Khám Phá Nét Đẹp Nhân Văn Trong Thơ Chữ Hán Của Nguyễn Du

Chuyên khảo phân tích Luận văn nét đẹp nhân văn trong thơ chữ hán nguyễn du, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Lê Thị Thu Hằng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Nét Đẹp Nhân Văn Trong Thơ Chữ Hán Của Nguyễn Du
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Gia thế và cuộc đời
• 1.2. Thơ chữ Hán của Nguyễn Du
• 1.3. Thanh Hiên thi tập
• 1.4. Nam trung tạp ngâm
• 1.5. Bắc hành tạp lục
• 1.6. Nét đẹp nhân văn
• 1.7. Thuật ngữ “nhân văn”
• 1.8. Cơ sở xã hội của chủ nghĩa nhân văn trong văn học
• 1.9. Nét đẹp nhân văn qua các thời kì văn học trung đại Việt Nam
• 1.9.1. Giai đoạn văn học từ thế kỉ X đến giữa thế kỉ XV
• 1.9.2. Giai đoạn văn học từ giữa thế kỉ XV đến giữa thế kỉ XVIII
• 1.9.3. Giai đoạn văn học từ giữa thế kỉ XVIII đến giữa thế kỉ XIX
• 2. CHƯƠNG 2: NÉT ĐẸP NHÂN VĂN TRONG THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU XÉT TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG
• 2.1. Những chiêm nghiệm, suy tư về con người cá nhân
• 2.2. Con người của hùng tâm tráng chí
• 2.3. Con người của đời thường dung dị
• 2.4. Những nỗi niềm trắc ẩn về số phận con người
• 2.5. Cảm xúc đau đớn và buồn thương trước số phận những con người cần lao
• 2.6. Bênh vực và xót thương người phụ nữ
• 2.7. Niềm trắc ẩn đối với những nhân vật lịch sử Trung Quốc
• 2.8. Đồng cảm và kính trọng những bậc hiền tài, nhân nghĩa
• 2.9. Căm ghét và lên án những kẻ gian ác
• 2.10. Những cảm nhận về nhân sinh trong thơ chữ Hán Nguyễn Du
• 2.10.1. Cảm nhận về không gian
• 2.10.1.1. Không gian mờ mịt, gió bụi
• 2.10.1.2. Không gian lạnh lẽo, ảm đạm
• 2.10.1.3. Không gian tù túng, ngột ngạt
• 2.10.2. Cảm nhận về thời gian
• 2.10.2.1. Thời gian hoài niệm
• 2.10.2.2. Thời gian đời người
• 2.10.2.3. Thời gian tâm trạng
• 3. CHƯƠNG 3: NÉT ĐẸP NHÂN VĂN TRONG THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU XÉT TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
• 3.1. Ngôn ngữ nghệ thuật
• 3.1.1. Nghệ thuật sử dụng từ ngữ
• 3.1.1.1. Từ biểu cảm
• 3.1.1.2. Từ tự xưng
• 3.1.2. Nghệ thuật sử dụng câu
• 3.1.2.1. Câu nghi vấn
• 3.1.2.2. Câu trần thuật
• 3.1.2.3. Câu cảm thán
• 3.2. Những biểu tượng nghệ thuật
• 3.3. Giọng điệu nghệ thuật
• 3.3.1. Giọng tiếc nuối, thương cảm, buồn đau
• 3.3.2. Giọng phê phán, căm phẫn, bất bình
• 3.4. Bút pháp nghệ thuật
• 3.4.1. Bút pháp tả cảnh ngụ tình
• 3.4.2. Bút pháp tương phản
• THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Nguyễn Du và thơ chữ Hán

Nguyễn Du, một trong những đại thi hào của văn học Việt Nam, không chỉ nổi tiếng với tác phẩm Truyện Kiều mà còn để lại cho đời ba tập thơ chữ Hán xuất sắc. Thơ chữ Hán của ông không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật mà còn là những phản ánh sâu sắc về tâm tư, tình cảm và nhân sinh quan của tác giả. Nét đẹp nhân văn trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du thể hiện qua những chiêm nghiệm về con người, số phận và những nỗi niềm trắc ẩn. Ông đã khắc họa bức chân dung của những con người cụ thể, từ những người lao động đến những nhân vật lịch sử, qua đó thể hiện lòng yêu thương và sự cảm thông sâu sắc với số phận con người. Nguyễn Du không chỉ là một nhà thơ mà còn là một nhà nhân đạo lớn, người đã dành cả cuộc đời để tôn vinh giá trị con người.

