CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Phân tích, đánh giá để tìm ra những nguyên nhân của tình trạng mất trật tự an toàn giao thông (TTATGT), đặc biệt là tìm ra những nguyên nhân của tình trạng tai nạn giao thông ngày một gia tăng ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Trên cơ sở đó để đưa ra các giải pháp nhằm mục tiêu giảm thiểu số vụ tại nạn giao thông, tình trạng ùn tắc giao thông, xây dựng môi trường giao thông an toàn, văn minh và lịch sự đã trở thành đề tài được rất nhiều tác giả trong nước và quốc tế chú tâm nghiên cứu trong nhiều năm trở lại đây. Nghiên cứu nước ngoài - Cuộc khảo sát hàng năm “Chỉ số Văn hóa An toàn Giao thông” (tên tiếng anh là Traffic Safety Culture Index) là 1 trong những nghiên cứu hàng đầu của Quỹ AAA vì An toàn giao thông (AAA Foundation for Traffic Safety) xác định thái độ và hành vi của người lái xe liên quan đến an toàn giao thông.
Được thành lập vào năm 1947, Quỹ AAA vì an toàn giao thông là một tổ chức giáo dục và nghiên cứu từ thiện phi lợi nhuận đứng đầu là nhóm nghiên cứu, chuyên gia hàng đầu ở Bắc Mỹ. Nghiên cứu liên quan đến lái xe mất tập trung, văn hóa an toàn giao thông, nghiên cứu lái xe tuổi teen và người già và lái xe buồn ngủ đã được giới thiệu trên toàn quốc bao gồm trên Good Morning America , CBS This Morning , Today Show , New York Times và USA Today. - Đề tài “Hành động để thay đổi văn hóa an toàn giao thông” (Action Framework for Transforming Traffic Safety Culture) của Trung tâm Văn hóa Sức khỏe và An toàn giao thông phương Tây của Đại học bang Montana, Hoa Kỳ. Trong đề tài này Giáo sư Nicholas Ward đã dẫn đầu các nhóm nghiên cứu liên ngành và quốc tế để nghiên cứu nghiên cứu an toàn giao thông bao gồm hệ thống giao thông thông minh, hành vi lái xe (suy giảm) và văn hóa an toàn giao thông.
Theo đề tài “Thay đổi văn hóa an toàn giao thông là một việc lâu dài nỗ lực sẽ liên quan đến hoạt động trên toàn hệ thống an toàn giao thông” (từ cấp quốc gia đến cá nhân). - Cuốn sách “Văn hóa giao thông: định nghĩa, thành lập và áp dụng” (Traffic Safety Culture: Definition, Foundation, and Application) xuất bản năm 2019 của nhóm tác giả Nicholas John Ward, Barry Watson, Katie Fleming-Vogl đã cung cấp cho các nhà nghiên cứu và thực hành an toàn giao thông một bản tóm tắt quốc tế và đa lĩnh vực 16 c về các khái niệm lý thuyết và phương pháp liên quan đến nghiên cứu và ứng dụng Văn hóa an toàn giao thông nhằm hướng tới tương lai không tử vong trong giao thông. Nghiên cứu trong nước - Tác giả Nguyễn Như Chiến (2009) đã thực hiện Luận án tiến sĩ Tâm lý học với đề tài Nghiên cứu hành vi chấp hành luật giao thông đường bộ của học sinh trung học cơ sở. Đề tài này đề cập ở góc độ tâm lý học pháp lý về hành vi chấp hành luật giao thông, cách định hướng giáo dục hành vi chấp hành luật giao thông cho các em học sinh trung học cơ sở có hiệu quả.
