Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ HỢP XƯỚNG VÀ QUÁ TRÌNH DU NHẬP VÀO VIỆT NAM 1. Khái quát về hợp xướng 1. Tiếp cận khái niệm về hợp xướng và đặc trưng của nghệ thuật hợp xướng Đã có nhiều công trình nghiên cứu đưa ra các khái niệm khác nhau về hợp xướng. Trong lời giới thiệu cuốn sách “A survey of choral music” (Tổng quan về âm nhạc hợp xướng) của Homer Ulrich đã viết: “…Có thể hiểu âm nhạc hợp xướng là thể loại âm nhạc viết cho nhiều bè, mỗi bè được biểu diễn bởi nhiều giọng hát.
Đó là sản phẩm có từ thế kỷ XV… trong quá trình phát triển, số lượng bè được gia tăng từ hai đến cả chục bè hay nhiều hơn nữa; ở mỗi bè, số lượng giọng hát gần như không có định chuẩn”. Theo Wikipedia tiếng Việt, hợp xướng là tác phẩm thanh nhạc viết cho dàn hợp xướng biểu diễn. Hợp xướng khi không có phần đệm khí nhạc được gọi là a cappella. Phần nhiều hợp xướng đều có phần đệm khí nhạc với dàn nhạc giao hưởng khá phức tạp.
Hợp xướng lớn có cấu trúc nhất định được gọi là cantat, requiem. Hợp xướng nhỏ thường có quy mô tương đương một ca khúc, khi ấy thường được gọi là đồng ca, hợp ca hay tốp ca. Theo Nguyễn Thị Nhung, "Thể loại Âm nhạc", Nhạc viện Hà Nội, Nhà xuất bản Âm nhạc: hợp xướng là một loại hình thanh nhạc, là tác phẩm thanh nhạc gồm nhiều bè, mỗi bè do một loại giọng trình diễn. Hợp xướng là tiết mục dùng trong opera, đồng thời cũng là những tác phẩm độc lập trình diễn trên sân khấu.
Thạc sĩ, Nghệ sĩ ưu tú Hoàng Điệp và nhóm tác giả trong Giáo trình hợp xướng bậc Trung học, tập 1 khẳng định: Danh từ “Hợp xướng” có gốc từ tiếng Hy Lạp “Choros” để chỉ một tập thể ca hát được hình thành từ thế kỷ VII trong các Lễ “Phụng sự” của Giáo hội phương Tây, đến thế kỷ XVI thì phát triển mạnh không chỉ trong Nhà thờ mà còn tại các Lễ hội dân gian. Nguyễn Bách, “Nghệ thuật chỉ huy dàn nhạc và hợp xướng”, Nhà xuất bản Trẻ, cho rằng: Theo định nghĩa quốc tế, hợp xướng là một nhóm nhạc (musical ensemble) gồm các ca sĩ trình diễn chung với nhau. Người ta thường dùng thuật ngữ “choir” để gọi một 14 ban hợp xướng hát trong nhà thờ (ở Việt Nam có từ ca đoàn) và “chorus” để gọi ban hợp xướng trình diễn trong các nhà hát (hoặc ở những nơi khác bên ngoài nhà thờ). Theo Lê Thế Hào, "Chỉ huy dàn dựng tác phẩm âm nhạc", Trường Cao đẳng Sư phạm Nhạc - Họa Trung ương, năm 2003: hợp xướng là một loại hình nghệ thuật biểu hiện bằng giọng hát, gồm nhiều giọng, nhiều bè, gốc từ thuật ngữ âm nhạc Choir (tiếng Pháp: Choeur).
Từ các cách tiếp cận đa dạng nói trên, có thể khái quát: Hợp xướng là loại hình nghệ thuật âm nhạc được biểu hiện bằng giọng hát nhiều bè, mỗi bè có một loại giọng trình diễn riêng và đóng vai trò tương đối độc lập về cả âm điệu và nhịp điệu, đồng thời giữa các bè có sự liên kết trong một chỉnh thể âm nhạc. Hợp xướng thể hiện lối diễn tấu tập thể và có khả năng liên kết thống nhất tư tưởng, tình cảm con người trong tác phẩm âm nhạc độc lập hoặc nằm trong các thể loại âm nhạc khác như nhạc kịch (opera), thanh xướng kịch (oratorio), giao hưởng (symphony). Dù được sử dụng thế nào thì hợp xướng vẫn thường được coi là phương tiện âm nhạc để chuyển tải tiếng nói chung của quần chúng, đồng thời là công cụ hiệu quả nhất tạo màu sắc âm nhạc cho sân khấu, nhất là tạo ra và phát triển đến cao trào “kịch tính âm nhạc”. Về đặc trưng biểu hiện của nghệ thuật hợp xướng Hợp xướng là hình thức biểu diễn nghệ thuật âm nhạc đa thanh mang tính cộng đồng cao.
