CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO GIÁO DỤC Tổng quan về chi ngân sách nhà nước cho giáo dục 1. Ngân sách nhà nước và hệ thống ngân sách nhà nước Khái niệm ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước là khâu tài chính tập trung giữ vị trí chủ đạo trong hệ thống tài chính, là nguồn lực vật chất để Nhà nước duy trì hoạt động của bộ máy quản lý và thực thi các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Với bất cứ một quốc gia nào, ngân sách nhà nước cũng luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Khoản 14, điều 4, Luật ngân sách nhà nước năm 2015 định nghĩa: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
[17] Như vậy có thể thấy rằng, NSNN nhìn chung là một kế hoạch thu, chi của Nhà nước xây dựng cho một khoảng thời gian nhất định. Kế hoạch này đã được cơ quan có thẩm quyền phê chuẩn trước khi đưa ra thi hành trên thực tế, các khoản chi có mục đích là đảm bảo cho nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình. Hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách gắn bó hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi ngân sách nhà nước và được tổ chức theo một cơ cấu nhất định. Như vậy, cũng có thể hiểu rằng hệ thống NSNN là tổng thể các ngân sách của các cấp chính quyền trong bộ máy nhà nước.
Từ đó, phân ra thành ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. 9 National Academy of Public Administration “Ngân sách trung ương là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp trung ương hưởng và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp trung ương” (Điều 4, Luật Ngân sách nhà nước năm 2015). “Ngân sách địa phương là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương” (Điều 4, Luật Ngân sách nhà nước năm 2015). Trong đó bao gồm: Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, gồm có ngân sách cấp tỉnh và ngân sách của các huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, bao gồm ngân sách cấp huyện và ngân sách của các xã, phường, thị trấn; Ngân sách các xã, phường, thị trấn.
[17] Trong hệ thống NSNN, mối quan hệ giữa các cấp ngân sách phải đảm bảo tuân thủ các nguyên tắc sau: Thứ nhất, đảm bảo thống nhất và tập trung dân chủ: NSNN được quản lý thống nhất, tập trung dân chủ, hiệu quả, tiết kiệm, công khai, minh bạch, công bằng; có phân công, phân cấp quản lý; gắn với quyền hạn, trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước các cấp; ngân sách cấp dưới chịu sự quản lý của ngân sách cấp trên và ngân sách Trung ương giữ vai trò chủ đạo. Thứ hai, đảm bảo tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm: Ngân sách trung ương, ngân sách mỗi cấp chính quyền địa phương được phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể, đáp ứng yêu cầu tự chủ, tự chịu trách nhiệm. 10 National Academy of Public Administration 1. Chi ngân sách nhà nước cho giáo dục Khái niệm chi ngân sách nhà nước cho giáo dục Chi ngân sách nhà nước: Chi NSNN là hoạt động phân phối và sử dụng quỹ NSNN (được tạo ra nhờ quá trình thu) nhằm duy trì hoạt động của bộ máy Nhà nước và đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước theo nguyên tắc nhất định [12].
Quá trình Nhà nước sử dụng nguồn lực tài chính tập trung để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ kinh tế - xã hội của mình, trong không gian và thời gian nhất định, gọi là chi NSNN. Chi NSNN được tiến hành ở nhiều lĩnh vực, nhiều địa phương khác nhau. Chi là một trong hai nội dung cơ bản của hoạt động NSNN, có mối quan hệ chặt chẽ với thu ngân sách. Nếu như thu NSNN nhằm đảm bảo nguồn lực tài chính cho các nhiệm vụ chi, thì chi NSNN cũng tạo điều kiện tăng nguồn thu, nhờ vào việc vốn chi NSNN được sử dụng để phục vụ cho các mục tiêu tăng trưởng kinh tế xã hội, qua đó thúc đẩy sự phát triển và gia tăng các nguồn thu.
Hoạt động chi NSNN bao gồm hai quá trình chính: phân phối và sử dụng quỹ NSNN. Phân phối là quá trình cấp phát, phân bổ kinh phí từ NSNN cho các đối tượng, mục tiêu khác nhau, hình thành các loại quỹ trước khi đưa vào sử dụng. Quá trình phân phối thường được thực hiện dựa trên dự toán và thực tế. Còn sử dụng là giai đoạn trực tiếp dùng khoản tiền được cấp phát đó để thực hiện các nhiệm vụ cụ thể.
