giọng nữ cao
• 1.3. Tóm tắt tiến trình phát triển giọng nữ cao
• 1.4. Âm vực giọng nữ cao
• 1.5. Các loại giọng nữ cao
• 1.6. So sánh đặc điểm giọng nữ cao Việt Nam và giọng nữ cao thế giới
• 1.7. Các nghệ sĩ giọng nữ cao ở Việt Nam
• 1.8. Hát tiếng Việt với kỹ thuật bel canto
• 1.9. Kỹ thuật bel canto
• 1.10. Kỹ thuật bel canto trong hát tiếng Việt
• 1.11. Khái quát về sự hình thành và phát triển Opera Việt Nam
• 1.12. Giai đoạn tiền đề cho đến trước năm 1959
• 1.13. Opera Việt Nam giai đoạn 1959 - 1975
• 1.14. Opera Việt Nam giai đoạn sau 1975
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC ĐẶC ĐIỂM GIỌNG NỮ CAO
• 2.1. Vị trí và tính cách nhân vật giọng nữ cao trong Opera Việt Nam
• 2.2. Vị trí giọng nữ cao trong Opera Việt Nam
• 2.3. Khắc họa tính cách nhân vật giọng nữ cao bằng âm nhạc
• 2.4. Giọng nữ cao trong các tiết mục Opera Việt Nam
• 2.5. Đặc điểm âm nhạc của các tiết mục đơn ca viết cho giọng nữ cao
• 2.6. Đặc điểm âm nhạc của các tiết mục hợp ca có giọng nữ cao
• 2.7. Giọng nữ cao trong mối quan hệ với dàn nhạc
• 2.8. Kỹ thuật đồng âm
• 2.9. Các kiểu phối hợp khác giữa dàn nhạc và giọng nữ cao
• 3. CHƯƠNG 3: THỂ HIỆN GIỌNG NỮ CAO
• 3.1. Thể hiện kỹ thuật bel canto trong các tiết mục giọng nữ cao
• 3.2. Các tiết mục với kỹ thuật hát liền giọng
• 3.3. Các tiết mục với kỹ thuật hát nói
• 3.4. Các tiết mục với kỹ thuật hát lướt nhanh
• 3.5. Các tiết mục với kỹ thuật hát với sắc thái to nhỏ
• 3.6. Các tiết mục với kỹ thuật hát rung láy
• 3.7. Các tiết mục với kỹ thuật hát âm nẩy
• 3.8. Vấn đề phát âm tiếng Việt
• 3.9. Một số vấn đề kỹ thuật phát âm tiếng Việt
• 3.10. Lời ca trong các tiết mục giọng nữ cao
• 3.11. Tầm cữ của các tiết mục giọng nữ cao
• 3.12. Thể hiện yếu tố âm nhạc dân tộc trong các tiết mục giọng nữ cao
• 3.13. Chất liệu âm nhạc dân tộc
• 3.14. Kỹ thuật thanh nhạc thể hiện chất liệu âm nhạc dân tộc
• 3.15. Giải pháp về đào tạo và biểu diễn giọng nữ cao trong Opera Việt Nam
• 3.16. Về tài liệu
• 3.17. Về đào tạo
• 3.18. Về luyện tập và biểu diễn
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về giọng nữ cao và opera Việt Nam

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Khánh Trang tập trung nghiên cứu giọng nữ cao (soprano) trong opera Việt Nam, một thể loại âm nhạc cổ điển còn non trẻ tại Việt Nam. Nghệ thuật opera Việt Nam bắt đầu phát triển từ nửa sau thế kỷ XX, với sự hình thành của các vở kịch âm nhạc và đội ngũ nghệ sĩ chuyên nghiệp. Tuy nhiên, theo nhà sư phạm Nguyễn Trung Kiên, Việt Nam vẫn chưa có một nền opera chuyên nghiệp và bền vững. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc đầu tư nghiên cứu và phát triển nghệ thuật thanh nhạc, đặc biệt là giọng nữ cao, trong bối cảnh văn hóa âm nhạc Việt Nam.

1.1. Lịch sử phát triển opera Việt Nam

Opera Việt Nam trải qua ba giai đoạn chính: tiền đề (trước 1959), giai đoạn 1959-1975, và sau 1975. Mỗi giai đoạn đánh dấu sự phát triển và thay đổi trong cách tiếp cận nghệ thuật sân khấu và âm nhạc cổ điển. Các vở opera như 'Cô Sao' và 'Người tạc tượng' của NS Đỗ Nhuận là những tác phẩm tiêu biểu, được dàn dựng lại trong những năm gần đây. Tuy nhiên, số lượng tác phẩm opera còn hạn chế, và việc sử dụng các tiết mục thanh nhạc trong giảng dạy và biểu diễn còn ít ỏi.

1.2. Vai trò của giọng nữ cao trong opera Việt Nam

Giọng nữ cao (soprano) thường đảm nhận vai trò nữ chính trong các vở opera, với khả năng thể hiện cảm xúc và kỹ thuật thanh nhạc đa dạng. Luận án phân tích các đặc điểm của giọng nữ cao Việt Nam, so sánh với giọng nữ cao trên thế giới, và nhấn mạnh sự khác biệt trong kỹ thuật hát tiếng Việt với kỹ thuật bel canto. Các nghệ sĩ soprano Việt Nam đã góp phần quan trọng trong việc phát triển nghệ thuật biểu diễn và giáo dục âm nhạc.

II. Đặc điểm và kỹ thuật của giọng nữ cao

Luận án đi sâu vào phân tích các đặc điểm âm nhạc và kỹ thuật của giọng nữ cao trong opera Việt Nam. Các tiết mục đơn ca và hợp ca viết cho soprano được nghiên cứu kỹ lưỡng, với sự chú trọng vào cách giọng nữ cao tương tác với dàn nhạc. Kỹ thuật bel canto được áp dụng trong hát tiếng Việt, mang lại hiệu quả biểu diễn cao. Luận án cũng đề cập đến các vấn đề phát âm tiếng Việt và cách xử lý ngôn ngữ trong nghệ thuật biểu diễn.

2.1. Kỹ thuật bel canto trong hát tiếng Việt

Kỹ thuật bel canto, vốn là nền tảng của nghệ thuật thanh nhạc cổ điển, được áp dụng linh hoạt trong hát tiếng Việt. Luận án phân tích cách các nghệ sĩ soprano sử dụng kỹ thuật này để thể hiện các tiết mục opera Việt Nam, từ hát liền giọng đến hát rung láy. Việc kết hợp bel canto với đặc điểm ngôn ngữ tiếng Việt đòi hỏi sự tinh tế và sáng tạo.