1.1. Tác phẩm nổi bật

Ba tập thơ chữ Hán của Nguyễn Du, bao gồm Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm và Bắc hành tạp lục, đều mang đậm dấu ấn nhân văn. Những tác phẩm này không chỉ thể hiện tài năng nghệ thuật mà còn phản ánh những trăn trở của tác giả về cuộc đời và con người. Tình yêu và nhân đạo là hai chủ đề chính xuyên suốt trong các tác phẩm của ông. Qua thơ, Nguyễn Du đã gửi gắm những suy tư về số phận con người, đặc biệt là những người phụ nữ và những nhân vật lịch sử. Ông đã thể hiện sự đồng cảm và lòng trắc ẩn đối với những số phận bất hạnh, từ đó tạo nên một bức tranh nhân văn sâu sắc trong thơ chữ Hán.

II. Nét đẹp nhân văn trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du

Nét đẹp nhân văn trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du được thể hiện qua nhiều khía cạnh khác nhau. Ông không chỉ viết về những con người hư cấu mà còn khắc họa những số phận cụ thể, từ những người lao động đến những nhân vật lịch sử. Tình yêu và nhân đạo là hai yếu tố chính trong thơ của ông. Những chiêm nghiệm về con người, những nỗi niềm trắc ẩn về số phận, và cảm xúc đau đớn trước những bất hạnh của con người đều được thể hiện rõ nét. Ông đã thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với những số phận bất hạnh, từ đó tạo nên một bức tranh nhân văn phong phú và đa dạng.

2.1. Những chiêm nghiệm về con người

Trong thơ chữ Hán, Nguyễn Du thường thể hiện những chiêm nghiệm sâu sắc về con người. Ông không chỉ nhìn nhận con người từ góc độ xã hội mà còn từ những khía cạnh tâm hồn và tình cảm. Những bài thơ của ông thường mang đậm tính triết lý, thể hiện những suy tư về cuộc sống, về số phận và về những mảnh đời khác nhau. Tâm hồn con người trong thơ của Nguyễn Du là một thế giới phong phú, nơi mà những cảm xúc, nỗi đau và niềm vui được thể hiện một cách chân thực và sâu sắc. Ông đã tạo nên những hình ảnh sống động về con người, từ những người anh hùng đến những người dân lao động, qua đó thể hiện lòng yêu thương và sự cảm thông của mình.

III. Nghệ thuật trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du

Nghệ thuật trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du không chỉ đơn thuần là việc sử dụng ngôn từ mà còn là cách ông thể hiện những cảm xúc và tư tưởng của mình. Nghệ thuật ngôn từ của ông rất tinh tế, với những hình ảnh và biểu tượng phong phú. Ông sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật như tả cảnh ngụ tình, tương phản để làm nổi bật những cảm xúc và tư tưởng của mình. Giọng điệu trong thơ của ông cũng rất đa dạng, từ tiếc nuối, thương cảm đến phê phán, căm phẫn. Tất cả những yếu tố này đã tạo nên một bức tranh nghệ thuật độc đáo và sâu sắc trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du.