- Đề tài khoa học cấp Bộ (Bộ Công an) có đề tài Những giải pháp tăng cường công tác đảm bảo trật tự ATGT đường bộ của lực lượng CSGT giai đoạn 2001-2010 (Mã số nghiên cứu- 2000-C26-005) do tác giả Vũ Sĩ Doanh làm chủ nhiệm đề tài. Đề tài này đề cập ở góc độ pháp lý: tình hình trật tự ATGT đường bộ ở Việt Nam và những giải pháp để nâng cao chúng từ chức năng của lực lượng CSGT - Năm 2010, TS. Nguyễn Minh Tiến và nhóm của ông đã hoàn thành đề tài “Thực trạng tai nạn giao thông đường bộ ở thành phố Hồ Chí Minh và một số biện pháp giải quyết”. Qua nghiên cứu, ông và cộng sự đã chỉ ra được thực trạng tai nạn giao thông đường bộ ở thành phố Hồ Chí Minh tuy có mức giảm hơn trước nhưng số vụ tai nạn vẫn ở trong mức báo động, trong đó ý thức kém của người tham gia giao thông là nguyên nhân quan trọng nhất, từ đó nhóm đã đưa ra những đề xuất và biện pháp thích hợp nhằm giải quyết tình trạng trên.
- Tác giả Bùi Đức Trọng, trong luận văn thạc sĩ “Thái độ tham gia giao thông của học sinh THPT trên địa bàn thành phố Hà Nội”. Trong luận văn này, tác giả đã đánh giả đánh giá thái độ tham gia giao thông của học sinh THPT thành phố Hà Nội trên 3 phương diện: Nhận thức, cảm xúc, hành vi. Từ đó, tác giả đưa ra một số kiến nghị nhằm để hình thành thái độ tích cực khi tham gia giao thông của học sinh THPT trên địa bàn thành phố. Phạm Ngọc Trung trong cuốn sách “Văn hóa giao thông”, do Nhà xuất bản Hà Nội phát hành năm 2012.
Trong cuốn sách này, tác giả đã tập hợp các khái niệm về văn hóa giao thông; chỉ ra đặc điểm của giao thông Việt Nam từ góc nhìn văn hóa; đồng thời đưa ra giải pháp để xây dựng văn hóa giao thông trong thời kỳ đổi mới. - Trong cuốn “Văn hóa giao thông trong môi trường học đường” năm 2012, TS. Huỳnh Văn Sơn đã trình bày những vấn đề lý luận liên quan về văn hóa giao thông; phân tích thực trạng văn hóa giao thông của học sinh, sinh viên; từ đó ông đưa ra định hướng giáo dục văn hóa giao thông cho học sinh trong môi trường học đường. 17 c - Trong Luận văn thạc sĩ “Vấn đề an toàn và văn hóa giao thông trên kênh VOV giao thông” của Nguyễn Thị Yên, Hà Nội năm 2014 đã đánh giá nhiệm vụ của báo chí truyền thông về ATGT và VHGT.
VOV giao thông của Đài Tiếng nói Việt Nam là một kênh thông tin đã và đang tham gia tích cực vào công tác truyền thông về ATGT và VHGT. Do đó, một trong những đầu ra tin tức như kênh VOV có vai trò rất quan trọng, nhằm giáo dục và nâng cao nhận thức trong cộng đồng. - Luận án Tiến sĩ “Quản lý nhà nước về trật tự, an toàn giao thông đường bộ ở Việt Nam hiện nay” của đồng chí Trần Sơn Hà năm 2016. Tác giả đã chỉ rõ tồn tại nhiều bất cập, từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về trật tự, an toàn giao thông đường bộ, về tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về trật tự an toàn giao thông.
Do đó để đảm bảo về trật tự, an toàn giao thông đường bộ nhà nước cần có sự đổi mới cơ bản, bền vững và từng bước hoàn thiện, đã đặt ra nhiều vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn cần phải giải đáp thấu đáo, có căn cứ khoa học. - Nguyễn Hữu Trí, trong “Nghiên cứu định tính và đề xuất biện pháp nâng cao ATGT cho người đi xe máy”. Tác giả bằng các kết quả được giải thích từ mô hình cho thấy thói quen, định kiến xã hội, niềm tin… là những nhân tố chính khiến cho người tham gia giao thông thực hiện các hành vi vi phạm ATGT. Trên cơ sở giải thích các nguyên nhân này, nghiên cứu đề xuất kiến nghị các biện pháp khắc phục, giúp giảm thiểu tỉ lệ TNGT.