2.2. Phát âm tiếng Việt trong nghệ thuật biểu diễn

Phát âm tiếng Việt trong opera là một thách thức lớn đối với các nghệ sĩ soprano. Luận án đưa ra các giải pháp kỹ thuật để xử lý vấn đề này, bao gồm cách phát âm nguyên âm, phụ âm, và thanh điệu. Việc rõ lời và truyền tải cảm xúc qua ngôn ngữ là yếu tố quan trọng trong nghệ thuật biểu diễn opera Việt Nam.

III. Giải pháp đào tạo và phát triển giọng nữ cao

Luận án đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng đào tạo và biểu diễn giọng nữ cao trong opera Việt Nam. Việc xây dựng tài liệu giảng dạy, cải tiến chương trình đào tạo, và tăng cường thực hành biểu diễn là những yếu tố then chốt. Luận án cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp nghệ thuật truyền thống và nghệ thuật đương đại trong quá trình đào tạo.

3.1. Cải tiến chương trình đào tạo

Luận án đề xuất việc tích hợp các tiết mục opera Việt Nam vào chương trình giảng dạy thanh nhạc, giúp sinh viên tiếp cận và thực hành các kỹ thuật hát phù hợp với văn hóa âm nhạc Việt Nam. Việc sử dụng các tác phẩm opera trong thi cử và biểu diễn cũng được khuyến khích.

3.2. Tăng cường thực hành biểu diễn

Thực hành biểu diễn là yếu tố quan trọng để phát triển kỹ năng của các nghệ sĩ soprano. Luận án đề xuất tổ chức các buổi biểu diễn opera thường xuyên, tạo cơ hội cho nghệ sĩ trẻ thể hiện tài năng và tích lũy kinh nghiệm. Sự kết hợp giữa nghệ thuật sân khấu và âm nhạc cổ điển sẽ góp phần nâng cao chất lượng biểu diễn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Giọng nữ cao (Soprano) trong Opera Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nguyễn Khánh Trang được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Anh Tuấn, bảo vệ năm 2022 tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, thuộc chuyên ngành Âm nhạc học (mã số 62 21 02 01).

Sự hình thành và phát triển của nghệ thuật thanh nhạc và Opera Việt Nam bắt đầu từ nửa sau thế kỷ XX. Trải qua hơn nửa thế kỷ, nghệ thuật Opera Việt Nam đã ghi nhận sự xuất hiện của hàng chục vở kịch âm nhạc và 8 tác phẩm Opera trọn vẹn, cùng sự hình thành của đội ngũ nghệ sĩ biểu diễn và giảng viên chuyên nghiệp. Tuy nhiên, như nhận định của nhà sư phạm thanh nhạc Nguyễn Trung Kiên, nền nghệ thuật Opera Việt Nam vẫn chưa thực sự đạt được tính bền vững và ổn định, đặc biệt là trong lĩnh vực sáng tác và biểu diễn. Việc khai thác các tiết mục thanh nhạc trong các vở Opera Việt Nam trên sân khấu biểu diễn còn hạn chế; trong đào tạo, giáo trình chuyên ngành ít sử dụng các trích đoạn Opera Việt Nam, nguồn tài liệu chưa được phổ biến rộng rãi. Mặc dù các tiết mục đơn ca, song ca, tam ca viết cho giọng nữ cao trong Opera Việt Nam có đủ chất lượng chuyên môn để giảng dạy và biểu diễn độc lập, nhưng nguồn tác phẩm này chưa được đầu tư nghiên cứu, hệ thống hóa về đặc trưng nghệ thuật, kỹ thuật xử lý ngôn ngữ và phương pháp biểu diễn. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật và thực hành biểu diễn này.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm hai nội dung chính:

1. Nghiên cứu đặc điểm giọng nữ cao trong Opera Việt Nam, bao gồm vị trí của giọng nữ cao, sự khắc họa tính cách nhân vật bằng âm nhạc, đặc điểm âm nhạc qua các tiết mục đơn ca và hợp ca, mối quan hệ giữa giọng nữ cao với dàn nhạc giao hưởng và các yếu tố khác trong cấu trúc tác phẩm.
2. Nghiên cứu kỹ thuật thanh nhạc của giọng nữ cao trong các tiết mục Opera Việt Nam trên các phương diện: phát âm tiếng Việt, ứng dụng kỹ thuật bel canto, thể hiện chất liệu âm nhạc dân tộc; từ đó đề xuất các giải pháp về tài liệu, đào tạo và thực hành biểu diễn.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là giọng nữ cao trong Opera Việt Nam, tập trung vào hai khía cạnh: đặc điểm âm nhạc và kỹ thuật thể hiện giọng nữ cao.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tiết mục có giọng nữ cao tham gia trong 7 vở Opera Việt Nam đã được dàn dựng hoặc lưu trữ văn bản:

• Cô Sao (Nhạc sĩ Đỗ Nhuận, 1965)
• Bên bờ K'rông Pa (Nhạc sĩ Nhật Lai, 1967)
• Người tạc tượng (Nhạc sĩ Đỗ Nhuận, 1971)
• Nguyễn Trãi ở Đông quan (Nhạc sĩ Đỗ Nhuận, 1980)
• Tình yêu của em (Nhạc sĩ Nguyễn Đình Tấn, 1981)
• Người giữ cồn (Nhạc sĩ Ca Lê Thuần, 2009)
• Lá đỏ (Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, 2016)

Vở Bông Sen (Nhạc sĩ Hoàng Việt, 1968) không thuộc phạm vi khảo sát do không sử dụng giọng nữ cao. Luận án giới hạn phạm vi ở góc độ biểu diễn thanh nhạc và phân tích âm nhạc học, không đi sâu vào nghệ thuật diễn xuất kịch của diễn viên.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia thành các nhóm công trình trong và ngoài nước:

Về tài liệu quốc tế nghiên cứu chuyên sâu về giọng nữ cao và kỹ thuật thanh nhạc:

• Miller R. với các công trình The structure of singing (1986), Training soprano voice (2004), Solutions for singers: Tools for performers and Teacher (2004), On the Art of singing (2011) cung cấp cơ sở học thuật, hệ thống bài tập thực hành, phân loại 9 nhánh giọng nữ cao và các giải pháp sư phạm xử lý kỹ thuật giọng hát.
• Frisell A. (2007) trong Soprano Voice: A Personal Guide to Acquiring a Superior Singing Technique phân tích cơ chế vận hành của bộ máy phát âm và kiểm soát âm vực giọng nữ cao.
• Cathy P. (2013) với bài viết Technique for the coloratura soprano phân định phương pháp huấn luyện riêng biệt cho giọng nữ cao màu sắc.
• Concone G. (Fifty Lessons for the high voice) và Vaccai N. (Practical Method of Italian Singing) là các giáo trình luyện thanh kinh điển được sử dụng phổ biến tại các cơ sở đào tạo âm nhạc.
• Về thực hành biểu diễn và ngữ âm học trong ca hát: Kurt A. (1967) trong Phonetics and Diction in singing, Meribeth A. Burch (1982) trong Dynamics of the singing voice, và Budden J. (1973–1981) với bộ sách 3 tập The Operas of Verdi khảo sát cấu trúc âm nhạc, kỹ thuật thanh nhạc và ngữ âm ca hát phương Tây.