3.1. Ngôn ngữ nghệ thuật

Ngôn ngữ nghệ thuật trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du rất phong phú và đa dạng. Ông sử dụng nhiều từ ngữ biểu cảm, từ tự xưng và các câu hỏi để thể hiện những cảm xúc sâu sắc của mình. Những hình ảnh và biểu tượng trong thơ của ông thường mang tính ẩn dụ, tạo nên những tầng nghĩa sâu sắc. Nghệ thuật ngôn từ của Nguyễn Du không chỉ thể hiện tài năng mà còn phản ánh tâm hồn và tư tưởng của ông. Ông đã khéo léo kết hợp giữa ngôn ngữ và cảm xúc, tạo nên những tác phẩm nghệ thuật độc đáo và đầy sức sống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cuối thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX là giai đoạn lịch sử đầy biến động của Việt Nam với sự sụp đổ của các triều đại phong kiến, chiến tranh liên miên và đời sống nhân dân lầm than. Trong bối cảnh đó, Nguyễn Du (1765–1820), một đại thi hào kiệt xuất, đã để lại ba tập thơ chữ Hán gồm Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm và Bắc hành tạp lục với tổng cộng khoảng 250 bài thơ. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh sâu sắc tâm trạng, tư tưởng của Nguyễn Du mà còn thể hiện rõ nét đẹp nhân văn qua các khía cạnh nội dung và nghệ thuật. Mục tiêu nghiên cứu là làm sáng tỏ nét đẹp nhân văn trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du, từ đó góp phần hoàn chỉnh bức chân dung về con người và tài năng của ông, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo cho giảng dạy và nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba tập thơ chữ Hán của Nguyễn Du, được biên soạn và phổ biến trong bộ Nguyễn Du toàn tập, với sự hỗ trợ của các tư liệu liên quan như Truyện Kiều và Văn chiêu hồn. Nghiên cứu phân tích các biểu hiện nhân văn trong thơ qua các khía cạnh nội dung, nghệ thuật và bối cảnh lịch sử xã hội. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc làm rõ giá trị nhân văn trong thơ chữ Hán Nguyễn Du, góp phần nâng cao nhận thức về văn hóa và tư tưởng nhân đạo trong văn học trung đại, đồng thời hỗ trợ công tác giảng dạy và phát triển nghiên cứu học thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: chủ nghĩa nhân văn và lý thuyết văn học trung đại Việt Nam. Chủ nghĩa nhân văn được hiểu là trào lưu tư tưởng và thế giới quan lấy con người làm trung tâm, đề cao các giá trị trí tuệ, tình cảm, phẩm giá và sức mạnh của con người trong mối quan hệ với xã hội và tự nhiên. Trong văn học, chủ nghĩa nhân văn biểu hiện qua việc tôn vinh con người, đấu tranh cho quyền sống và hạnh phúc, đồng thời phản ánh sự cảm thông sâu sắc với những số phận bất hạnh.

Ngoài ra, nghiên cứu vận dụng các khái niệm chuyên ngành như “nét đẹp nhân văn”, “tư tưởng nhân đạo”, “bút pháp nghệ thuật”, “giọng điệu nghệ thuật” và “hình tượng nghệ thuật” để phân tích nội dung và nghệ thuật thơ chữ Hán Nguyễn Du. Các lý thuyết về văn học trung đại Việt Nam cũng được sử dụng để đặt thơ chữ Hán trong bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa, giúp làm rõ ảnh hưởng của thời đại đến tư tưởng và sáng tác của Nguyễn Du.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử - cụ thể để đặt thơ chữ Hán Nguyễn Du vào bối cảnh lịch sử xã hội cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX, từ đó hiểu sâu sắc hơn về tác giả và tác phẩm. Phương pháp so sánh - đối chiếu được áp dụng để so sánh thơ chữ Hán Nguyễn Du với thơ của các nhà thơ trung đại khác nhằm làm nổi bật nét đẹp nhân văn đặc trưng trong sáng tác của ông.

Phương pháp phân tích - tổng hợp giúp khai thác chi tiết các biểu hiện nhân văn trong thơ, đồng thời tổng hợp các kết quả để đưa ra những nhận định khái quát. Nguồn dữ liệu chính gồm 250 bài thơ trong ba tập thơ chữ Hán của Nguyễn Du, cùng các tác phẩm liên quan và tài liệu nghiên cứu trước đây. Cỡ mẫu nghiên cứu toàn bộ các bài thơ trong ba tập thơ, phương pháp chọn mẫu toàn diện nhằm đảm bảo tính đại diện và toàn diện. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng một năm, từ khảo sát tư liệu đến phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự trăn trở về bản thân và thời đại: Nguyễn Du thể hiện rõ tâm trạng bàng hoàng, bế tắc trước biến động lịch sử cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX. Qua các bài thơ trong Thanh Hiên thi tập, ông bộc lộ nỗi niềm về thân phận con người như “Mảnh thân chiếc lá biết là về đâu?” và sự thất vọng về lý tưởng tráng sĩ không thành hiện thực. Khoảng 78 bài thơ trong tập này phản ánh sâu sắc tâm trạng lưu lạc, nghèo đói và mất phương hướng của tác giả.