Giáo dục: Giáo dục theo nghĩa chung là hình thức học tập theo đó kiến thức, kỹ năng được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giảng dạy, đào tạo, hay nghiên cứu. Như vậy, giáo dục có thể hiểu là quá trình truyền bá và 11 National Academy of Public Administration lĩnh hội tri thức để hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực của con người, là quá trình đào tạo con người có mục đích và kế hoạch, thông qua việc tổ chức truyền thụ và lĩnh hội một cách hệ thống tri thức của xã hội; nhằm giúp con người phát triển toàn diện, có lý tưởng, đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ, hình thành và bồi dưỡng phẩm chất, năng lực. Giáo dục đào tạo nhằm trang bị cho con người vốn kiến thức phổ thông cơ bản nhất về tự nhiên, xã hội, sức khoẻ, môi trường, khoa học, nghệ thuật, hướng nghiệp,… để hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực nội tại cá nhân. Từ đó, người học có thể tiếp tục học lên những bậc cao hơn mang tính chuyên môn và nghiệp vụ, tham gia lao động sản xuất, chung sống với cộng đồng theo những chuẩn mực chung của xã hội và phù hợp với trình độ phát triển của xã hội.
Giáo dục là hoạt động sự nghiệp. Đơn vị sự nghiệp giáo dục là những tổ chức được nhà nước lập hoặc cho phép thành lập nhằm thực hiện chức năng cung cấp các dịch vụ công, cụ thể là dịch vụ giáo dục cho xã hội. Theo điều 6, Luật Giáo dục năm 2019, hệ thống giáo dục quốc dân của nước ta hiện nay bao gồm các cấp học và trình độ đào tạo như sau: Giáo dục mầm non gồm giáo dục nhà trẻ và giáo dục mẫu giáo; Giáo dục phổ thông gồm giáo dục tiểu học, giáo dục trung học cơ sở và giáo dục trung học phổ thông; Giáo dục nghề nghiệp đào tạo trình độ sơ cấp, trình độ trung cấp, trình độ cao đẳng và các chương trình đào tạo nghề nghiệp khác; Giáo dục đại học đào tạo trình độ đại học, trình độ thạc sĩ và trình độ tiến sĩ. [18] Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ, sự phát triển năng động của các nền kinh tế, quá trình hội nhập và toàn cầu hoá đang làm cho việc rút ngắn khoảng cách về trình độ phát triển giữa các nước trở nên hiện thực hơn 12 National Academy of Public Administration và nhanh hơn.
Giáo dục trở thành động lực cơ bản của sự phát triển kinh tế xã hội, là nền tảng của sự phát triển khoa học – công nghệ. Giáo dục cũng chính là cơ sở để phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu xã hội hiện đại cũng như đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao ý thức dân tộc, tinh thần trách nhiệm và năng lực của các thế hệ mai sau. Chi NSNN cho giáo dục: Từ quan điểm về chi NSNN và quan điểm về giáo dục, chi NSNN cho giáo dục được hiểu là quá trình phân phối sử dụng một phần vốn tiền tệ từ quỹ ngân sách nhà nước để duy trì, phát triển sự nghiệp giáo dục – đào tạo theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp. Có thể hiểu chi NSNN cho giáo dục là việc cấp vốn đầu tư đào tạo nguồn lực tương lai cho đất nước.
Bên cạnh việc cung cấp nguồn lực tài chính để duy trì, củng cố các hoạt động giáo dục, chi NSNN cho sự nghiệp giáo dục còn có tác dụng định hướng, điều chỉnh các hoạt động giáo dục phát triển theo đúng đường lối chủ trương của Đảng và Nhà nước. Vai trò của chi NSNN cho sự nghiệp giáo dục: NSNN là nguồn chủ yếu cung cấp tài chính để duy trì, định hướng sự phát triển của hệ thống giáo dục quốc dân theo đúng đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước, mặc dù đã có chính sách xã hội hóa giáo dục; Cơ cấu, định mức ngân sách cho giáo dục có tác dụng điều chỉnh cơ cấu, quy mô giáo dục trong toàn ngành, đảm bảo cho giáo dục - đào tạo phát triển cân đối, theo đúng định hướng, đường lối của Đảng và Nhà nước; Chi NSNN tạo nguồn kinh phí để thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia về giáo dục như: Chương trình phổ cập giáo dục, chống mù chữ, thay sách giáo khoa,… 13 National Academy of Public Administration Chi NSNN đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố, tăng cường số lượng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ giảng dạy – yếu tố quyết định trực tiếp đến chất lượng giáo dục. [12] Đặc điểm chi ngân sách nhà nước cho giáo dục Chi NSNN cho giáo dục có một số đặc điểm như sau: Tương tự như đặc điểm của chi NSNN nhà nước nói chung, chi NSNN cho giáo dục cũng nhằm phục vụ lợi ích chung của cộng đồng, mà cụ thể ở đây là duy trì và phát triển giáo dục, điều này xuất phát từ chức năng cung cấp hàng hóa công cộng của Nhà nước. Chi NSNN cho giáo dục gắn với bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ chính trị, xã hội mà nhà nước thực hiện.
Căn cứ vào mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và nhu cầu cụ thể về nguồn nhân lực trong từng thời kỳ, nhà nước sẽ đặt ra các mục tiêu giáo dục nhằm đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển. Từ đó, có kế hoạch chi ngân sách phù hợp cho lĩnh vực giáo dục đào tạo.