Về tài liệu trong nước:

• Lĩnh vực sư phạm thanh nhạc và kỹ thuật ca hát: Mai Khanh (1997) với Sách học thanh nhạc; Nguyễn Trung Kiên với Nghiên cứu nội dung tác phẩm, rèn luyện khả năng sáng tạo (1998), Phương pháp sư phạm thanh nhạc (2001), Những vấn đề sư phạm thanh nhạc (2014); Hồ Mộ La với Lịch sử nghệ thuật thanh nhạc phương Tây (2005), Phương pháp dạy thanh nhạc (2008); Trần Thị Ngọc Lan và Phạm Thị Bích Đào (2005) với Phương pháp giữ gìn tiếng hát; Trương Ngọc Thắng (2007) với luận án tiến sĩ về quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật hát chuyên nghiệp Việt Nam; Lê Thị Minh Xuân (2015) với luận án về giải pháp nâng cao hiệu quả đào tạo thanh nhạc; Nguyễn Thị Phương Nga (2017) nghiên cứu âm nhạc Mozart trong đào tạo thanh nhạc; Nguyễn Thị Tân Nhàn (2019) nghiên cứu đào tạo giọng soprano chất lượng cao.
• Lĩnh vực xử lý ngôn ngữ tiếng Việt và âm nhạc truyền thống trong ca hát: Vĩnh Long (1976) trong Sự tròn vành rõ chữ của tiếng hát dân tộc; Hoàng Kiều (2001) trong Thanh điệu tiếng Việt và âm nhạc cổ truyền; Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tùy bút; Trần Thị Ngọc Lan (2010, xuất bản sách 2011) với Phương pháp hát tốt tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát; Võ Văn Lý (2011) với luận án Phát âm tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát.
• Lĩnh vực nghiên cứu Opera và đào tạo ca sĩ Opera: Nguyễn Trung Kiên với Nghệ thuật Opera (2004), Lược sử Opera (2011); Nguyễn Thị Tố Mai (2010, xuất bản sách 2014) với Opera Việt Nam; Đỗ Quốc Hưng (2017) với luận án Đào tạo ca sĩ hát Opera tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Các công trình trước đây tập trung vào lịch sử thể loại, kỹ thuật thanh nhạc phương Tây nói chung, đào tạo thanh nhạc trong ca khúc hoặc phân tích tác phẩm ở khía cạnh lý luận sáng tác. Chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về giọng nữ cao trong Opera Việt Nam dưới góc độ chuyên ngành âm nhạc học kết hợp thực hành biểu diễn, đặc biệt là xử lý kỹ thuật bel canto kết hợp với ngữ âm tiếng Việt và chất liệu âm nhạc truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm và hệ thống lý thuyết chuyên ngành:

• Khái niệm giọng hát: Tiếp cận giọng hát như một "nhạc khí sống", chịu sự chi phối trực tiếp của thể lực và hệ thần kinh - tâm lý, thực hiện chức năng kép: phát ra giai điệu âm nhạc và truyền tải ngôn từ. Trong Opera, giọng hát vừa là một bè trong tổng phổ, vừa đảm nhận vai trò khắc họa tính cách nhân vật kịch.
• Khái niệm và phân loại giọng nữ cao (Soprano): Giọng nữ có âm vực cao nhất (thông thường từ c1 đến a2 trong hợp xướng và mở rộng từ c1 đến c3, d3, e3, f3 trong các phần đơn ca). Hệ thống phân loại giọng nữ cao phương Tây gồm: Nữ cao siêu kịch tính (Wagnerian soprano), Nữ cao kịch tính (Dramatic soprano), Nữ cao trữ tình - kịch tính (Spinto soprano), Nữ cao trữ tình (Lyrico soprano), Nữ cao trữ tình màu sắc (Soubrette / Lyrico coloratura soprano), Nữ cao kịch tính màu sắc (Dramatic coloratura soprano).
• Kỹ thuật bel canto: Trường phái thanh nhạc hình thành tại Ý từ thế kỷ XVII, dựa trên ba tiêu chuẩn đào tạo cổ điển: Vociferarril (mở rộng tầm cữ, tăng cường nội lực), Phonasci (phát triển chất lượng âm thanh, cộng minh), Vocales (chuẩn xác cao độ và sắc thái biểu cảm). Hệ thống kỹ thuật gồm: hát liền giọng (cantilena / legato), hát âm nẩy (staccato), phối hợp liền giọng - âm nẩy (cantilena - staccato), hát nói (recitative), hát lướt nhanh (passage), xử lý sắc thái to nhỏ (crescendo - diminuendo), và hát rung láy (trillo).
• Lý thuyết ngữ âm tiếng Việt trong ca hát: Bản chất đơn âm tiết, cấu trúc âm tiết 3 phần (khởi từ - mở từ - kết từ) và hệ thống 6 thanh điệu gắn liền với biến đổi cao độ và ngữ nghĩa từ. Vấn đề "tròn vành rõ chữ" và việc xử lý các "từ đóng" (kết thúc bằng phụ âm) cùng các nguyên âm hẹp/nguyên âm phức khi hát theo kỹ thuật mở rộng khoảng vang của phương Tây.