2. Lòng yêu thương và cảm thông sâu sắc với số phận con người: Thơ chữ Hán Nguyễn Du thấm đượm tình thương đối với những kiếp người bất hạnh, đặc biệt là người lao động và phụ nữ tài sắc bạc mệnh. Ví dụ, trong Nam trung tạp ngâm gồm 40 bài thơ, nhà thơ thể hiện sự đồng cảm với những cảnh đời cơ cực, phê phán xã hội phong kiến đầy bất công. Tỉ lệ bài thơ thể hiện cảm xúc thương cảm chiếm khoảng 60% trong tập này.

3. Tôn vinh những giá trị tốt đẹp của con người và lên án cái ác: Nguyễn Du ca ngợi những nhân vật lịch sử có tài đức như Hàn Tín, Nhạc Phi, đồng thời căm ghét những kẻ gian ác, bất nhân. Bắc hành tạp lục với 132 bài thơ ghi lại chuyến đi sứ Trung Quốc, thể hiện sự kính trọng đối với nhân tài và phê phán xã hội bất công. Khoảng 40% bài thơ trong tập này tập trung vào các nhân vật lịch sử và giá trị đạo đức.

4. Nghệ thuật biểu đạt tinh tế, giàu tính biểu tượng: Thơ chữ Hán của Nguyễn Du sử dụng ngôn ngữ biểu cảm, câu nghi vấn, câu cảm thán, bút pháp tả cảnh ngụ tình và tương phản để làm nổi bật nội dung nhân văn. Giọng điệu đa dạng từ tiếc nuối, thương cảm đến phê phán, căm phẫn tạo nên sức rung cảm mạnh mẽ. Các biểu tượng nghệ thuật như không gian mờ mịt, thời gian hoài niệm được sử dụng phổ biến, góp phần làm sâu sắc thêm ý nghĩa nhân văn.

Thảo luận kết quả

Nguyễn Du sống trong thời đại phong kiến suy tàn, xã hội đầy biến động và bất công, điều này ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng và sáng tác của ông. Sự trăn trở về bản thân và thời đại thể hiện qua các bài thơ là biểu hiện của một tâm hồn nghệ sĩ luôn tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống và lẽ sống trong hoàn cảnh khó khăn. So với các nhà thơ trung đại như Nguyễn Trãi hay Cao Bá Quát, Nguyễn Du có nét riêng trong việc kết hợp giữa cảm xúc cá nhân và sự đồng cảm với quần chúng.

Lòng yêu thương và cảm thông sâu sắc trong thơ chữ Hán Nguyễn Du không chỉ là biểu hiện của chủ nghĩa nhân đạo mà còn là sự phản kháng tinh tế trước những bất công xã hội. Qua việc tôn vinh những giá trị tốt đẹp và lên án cái ác, thơ ông góp phần khẳng định giá trị nhân phẩm và quyền sống của con người trong xã hội phong kiến đầy rẫy áp bức.

Nghệ thuật biểu đạt trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du được đánh giá cao về sự tinh tế và đa dạng, giúp truyền tải hiệu quả các thông điệp nhân văn. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố các chủ đề nhân văn trong ba tập thơ, hoặc bảng so sánh tỉ lệ bài thơ thể hiện các giọng điệu nghệ thuật khác nhau, nhằm minh họa rõ nét sự phong phú trong sáng tác của ông.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy thơ chữ Hán Nguyễn Du trong nhà trường: Động từ hành động là “đưa vào chương trình giảng dạy”, mục tiêu là nâng cao nhận thức và hiểu biết về giá trị nhân văn trong thơ chữ Hán, thời gian thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể thực hiện là Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học, phổ thông.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và nghiên cứu chuyên sâu: Khuyến nghị “xây dựng bộ tài liệu nghiên cứu chuyên sâu” về thơ chữ Hán Nguyễn Du, nhằm hỗ trợ giảng viên và sinh viên nghiên cứu, thời gian 2 năm, chủ thể là các viện nghiên cứu văn học và các trường đại học.

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề về thơ chữ Hán Nguyễn Du: Động từ hành động “tổ chức” nhằm tạo diễn đàn trao đổi học thuật, nâng cao chất lượng nghiên cứu và phổ biến kiến thức, thời gian định kỳ hàng năm, chủ thể là các hội văn học, viện nghiên cứu.

4. Ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn và phổ biến thơ chữ Hán Nguyễn Du: Khuyến nghị “số hóa và phát triển các ứng dụng học tập trực tuyến” để tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng, thời gian 3 năm, chủ thể là các trung tâm nghiên cứu văn hóa và công nghệ thông tin.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên và giảng viên văn học trung đại: Luận văn cung cấp tài liệu tham khảo sâu sắc về thơ chữ Hán Nguyễn Du, giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và truyền đạt giá trị nhân văn trong văn học.

2. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành văn học và ngôn ngữ học: Tài liệu giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, tư tưởng và nghệ thuật trong thơ chữ Hán, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và làm luận văn.

3. Nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử Việt Nam: Luận văn cung cấp góc nhìn về mối quan hệ giữa lịch sử xã hội và tư tưởng nhân văn trong sáng tác của Nguyễn Du, góp phần làm sáng tỏ các vấn đề văn hóa trung đại.

4. Cộng đồng yêu thích văn học cổ điển và độc giả phổ thông: Giúp người đọc hiểu thêm về giá trị nhân văn và nghệ thuật trong thơ chữ Hán Nguyễn Du, từ đó nâng cao nhận thức và tình yêu văn học dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

1. Thơ chữ Hán Nguyễn Du có vai trò gì trong văn học Việt Nam?
   Thơ chữ Hán của Nguyễn Du là tiếng nói trực tiếp, chân thực về tâm tư, tình cảm và tư tưởng của ông, bổ sung cho Truyện Kiều và các tác phẩm khác, góp phần làm phong phú nền văn học trung đại Việt Nam.

2. Nét đẹp nhân văn trong thơ chữ Hán Nguyễn Du thể hiện qua những khía cạnh nào?
   Nét đẹp nhân văn thể hiện qua sự trăn trở về bản thân và thời đại, lòng yêu thương và cảm thông với số phận con người, tôn vinh giá trị tốt đẹp và lên án cái ác, cùng nghệ thuật biểu đạt tinh tế.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để phân tích thơ chữ Hán Nguyễn Du?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử - cụ thể, so sánh - đối chiếu và phân tích - tổng hợp, dựa trên toàn bộ 250 bài thơ trong ba tập thơ chữ Hán của Nguyễn Du.

4. Tại sao thơ chữ Hán Nguyễn Du ít được quan tâm hơn Truyện Kiều?
   Thơ chữ Hán có tính chất học thuật, khó tiếp cận hơn, đồng thời ít được phổ biến rộng rãi trong giáo dục phổ thông, trong khi Truyện Kiều là tác phẩm văn học dân gian nổi tiếng, dễ hiểu và gần gũi hơn.

5. Làm thế nào để phổ biến giá trị thơ chữ Hán Nguyễn Du đến đông đảo công chúng?
   Có thể thông qua việc đưa vào chương trình giảng dạy, phát triển tài liệu tham khảo, tổ chức hội thảo chuyên đề và ứng dụng công nghệ số để số hóa, tạo các ứng dụng học tập trực tuyến.

Kết luận

• Nguyễn Du là đại thi hào với ba tập thơ chữ Hán chứa đựng giá trị nhân văn sâu sắc, phản ánh tâm trạng và tư tưởng của ông trong bối cảnh lịch sử đầy biến động.
• Thơ chữ Hán thể hiện sự trăn trở về bản thân, lòng yêu thương và cảm thông với số phận con người, đồng thời tôn vinh những giá trị tốt đẹp và lên án cái ác.
• Nghệ thuật biểu đạt trong thơ đa dạng, tinh tế, góp phần làm nổi bật nội dung nhân văn.
• Nghiên cứu góp phần hoàn chỉnh bức chân dung về Nguyễn Du và hỗ trợ công tác giảng dạy, nghiên cứu văn học trung đại.
• Đề xuất các giải pháp nhằm phổ biến và phát huy giá trị thơ chữ Hán Nguyễn Du trong giáo dục và nghiên cứu, đồng thời kêu gọi các nhà nghiên cứu, giảng viên và cộng đồng cùng chung tay thực hiện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Thời đại Nguyễn Du (1765 – 1820), tên chữ là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, quê làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Nguyễn Du sống trong một thời đại vô cùng rối ren của nửa cuối thế kỉ XVIII - nửa đầu thế kỉ XIX. Đây là thời kì chế độ phong kiến bộc lộ rõ nhất những ung nhọt và thối nát của nó.