Khác hẳn các thể loại đơn ca, đồng ca, tốp ca, hợp xướng có thể diễn giải hòa thanh một cách hoàn chỉnh, có hiệu quả âm thanh đa chiều, nhiều tầng, nhiều màu sắc. Hơn nữa, nghệ thuật hợp xướng còn có thể dung nạp, biến hóa kết cấu đa âm phức tạp trong quá trình diễn xướng, tạo sự đối lập vị trí của các giọng hát khác nhau. Sức thể hiện phong phú, đa dạng của giọng người trong hợp xướng chủ yếu ở các mặt hơi thở, âm vực, âm sắc tạo được sự phong phú và biến hóa về sắc thái lực độ cũng như khả năng diễn tả nhiều trạng thái cảm xúc khác nhau trong việc thể hiện hình tượng âm nhạc. Hợp xướng có ít nhất hai bè giọng hợp thành (cao và trầm), hoặc có thể chia thành 4 bè, 6 bè hoặc nhiều hơn, nên âm vực của hợp xướng có thể đạt tới hơn 3 quãng tám, thậm chí rộng hơn, tạo hiệu quả âm hưởng có độ dày và cảm giác âm thanh đa chiều.
Hợp xướng còn có thế mạnh trong việc biến đổi sắc thái lực độ một cách tinh tế hơn nhiều so với hình thức biểu diễn khác: từ rất nhẹ đến rất mạnh, từ mạnh dần dần đến nhẹ, 15 từ rất mạnh đến rất nhẹ một cách đột ngột… Về kỹ thuật hát: có thể lấy hơi đồng thời, lấy hơi xen kẽ từng bè giọng hoặc lấy hơi tiếp lực theo kiểu “móc xích”. Chính do hợp xướng có nhiều giọng hát, âm sắc khác nhau mà nhà soạn nhạc có nhiều lựa chọn trong phối hợp các loại giọng, bè giọng để triển khai ý tưởng sáng tạo của mình. Nếu như đơn ca là thể hiện cá tính, lấy cái độc đáo nổi bật của giọng hát làm cơ sở nền tảng thì ngược lại, hợp xướng lấy sự hài hòa, cân bằng thống nhất âm sắc của các loại giọng, bộ giọng khác nhau làm nền tảng. Đó là tiêu chí nghệ thuật mà các dàn hợp xướng luôn luôn mong muốn đạt được.
“… hát đơn ca là một nghệ thuật để khoe vẻ đẹp của một bông hoa thì hát hợp xướng là nghệ thuật để khoe vẻ đẹp của một vườn hoa, không phải là một vườn hoa dại mà là một vườn hoa được vun trồng, chăm sóc rất cẩn thận dưới bàn tay khéo léo của người thợ làm vườn yêu thiên nhiên, yêu cái đẹp, yêu cuộc sống và con người” [5:14]. Phân loại hợp xướng Từ góc độ âm nhạc học, hợp xướng được phân thành hai loại chính: hợp xướng có nhạc đệm và hợp xướng không nhạc đệm (a cappella). Hợp xướng có nhạc đệm thông qua sự kết hợp giữa dàn hợp xướng với các loại nhạc khí có âm hưởng mạnh mẽ, giàu sức thuyết phục, tạo nên sự cộng hưởng về âm thanh và sự pha trộn màu sắc giữa thanh nhạc với khí nhạc, khiến cho hiệu quả hòa thanh và sức mạnh âm nhạc của cả hợp xướng thêm phong phú, nổi bật. Mặt khác, trong khi diễn xướng, nhạc khí có tác dụng làm chỗ dựa về âm chuẩn và tạo sự hỗ trợ, phối hợp với giọng người để đem lại cảm xúc, ưu thế lớn hơn trong việc phổ cập nghệ thuật thanh - khí nhạc.