Phương pháp nghiên cứu định tính sẽ được áp dụng thông qua hình thức phỏng vấn nhóm, phương pháp này sẽ giúp tác giả và người đọc có được những khái niệm sâu rộng về yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của người lái xe, nguyên nhân và kết quả của nó. - Đề tài “Giải pháp đảm bảo trật tự an toàn giao thông đường bộ trên địa bàn tỉnh Bình Phước” năm 2016, do thạc sĩ Lưu Quang Huy, Phó trưởng phòng kỹ thuật hình sự Công an tỉnh Bình Phước chủ nhiệm. Trong đề tài tác giả đã đánh giá thực trạng công tác bảo đảm TTATGT đường bộ của các cơ quan quản lý Nhà nước trên địa bàn tỉnh, từ đó rút ra những ưu điểm, hạn chế và làm rõ nguyên nhân hạn chế trong công tác này từ năm 2010 đến 2014. Trên cơ sở đó đề ra các giải pháp đảm bảo TTATGT đường bộ trên địa bàn tỉnh trong thời gian tới.
Đề tài đã đưa ra những giải pháp chi tiết, cụ thể. Tuy nhiên, việc đánh giá thực trạng chưa có số liệu chứng minh, dẫn nguồn để tăng tính thuyết phục. - Tác giả Ngô Thị Lệ Thủy và Lê Quang Sơn, Trường Đại học Sư Phạm-ĐH Đà Nẵng là tác giả của đề tài “Nghiên cứu hành vi tham gia giao thông của sinh viên trường ĐHSP-ĐHĐN”. Đề tài đã làm rõ nhận thức của học, sinh viên về tầm quan 18 c trọng, ý nghĩa của việc chấp hành luật an toàn giao thông.
Đồng thời nói lên mức độ tuân thủ và mức độ vi phạm luật an toàn giao thông của sinh viên. - Trần Chí Nguyên trong đề tài nghiên cứu khoa học “Tai nạn giao thông đường bộ ở Thành phố Hồ Chí Minh”, Đại học xuất bản 9, Đại học văn hóa TP.HCM, nêu lên hậu quả của tai nạn giao thông đường bộ ở Thành Phố Hồ Chí Minh, những vấn đề chung về tai nạn giao thông đường bộ, thực trạng tai nạn giao thông ở thành phố Hồ Chí Mính và biện pháp giảm thiểu tai nạn giao thông đường bộ. - Đề tài của Bộ Giao thông vận tải tháng 1/2017, với nhan đề “Giao thông đường bộ Việt Nam - Thực trạng và giải pháp” do tác giả Ngô Xuân Thắng chủ biên, đề tài đã chỉ rõ nguyên nhân dẫn đến tình hình TTATGT trên địa bàn cả nước đang diễn biến ngày càng phức tạp. Bên cạnh đó, tác giả đã đề ra các giải pháp và kêu gọi các ban lãnh đạo, thủ tướng chính phủ, các bộ trưởng tham gia vào việc tháo gỡ nút thắt của hệ thống giao thông Việt Nam hiện nay.
- Tờ báo Kinh tế & Đô thị số ngày 26/12/2018 đã có bài viết “VHGT không của riêng ai” đã cho độc giả thấy con số đáng giật mình về tỉ lệ tai nạn giao thông đang ngày một tăng qua các năm. Sự vào cuộc của cơ quan ban ngành, các cơ quan chức năng, đặc biệt là ý thức tự giác của người tham gia giao thông là biện pháp cấp thiết mà tác giả đưa ra. - Tác giả Hoa Nguyễn, trong bài viết “Đưa VHGT đến với người lao động” in trong báo Lao Động thủ đô, ngày 16/5/2019, đã đưa ra tình trạng đang diễn ra thường xuyên trước cổng một số khu công nghiệp, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông cho người và phương tiện mỗi khi lưu thông qua khu vực này, nhất là vào khung giờ cao điểm.