Tiêu chí	Giọng nữ cao thế giới	Giọng nữ cao Việt Nam
Phân loại giọng	Đầy đủ các loại giọng: siêu kịch tính, kịch tính, trữ tình - kịch tính, trữ tình, màu sắc, trữ tình màu sắc, kịch tính màu sắc.	Phổ biến nhất là giọng nữ cao trữ tình (lyrico soprano); một số ít là giọng nữ cao màu sắc, nữ cao trữ tình màu sắc hoặc nữ cao trữ tình có kịch tính. Không có giọng nữ cao siêu kịch tính; giọng kịch tính rất hiếm.
Độ dày và thể lực giọng	Thân giọng dày, khỏe, nội lực lớn, đáp ứng tốt các vai kịch tính và siêu kịch tính xuyên qua dàn nhạc lớn.	Thể trạng nhỏ bé khiến thanh quản, khoang cộng hưởng nhỏ; âm lượng và độ dày giọng hạn chế, phù hợp với tính chất thính phòng, tinh tế, nhẹ nhàng.
Độ vang và khoảng vang	Độ vang lớn, ổn định, thuận lợi khi thực hiện kỹ thuật mở âm với ngôn ngữ đa âm.	Độ vang bị chi phối và hạn chế bởi cấu trúc ngữ âm đơn âm đa thanh và tỷ lệ lớn các âm tiết khép/nửa khép trong tiếng Việt.

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng:

• Phương pháp phân tích âm nhạc: Phân tích cấu trúc tác phẩm, giai điệu, tiết tấu, hòa âm, âm vực, tầm cữ (tessitura) và đường nét giai điệu của các tiết mục giọng nữ cao.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Thu thập, phân loại, đối chiếu các bản tổng phổ, bản chép tay, bản giảm biên soạn cho piano và các tài liệu lịch sử biểu diễn.
• Phương pháp hệ thống cấu trúc: Đặt giọng nữ cao trong mối tương quan đa chiều với nội dung kịch bản, dàn nhạc giao hưởng, các nhân vật khác trong vở diễn, và tương quan giữa kỹ thuật bel canto với ngữ âm tiếng Việt và thang âm điệu thức dân tộc.
• Phương pháp thực hành sư phạm: Thiết kế bài tập luyện thanh, quy trình xử lý kỹ thuật và phương pháp giảng dạy ứng dụng vào thực tế đào tạo tại các cơ sở âm nhạc chuyên nghiệp.

Nguồn dữ liệu: 7 tổng phổ/văn bản âm nhạc của các vở Opera Việt Nam; tư liệu lưu trữ lịch sử âm nhạc; các cuộc phỏng vấn sâu chuyên gia (nhà sư phạm Nguyễn Trung Kiên, NSND Trần Hiếu, NSƯT Quốc Trụ, NSƯT Mỹ An, NSƯT Anh Đào, chuyên gia thanh nhạc Gudrun Pelker).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và khái quát về Opera Việt Nam

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về giọng hát, phân loại giọng soprano, kỹ thuật bel canto, đặc điểm ngữ âm tiếng Việt và tiến trình lịch sử của thể loại Opera tại Việt Nam.

Luận án phân tích sự phát triển của các nghệ sĩ soprano Việt Nam qua các thế hệ. Từ những giọng ca thời kỳ đầu gắn liền với sự hình thành nền thanh nhạc chuyên nghiệp như Minh Đỗ, Ngọc Dậu, Thanh Trì, Tường Vy, Thanh Huyền, Lê Dung, Kim Định, Thúy Hà, Anh Đào, Tô Lan Phương; đến các thế hệ kế tiếp như Hà Phạm Thăng Long, Ngọc Tuyền, Đào Tố Loan, Phạm Khánh Ngọc, Bùi Thị Trang. Luận án thống kê các giải thưởng quốc tế tiêu biểu của giọng nữ cao Việt Nam:

• 1988: Lê Dung đạt Giải Tư tại Cuộc thi quốc tế Những nghệ sĩ hát Opera trẻ (Sofia, Bulgaria).
• 2002: Nguyễn Bích Thủy đạt Giải Nhất tại Cuộc thi Opera quốc tế Bangkok (Thái Lan).
• 2016: Phạm Khánh Ngọc đạt Giải Nhì tại Cuộc thi Opera quốc tế Singapore.
• 2018: Đào Tố Loan đạt Giải Nhất tại Cuộc thi Opera quốc tế Singapore.

Bên cạnh đó, qua các kỳ Cuộc thi hát Thính phòng - Nhạc kịch toàn quốc (1996, 2000, 2004, 2009) và Cuộc thi tại TP. Hồ Chí Minh (2017), các nghệ sĩ giọng nữ cao luôn chiếm đa số ở các thứ hạng giải thưởng cao nhất (Rơ Chăm Phiang, Bùi Thị Lan Anh, Đỗ Phương Mai, Phạm Khánh Ngọc).

Tiến trình phát triển Opera Việt Nam được tổng kết qua ba giai đoạn lịch sử:

1. Giai đoạn tiền đề (trước năm 1959): Sự ra đời của tân nhạc từ năm 1938, sự xuất hiện của các thể loại ca cảnh, ca kịch của Lưu Hữu Phước (Con thỏ ngọc, Diệt sói lang), Đỗ Nhuận (Sóng cả không ngã tay chèo), Văn Ký, Doãn Nho. Việc thành lập Trường Âm nhạc Việt Nam (1956), Hội Nhạc sĩ Việt Nam (1957) và cử cán bộ đi đào tạo bài bản tại Liên Xô và các nước XHCN.
2. Giai đoạn 1959–1975: Thành lập Dàn nhạc Giao hưởng (1959) và Nhà hát Giao hưởng - Hợp xướng - Nhạc Vũ Kịch Việt Nam. Biểu diễn các tác phẩm kinh điển thế giới (Evgeny Onegin năm 1961). Ngày 2/9/1965, vở Opera đầu tiên của Việt Nam - Cô Sao của Đỗ Nhuận ra mắt công chúng, tiếp theo là Bên bờ K'rông Pa (Nhật Lai, 1967) và Người tạc tượng (Đỗ Nhuận, 1971).
3. Giai đoạn sau 1975: Xuất hiện các tác phẩm mới gồm Nguyễn Trãi ở Đông quan (Đỗ Nhuận, 1980), Tình yêu của em (Nguyễn Đình Tấn, 1981), Người giữ cồn (Ca Lê Thuần, 2009), và Lá đỏ (Đỗ Hồng Quân, 2016). Các nhạc sĩ sáng tác Opera Việt Nam đều được đào tạo chính quy tại các nhạc viện lớn của Liên Xô như Nhạc viện Tchaikovsky hay Nhạc viện Odessa.

Chương 2: Các đặc điểm giọng nữ cao

Chương 2 phân tích vị trí, chức năng kịch tính, đặc điểm âm nhạc và mối quan hệ với dàn nhạc của giọng nữ cao trong 7 vở Opera khảo sát.