Ngoài việc sử dụng dàn nhạc giao hưởng, thì đàn piano là nhạc khí thường được sử dụng nhiều trong các tác phẩm hợp xướng. Hợp xướng có nhạc đệm còn căn cứ vào yêu cầu của tác phẩm mà có thêm những nhạc khí khác đệm cùng đàn piano như violon, sáo, guitar, nhị, trống tay, mõ… để tăng thêm sự đặc sắc và tạo phong cách nổi bật. Hợp xướng không nhạc đệm là hình thức nghệ thuật độc đáo thể hiện ý tưởng và cảm xúc của tác phẩm bằng âm thanh thuần giọng người, hài hòa, thuần khiết, ngọt ngào. Thể loại này phù hợp với việc thể hiện sự phong phú của hòa thanh nhờ phát huy tối đa các bè giọng nam và nữ trong biểu hiện âm sắc, âm vực chuẩn xác, tự nhiên.
Thể loại này đòi hỏi nhạc sĩ sáng tác và diễn viên hợp xướng phải có tố chất âm nhạc, cảm xúc âm nhạc, tính thẩm mỹ 16 cao. Điều này cần có sự thể hiện đầy đủ năng lực điều khiển âm sắc giọng người, dựa vào sự so sánh và tạo sự hỗ trợ, bổ sung giữa các bè giọng để đạt được tính chỉnh thể trong âm nhạc. Về hình thức biểu diễn hợp xướng, người ta căn cứ vào chất giọng để chia thành hai loại chính: hợp xướng đồng giọng và hợp xướng hỗn hợp. Hợp xướng đồng giọng là hợp xướng có các giọng tương đồng về âm sắc tạo thành.
Căn cứ vào âm sắc khác nhau của dạng này, có thể chia thành ba loại: hợp xướng thiếu nhi, hợp xướng nữ, hợp xướng nam. Hợp xướng cùng giọng thường có ít nhất hai bè giọng cơ bản: bè giọng cao và bè giọng trầm. Trong một số trường hợp, để thể hiện tác phẩm có cấu trúc phức tạp, còn có thể chia nhỏ thành bốn bè giọng: bè giọng cao thứ nhất, bè giọng cao thứ hai, bè giọng trầm thứ nhất, bè giọng trầm thứ hai, từ đó tạo thành hợp xướng nữ bốn bè giọng, hoặc hợp xướng nam bốn bè giọng. Hợp xướng hỗn hợp là sự kết hợp của giọng nữ và giọng nam tạo thành, thường có bốn bè giọng nữ cao, nữ trầm, nam cao, nam trầm.
Cũng có thể căn cứ nhu cầu thể hiện của tác phẩm mà phân thành sáu bè giọng, tám bè giọng, thậm chí nhiều hơn. Thể loại hợp xướng hỗn hợp không chỉ mở rộng âm vực (thường từ F đến a2)(1) mà còn phong phú về âm sắc, âm vực, có nhiều cách biến hóa trong thể hiện âm nhạc, do vậy thể loại này là tổng hòa của các loại giọng người, có hòa thanh đầy đủ, có sức thể hiện nghệ thuật phong phú. Hợp xướng hỗn hợp thường được các nhà sáng tác sử dụng nhiều trong các tác phẩm của mình. Cùng với các tác phẩm hợp xướng độc lập, hợp xướng cũng được sử dụng trong các thể loại âm nhạc lớn như missa, requiem, oratorio, symphony, opera.
Hợp xướng trong missa, requiem: Đặc điểm sáng tác hợp xướng trong các thể loại này đã có thời kỳ phải hát bằng tiếng La tinh. Nội dung và lời ca trong các sáng tác missa, requiem thường được rút từ kinh thánh ra. Sau này, khi âm nhạc nhà thờ từng bước mất dần uy thế, thể loại missa, requiem đã phát triển và được biểu diễn khắp nơi, nhiều tác phẩm chỉ có một đến hai chương theo phong cách truyền thống, các chương sau đã đưa ngôn ngữ bản địa vào, người nước nào hát tiếng nước đó. Tiêu biểu là Missa giọng si thứ của J.
Bach , Missa giọng đô trưởng của W. Mozart, Requiem của J. Verdi… 1 Hệ thống ghi nhạc và cách gọi tên nốt nhạc của nước Đức - Hệ thống này đang được Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam sử dụng trong giảng dạy Lý thuyết âm nhạc.