Về vị trí và tính cách nhân vật:

• Giọng nữ cao luôn đảm nhận vai trò trung tâm, là nhân vật nữ chính diện trong hầu hết các vở Opera Việt Nam: vai Sao (Cô Sao), H’Nuôn (Bên bờ K’rông Pa), H’Lim (Người tạc tượng), Thị Lộ (Nguyễn Trãi ở Đông quan), Hương (Tình yêu của em), Ba Sương (Người giữ cồn), Nữ thanh niên xung phong (Lá đỏ).
• Tính cách nhân vật được khắc họa đa dạng thông qua âm nhạc: từ hình tượng người phụ nữ bất khuất, chịu đựng áp bức vươn lên theo cách mạng, đến hình tượng người phụ nữ thủy chung, hy sinh vì tình yêu và lý tưởng độc lập dân tộc.

Về đặc điểm âm nhạc của các tiết mục:

• Tiết mục đơn ca: Các aria, arioso, romance, ca khúc được xây dựng với giai điệu giàu tính tự sự trữ tình, cấu trúc chặt chẽ. Âm vực viết cho giọng nữ cao trong Opera Việt Nam thường dao động từ c1 đến a2, b2, c3; các đoạn cao trào đạt tới tessitura cao kết hợp phát triển chủ đề âm nhạc (leitmotif).
• Tiết mục hợp ca: Giọng nữ cao tham gia vào các hình thức song ca (nữ cao - nam cao, nữ cao - nam trung), tam ca, tứ ca và lĩnh xướng hợp xướng. Bè nữ cao luôn đóng vai trò dẫn dắt giai điệu chính, tạo sự tương phản về âm sắc và giải quyết xung đột kịch tính trong các màn cao trào tổng thể.

Về mối quan hệ giữa giọng nữ cao và dàn nhạc giao hưởng:

• Kỹ thuật đồng âm (unison): Dàn nhạc đi giai điệu cùng bè hát nhằm củng cố cao độ, nâng đỡ chất giọng vốn có độ dày hạn chế của ca sĩ Việt Nam.
• Các kiểu phối hợp khác: Dàn nhạc đóng vai trò tạo nền hòa âm, đối thoại giai điệu (counterpoint), tạo hiệu ứng không gian kịch tính, hoặc tương phản động lực học để làm nổi bật âm sắc trong sáng của giọng nữ cao ở các âm khu cao.

Chương 3: Thể hiện giọng nữ cao

Chương 3 đi sâu vào giải quyết các vấn đề kỹ thuật biểu diễn thực hành, sự kết hợp giữa bel canto, ngữ âm tiếng Việt và chất liệu dân tộc, cùng hệ thống giải pháp ứng dụng.

Thể hiện kỹ thuật bel canto trong các tiết mục giọng nữ cao:

• Kỹ thuật hát liền giọng (cantilena): Áp dụng trong các đoạn aria trữ tình, đòi hỏi duy trì cột hơi liên tục, chuyển đổi âm khu mượt mà mà không làm gián đoạn dòng âm thanh.
• Kỹ thuật hát nói (recitative): Thể hiện kịch tính, đòi hỏi nghệ sĩ bám sát diễn biến tâm lý nhân vật, nhả chữ linh hoạt gần với ngữ điệu nói tự nhiên nhưng vẫn chuẩn xác về trường độ và cao độ quy định.
• Kỹ thuật hát lướt nhanh (passage), âm nẩy (staccato), sắc thái (crescendo - diminuendo), và rung láy (trillo): Thường xuất hiện trong các đoạn cadenza mô phỏng tiếng chim, tiếng suối, tiếng đàn dân tộc hoặc thể hiện niềm vui giải phóng, đòi hỏi sự linh hoạt của thanh đới và vị trí âm thanh cao.

Xử lý phát âm tiếng Việt và tầm cữ:

• Xử lý các nguyên âm phức, nguyên âm hẹp và các âm tiết kết thúc bằng phụ âm đóng (p, t, c, m, n, ng) bằng cách mở rộng khẩu hình trong khoang miệng, kéo dài nguyên âm chính và đóng chữ nhanh ở cuối phách để duy trì độ vang bel canto mà không làm méo tiếng.
• Xử lý mâu thuẫn giữa thanh điệu (huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng, không dấu) và đường nét giai điệu: Tránh biến đổi ngữ nghĩa của ca từ khi nốt nhạc đi ngược chiều với dấu thanh tự nhiên.
• Kiểm soát tầm cữ (tessitura) ở khoảng chuyển giọng (mi2, fa2, fa#2) để giữ âm sắc đồng nhất.

Thể hiện yếu tố âm nhạc dân tộc:

• Khai thác chất liệu dân ca các vùng miền: âm điệu Tây Bắc (Cô Sao), âm hưởng Tây Nguyên (Bên bờ K'rông Pa, Người tạc tượng), dân ca Nam Bộ (Người giữ cồn), âm hưởng ca trù, chèo (Nguyễn Trãi ở Đông quan).
• Ứng dụng kỹ thuật thanh nhạc truyền thống: kết hợp kỹ thuật nẩy âm, luyến láy, đổ hột, vuốt âm của dân ca vào kỹ thuật cộng minh phương Tây, tạo nên bản sắc riêng biệt cho Opera Việt Nam.

Giải pháp sư phạm và biểu diễn:

• Về tài liệu: Thu thập, phục chế, số hóa các tổng phổ và bản piano chép tay; biên soạn các tập trích đoạn aria, romance Opera Việt Nam làm giáo trình chuẩn hóa.
• Về đào tạo: Đưa các trích đoạn Opera Việt Nam vào chương trình thi học kỳ, tốt nghiệp bậc đại học và cao học chuyên ngành thanh nhạc; kết hợp giảng dạy kỹ thuật bel canto với học phần phát âm tiếng Việt chuyên sâu.
• Về luyện tập và biểu diễn: Xây dựng hệ thống bài tập kỹ thuật chuyên biệt giải quyết các nốt chuyển giọng và phát âm từ đóng; tăng cường tổ chức biểu diễn trích đoạn trong các chương trình hòa nhạc định kỳ.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đạt được những kết quả nghiên cứu và đóng góp mới sau:

• Về mặt lý luận: Là công trình đầu tiên nghiên cứu hệ thống, toàn diện về giọng nữ cao trong thể loại Opera Việt Nam dưới góc độ âm nhạc học ứng dụng. Làm rõ đặc trưng âm nhạc, cấu trúc tuyến giai điệu, vai trò kịch tính và mối quan hệ giữa giọng nữ cao với dàn nhạc giao hưởng trong các tác phẩm Opera tiêu biểu của âm nhạc kinh viện Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn biểu diễn: Xác định phương pháp kết hợp khoa học giữa kỹ thuật thanh nhạc cổ điển phương Tây (bel canto) với các đặc thù ngữ âm tiếng Việt và kỹ thuật hát truyền thống dân tộc; cung cấp giải pháp xử lý kỹ thuật cụ thể cho từng dạng tiết mục (cantilena, staccato, recitative, passage).
• Về mặt đào tạo và ứng dụng: Xây dựng hệ thống bài tập thanh nhạc chuyên biệt phục vụ việc luyện tập các trích đoạn Opera Việt Nam; đề xuất phương án đưa các tác phẩm Opera trong nước vào chương trình đào tạo thanh nhạc bậc đại học và sau đại học; cung cấp tài liệu tham khảo cho các nhạc sĩ trong quá trình sáng tác tác phẩm thanh nhạc hàn lâm mới.

Các đề xuất, giải pháp được nêu trong luận án:

• Chuẩn hóa hệ thống văn bản tổng phổ và tài liệu giảng dạy các trích đoạn Opera Việt Nam.
• Đổi mới chương trình đào tạo thanh nhạc thông qua việc cân đối tỷ lệ tác phẩm Opera Việt Nam bên cạnh các tác phẩm kinh điển phương Tây.
• Tăng cường phối hợp giữa các cơ sở đào tạo âm nhạc với các nhà hát nhạc vũ kịch nhằm dàn dựng, khôi phục và biểu diễn thường kỳ các vở Opera Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Điều kiện lưu trữ tư liệu âm nhạc trong nước còn nhiều bất cập do chiến tranh và thời gian; một số vở Opera chỉ thu thập được dưới dạng bản chép tay hoặc bản giảm biên soạn cho piano (thiếu tổng phổ dàn nhạc đầy đủ), gây khó khăn cho việc phân tích toàn diện mối quan hệ giữa giọng hát và biên chế dàn nhạc.
• Luận án giới hạn phạm vi trong 7 vở Opera có giọng nữ cao và tập trung vào khía cạnh âm nhạc học - kỹ thuật thanh nhạc, chưa khảo sát sâu về nghệ thuật diễn xuất sân khấu kịch hát.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các loại giọng hát khác trong Opera Việt Nam như giọng nam cao (Tenor), nam trung (Baritone), nam trầm (Bass), và nữ trung (Mezzo-soprano).
• Nghiên cứu sâu về nghệ thuật phối khí cho dàn nhạc giao hưởng trong mối tương quan với nghệ thuật sân khấu và diễn xuất của ca sĩ Opera Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Giảng viên và sinh viên/học viên chuyên ngành Thanh nhạc, Sư phạm Âm nhạc tại các học viện, nhạc viện, trường đại học nghệ thuật: sử dụng hệ thống bài tập kỹ thuật và phương pháp xử lý tiếng Việt trong giảng dạy các tác phẩm Opera trong nước.
• Ca sĩ chuyên nghiệp biểu diễn dòng nhạc thính phòng - kịch hát: tham khảo giải pháp xử lý cao độ, trường độ, sắc thái, kỹ thuật bel canto kết hợp âm hưởng dân tộc khi thể hiện các vai diễn nữ cao.
• Nhạc sĩ sáng tác và nhà lý luận âm nhạc: nghiên cứu đặc điểm âm vực, âm sắc, khả năng thể hiện và giới hạn kỹ thuật của giọng nữ cao Việt Nam để ứng dụng trong sáng tác khí nhạc - thanh nhạc và kịch kịch hát mới.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát giọng nữ cao trong bao nhiêu vở Opera Việt Nam và đó là những tác phẩm nào?
Luận án khảo sát 7 vở Opera Việt Nam có sử dụng giọng nữ cao: Cô Sao (Đỗ Nhuận, 1965), Bên bờ K'rông Pa (Nhật Lai, 1967), Người tạc tượng (Đỗ Nhuận, 1971), Nguyễn Trãi ở Đông quan (Đỗ Nhuận, 1980), Tình yêu của em (Nguyễn Đình Tấn, 1981), Người giữ cồn (Ca Lê Thuần, 2009), và Lá đỏ (Đỗ Hồng Quân, 2016). Vở Bông Sen (Hoàng Việt, 1968) không được đưa vào khảo sát do không có bè giọng nữ cao.

2. Giọng nữ cao Việt Nam có những đặc điểm và giới hạn nào so với giọng nữ cao thế giới?
Theo kết quả so sánh trong luận án, giọng nữ cao Việt Nam đa số thuộc loại nữ cao trữ tình (lyrico soprano), một số ít là nữ cao màu sắc (coloratura soprano) hoặc nữ cao trữ tình kịch tính (spinto soprano). Thể trạng người Việt nhỏ dẫn đến thanh quản và các khoang cộng hưởng có kích thước nhỏ, thân giọng mỏng hơn, âm lượng và nội lực hạn chế hơn so với thế giới. Việt Nam hoàn toàn không có loại giọng nữ cao siêu kịch tính (Wagnerian soprano) và rất hiếm giọng nữ cao kịch tính (dramatic soprano).

3. Thách thức lớn nhất khi áp dụng kỹ thuật bel canto vào hát tiếng Việt trong Opera là gì?
Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn âm tiết, đa thanh điệu với tỷ lệ lớn các âm tiết đóng (kết thúc bằng phụ âm) và nhiều nguyên âm phức/nguyên âm hẹp. Khi áp dụng bel canto (vốn phát triển trên nền ngôn ngữ đa âm, khẩu hình mở rộng), người hát dễ bị "chết chữ", méo tiếng hoặc sai lệch ngữ nghĩa nếu cao độ giai điệu xung đột với thanh điệu của từ.

4. Dàn nhạc giao hưởng thường phối hợp với giọng nữ cao trong Opera Việt Nam theo những cách thức nào?
Dàn nhạc giao hưởng trong Opera Việt Nam phối hợp với giọng nữ cao thông qua hai hình thức chính: kỹ thuật đồng âm (unison - dàn nhạc đi cùng giai điệu để nâng đỡ âm lượng và cao độ của giọng hát) và các kỹ thuật phối hợp tạo nền hòa âm, đối thoại giai điệu, tạo tương phản âm sắc hoặc kịch tính nhằm làm nổi bật giọng hát lĩnh xướng ở các cao trào.

Kết luận

Luận án tiến sĩ Âm nhạc học của Nguyễn Khánh Trang là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm âm nhạc và kỹ thuật thể hiện của giọng nữ cao trong 7 vở Opera tiêu biểu của Việt Nam từ năm 1965 đến 2016. Tác giả đã phân tích toàn diện vị trí trung tâm của giọng nữ cao, xác lập phương pháp kết hợp giữa kỹ thuật bel canto phương Tây với đặc thù ngữ âm tiếng Việt và chất liệu âm nhạc truyền thống dân tộc. Đồng thời, công trình đưa ra hệ thống giải pháp sư phạm và bài tập thực hành cụ thể, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo thanh nhạc và thúc đẩy biểu diễn các tác phẩm Opera Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, luận án trình bày cơ sở lý luận và khái quát về Opera Việt Nam để làm cơ sở triển khai nghiên cứu vấn đề giọng nữ cao trong Opera Việt Nam ở các chương sau. Chúng tôi trình bày các khái niệm chuyên ngành về giọng hát, giọng nữ cao, bel canto, Opera. Bên cạnh đó, luận án trình bày tóm tắt tiến trình phát triển và đặc điểm của giọng nữ cao, vấn đề hát tiếng Việt với phong cách bel canto. Giọng hát Theo nhà sư phạm thanh nhạc Hồ Mộ La: "Giọng hát là một loại nhạc khí, song là loại nhạc khí có những đặc tính, đặc thù riêng.

Giọng hát là một bộ phận trong cơ thể ca sĩ, nó chịu ảnh hưởng và sự chi phối trực tiếp của thể lực và tâm - thần kinh. Theo tác giả Nguyễn Trung Kiên: ". Giọng hát của người ca sĩ là một nhạc khí hoàn thiện nhất, bởi nó không chỉ phát ra âm thanh trên những giai điệu uyển chuyển, mượt mà, mà còn tạo ra ngôn ngữ trong lời ca. Trong định nghĩa về giọng hát, từ điển điện tử mở Wikipedia tiếng Pháp nêu: Giọng hát được sử dụng như một nhạc cụ (lâu đời nhất) khi người ta dùng nó để thể hiện một tác phẩm âm nhạc.

Việc tạo ra âm thanh hay còn gọi là cấu âm, được thực hiện bằng cách đẩy không khí qua hai dây thanh âm rung lên nằm trong thanh quản, sau đó là nhờ sự khuếch đại và âm vang của các cơ quan cộng hưởng âm thanh như lồng ngực, yết hầu, khoang miệng và khoang mũi. Như vậy, với tư cách là một nhạc khí, giọng hát được tạo nên từ một bộ 3 “La voix est utilisée comme un instrument de musique (elle est à ce titre cónidérée comme le plus ancien) lorsqu'elle interprète sa partie d'une oeuvre musicale.” 16 phận của con người, nó chịu ảnh hưởng và sự chi phối trực tiếp của thể lực và tâm - thần kinh. Con người điều khiển giọng hát của mình mang tính tự thân với những đặc điểm riêng của mỗi cơ thể người cùng với sự luyện tập, giọng hát trong nghệ thuật thanh nhạc là một “nhạc khí sống”, mỗi giọng hát đều có sắc thái riêng. Trong tác phẩm Opera, một giọng hát không chỉ là một thành phần của tác phẩm âm nhạc, một “bè” trong tổng thể tác phẩm, mà còn là “nhân vật”, là vai diễn.

Một giọng hát trong Opera được thể hiện trong tiết mục (ở các hình thức thanh nhạc trong pl VII tr.104) với mối quan hệ cấu trúc với toàn bộ tác phẩm. Giọng nữ cao (soprano) Tác giả Clifton Ware nói về giọng soprano là: "bè nữ cao nhất và là bè cao nhất trong hợp xướng. Từ điển The New Grove đưa ra khái niệm về giọng nữ cao chi tiết hơn: "Soprano là giọng nữ cao nhất với âm vực từ nốt Đô ở quãng tám một đến nốt la quãng tám hai, có thể mở rộng âm vực ở cả hai đầu, âm khu trầm và âm khu cao, đặt biệt là khi được viết cho solo. Từ soprano được xây dựng trên từ gốc là "sopra" hay "sovra" (nghĩa là "ở trên")"5 [122, tr.

Có thể nói, giọng nữ cao là loại giọng khá phổ biến của nữ giới, dễ nhận biết qua âm sắc của giọng, có âm vực mở rộng hơn những loại giọng khác. Chính âm sắc của giọng hát giúp chúng ta phân biệt được sự khác nhau giữa các loại giọng hát. Âm vực của giọng hát là quãng cách từ nốt thấp nhất đến nốt cao nhất mà giọng hát thể hiện được. Trong âm vực được chia ra nhiều âm khu: trầm, trung, cao.

Riêng đối với giọng nữ cao, vấn đề luyện tập, mở rộng âm vực ở âm khu cao sẽ thuận lợi hơn các loại giọng khác, nhờ đó mà giọng 4 Nguyên văn tiếng Anh: “.Highest female Voice and highest part of a choir.” 5 Nguyên văn tiếng Anh: “The highest female voice, normally written for within the range c1 to a2, which maybe extended at either end, particularly in solo writing.The word itself is built on the roof 'sopra' or 'sovra' ('above, 'over').” 17 nữ cao dễ dàng thể hiện những nốt cao nhất khi hát solo, khi hát chung với giọng hát khác hoặc hát trong dàn hợp xướng. Bel canto Tác giả Clifton Ware nhận xét: "Bel canto - nghĩa là hát đẹp, là phong cách hát nhấn mạnh sự trong sáng, linh hoạt; Phong cách này có nguồn gốc từ Ý thế kỷ XVII và phát triển mạnh mẽ đến thế kỷ XIX với các nhà soạn nhạc tiêu biểu như như Bellini, Rossini, Donizetti"6 [124, tr. Theo tác giả Hồ Mộ La:. Bel canto có nghĩa là lối hát hay với giọng hát đẹp hào hoa, có phong cách riêng hát aria và thể hiện kỹ xảo ca hát cực kỳ khó và cao siêu.

Ngày nay, trên sân khấu Opera cổ điển ở các nước phương Tây cơ bản vẫn hát theo phương pháp bel canto.) phương pháp bel canto không chỉ là phương pháp ưu việt nhất, cơ bản nhất cho biểu diễn Opera, mà còn có ảnh hưởng rộng rãi và chi phối biểu diễn ca hát các thể loại khác [49, tr. Tác giả Nguyễn Trung Kiên có viết: "Bel canto nghĩa là hát đẹp. Phong cách này xuất hiện cùng với sự phát triển của nghệ thuật Opera Ý (thế kỷ XVII). Điều đặc biệt của nó là san bằng các âm khu, âm vực rộng, âm sắc thanh nhã, âm thanh tròn, hỗn hợp trên điểm tựa, giọng hát đầy đặn và âm vang.

Nói về phong cách bel canto, tác giả John G. Paton cũng đã viết: “Bel canto, nghĩa là hát đẹp, là tên gọi mà ngày nay chúng ta sử dụng nói về phong cách hát của Nicola Vaccai đã dạy. Như vậy, bel canto là lối hát đẹp, trong sáng, linh hoạt, mềm mại, lưu loát, 6 Nguyên văn tiếng Anh: “Bel canto- literally translated as "beautiful singing” in reference to a vocal style that emphasizes purity of tone and flexibility; originated in seventeenth- century Italy and remained strong through the first part to the nineteenth century with such composers as Bellini, Rossini,and Donizetti”. 7 Nguyên văn tiếng Anh: “.Bel canto, beautiful singing, is the name we use today for the style of singing which Nicola Vaccai taught.

18 thể hiện được kỹ xảo khó và cao siêu với âm vực rộng. Nghệ thuật bel canto là nghệ thuật hát của ngôn ngữ đa âm. Khi hát, khẩu hình luôn mở, mở rộng và khuếch đại nguyên âm; phát âm, nhả chữ chính xác về cao độ đã ghi trên tác phẩm… Giọng hát đầy đặn, âm vang, là phương pháp ưu việt, cơ bản nhất cho biểu diễn Opera. Opera Opera trong tiếng Ý có nghĩa là “công trình sáng tác, “tác phẩm” [32, tr.

Đó là cách ghi khiêm tốn dưới các sáng tác được xem là “thể nghiệm sân khấu âm nhạc” của các nhạc sĩ Ý vào buổi đầu của nghệ thuật Opera. Cho đến nay, nhiều học giả, chuyên gia âm nhạc trên thế giới đã định nghĩa Opera bằng nhiều cách khác nhau8, nhưng tất cả đều thống nhất ở khái niệm Opera là tác phẩm nghệ thuật tổng hợp, trong đó có sự thống nhất giữa âm nhạc (thanh nhạc và khí nhạc), văn chương (thơ, kịch bản), hành động sân khấu (kịch, diễn xuất), múa, hội họa, trang trí, phục trang, kiến trúc. Khái niệm Opera được giải thích đầy đủ trong từ điển The New Grove: Opera là một thuật ngữ chung cho những tác phẩm mang tính sân khấu âm nhạc - kịch, trong đó người nghệ sĩ có hát một vài phần hoặc tất cả các phần trong tác phẩm. Opera là sự kết hợp giữa âm nhạc, kịch sân khấu và biểu diễn.

Mặc dù âm nhạc thường chiếm vai trò chủ đạo nhưng chúng được 8 Theo sách "Nghệ thuật Opera" của tác giả Nguyễn Trung Kiên - Nhà lý luận âm nhạc I. Vainkop định nghĩa: "Opera là tác phẩm nhạc kịch (đôi khi đưa vào cả các màn múa ballet), dùng cho sân khấu biểu diễn, lời của vở hoàn toàn hoặc một phần được thực hiện bằng nghệ thuật hát, thường với phần đệm của dàn nhạc. Cũng theo sách nêu trên - Nghệ sĩ Opera thiên tài Nga F. Saliapin đã nói: "Tôi yêu nhất Opera, tôi quí trọng nó là vì Opera phối hợp các hình thức nghệ thuật với nhau một cách hài hoà, nhịp nhàng như: âm nhạc, thơ ca, hội họa, điêu khắc, kiến trúc.

Giáo trình Phân tích tác phẩm của tác giả Đào Trọng Minh (tập 5) định nghĩa: “Opera là loại hình nghệ thuật tổng hợp giữa nhạc không lời, thanh nhạc và sân khấu, liên kết với những loại hình nghệ thuật khác như nghệ thuật múa và hội hoạ. Opera là một thể loại kịch, trong đó hầu hết các nhân vật đều hát và cùng với dàn nhạc tạo nên một thể thống nhất. Một trong những định nghĩa về Opera là “drama per musica” – (kịch bằng âm nhạc). Có một vài từ gần đồng nghĩa với Opera như music – drama hay Music – theatre” [43, tr.

19 kết hợp theo cách thức và mức độ khác nhau tuỳ theo từng quốc gia và từng giai đoạn lịch sử. Như vậy, Opera là một loại hình nghệ thuật sân khấu tổng hợp đồ sộ nhất. Trong đó, nghệ thuật âm nhạc đóng vai trò chủ chốt và trong nghệ thuật âm nhạc thì thanh nhạc đóng vai trò chính. Dựa vào cấu trúc vở diễn và ý tưởng nội dung tác phẩm, nhạc sĩ sáng tác sẽ có những lựa chọn về giọng hát cụ thể (giọng nữ hay nam, giọng cao, trung hay trầm), vai diễn cụ thể (chính hay phụ), nhân vật cụ thể (chính diện hay phản diện) cho phù hợp.

Trong các yếu tố trên, việc lựa chọn giọng hát là rất quan trọng. Trong các giọng hát được lựa chọn, giọng nữ cao và nam cao luôn được chú trọng. Hai loại giọng này thường đảm nhận vai diễn chính trong các vở Opera. Về cấu trúc, qua các thời kỳ khác nhau, các vở Opera có cấu trúc khác nhau, quy mô đã được mở rộng hơn rất nhiều so với thời kỳ đầu, và đến các Opera kinh điển của G.

Puccini, cấu trúc chung thường gồm các “màn” (act), “cảnh” (scene), “hồi”, “tiết mục” (item). đôi khi được đánh số hoặc ghi bằng các chữ cái. Bắt đầu là khúc mở màn (ouverture), vào các màn, mỗi màn có nhiều cảnh, hồi. Thông thường, các vở Opera sử dụng cấu trúc màn (thường có 3 màn trong mỗi vở diễn).

Nhiều vở Opera sử dụng cấu trúc chỉ gồm các cảnh, hồi. Đơn vị hoàn chỉnh nhỏ nhất trong vở Opera là tiết mục. Trong một màn hay một cảnh, một hồi có nhiều tiết mục (thanh nhạc hoặc khí nhạc). Một số hình thức thanh nhạc trong Opera (pl VII, tr.