Bức tranh toàn cảnh xã hội Việt Nam thời Lê mạt - Nguyễn sơ đầy rẫy những biến động. Cuộc đối đầu giữa hai dòng họ, họ Trịnh ở Đàng Ngoài và họ Nguyễn ở Đàng Trong kéo dài hơn hai thế kỉ (từ năm 1570 đến 1786). Đất nước rơi vào cảnh Nam Bắc chia cắt hết sức lầm than, đời sống của người dân muôn vàn cực khổ, điêu đứng. Khởi nghĩa nông dân nổ ra khắp nơi, đỉnh cao là phong trào Tây Sơn năm 1771.

Phong trào này cùng một lúc đã đánh tan hai tập đoàn phong kiến phản động trong nước và hai cuộc xâm lược của ngoại bang là Xiêm và Mãn Thanh, góp phần không nhỏ trong việc thống nhất đất nước. Sau khi lên ngôi, Quang Trung ban hành nhiều chính sách tiến bộ, ích nước lợi dân. Nhưng làm vua được vài năm, Quang Trung mất, các thế lực phản động nổi lên, đất nước lại rơi vào cảnh điêu linh. Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, chế độ phong kiến triều Nguyễn được thiết lập.

Sự thay đổi chóng vánh ấy có ảnh hưởng không nhỏ đến Nguyễn Du và gia đình của ông. Ông chưa hết xót xa đau đớn cho tình cảnh tan tác của tập đoàn Lê - Trịnh, lại một lần nữa chứng kiến sự sụp đổ trong nháy mắt của triều đại Tây Sơn. Vận mệnh rỡ ràng, ngắn ngủi của triều đại ấy kết thúc thấp thoáng phía sau là công cuộc khôi phục của triều đình nhà Nguyễn. Là chứng nhân chứng kiến mọi biến cố đầy kịch tính của lịch sử Việt Nam cuối thế kỉ XVIII nửa đầu thế kỉ XIX, Nguyễn Du sống trong một trạng thái bàng hoàng, hẫng hụt về tư tưởng, và không phải đã dễ dàng tìm ngay được một lẽ sống, một chỗ 11 đứng nào vững vàng, ổn định, một con đường nào để giải thoát cho bản thân.

Sự bế tắc đó cũng chính là bi kịch của cuộc đời Nguyễn Du. Thời đại đầy rẫy biến động, đầy rẫy đau thương ấy ảnh hưởng rất lớn đến cuộc đời và những trải nghiệm, suy nghĩ của Nguyễn Du. Thực trạng này cũng giúp chúng ta phần nào lý giải được những mâu thuẫn trong tư tưởng của Nguyễn Du, đồng thời hiểu được vì sao trong thơ, Tố Như lại đau đời, thương người và day dứt trước thân phận con người đến thế. Gia thế và cuộc đời Nguyễn Du sinh trưởng trong một gia đình đại quý tộc, nhiều đời làm quan.

Cha là Nguyễn Nghiễm, đỗ tiến sĩ, từng giữ chức Tể tướng. Anh cùng cha khác mẹ là Nguyễn Khản cũng từng làm quan to dưới triều Lê – Trịnh. Người địa phương có câu ca dao về dòng họ này: “Bao giờ ngàn Hống hết cây, Sông Rum hết nước, họ này hết quan” Không chỉ công thành danh toại, gia đình Nguyễn Du còn có truyền thống văn chương. Sống trong một môi trường giàu truyền thống văn học như thế, năng khiếu của Nguyễn Du có điều kiện nảy nở từ rất sớm.

Lúc còn bé, Nguyễn Du được sống trong cảnh giàu sang, hạnh phúc nhưng tuổi thơ tươi đẹp của ông không kéo dài được bao lâu. Năm Nguyễn Du tròn mười tuổi đã có hai biến cố lớn xảy ra: Nguyễn Trụ, anh cùng mẹ với Nguyễn Du mắc bệnh mất ở kinh thành giữa tuổi mười tám và Nguyễn Nghiễm, cha của Nguyễn Du cũng qua đời. Khi Nguyễn Du lên 13 tuổi, mẹ ông cũng mất. Vậy là, Nguyễn Du sớm mồ côi cả cha lẫn mẹ, không biết nương tựa vào đâu trong khi các anh em cùng mẹ với Nguyễn Du còn quá nhỏ, do đó Nguyễn Du phải ở với người anh khác mẹ là Nguyễn Khản.

Nguyễn Khản hơn Nguyễn Du 31 tuổi, sớm đỗ đạt, làm quan to trong triều, lại là một con người tài hoa rất mực, đã có ảnh hưởng rất lớn đến Nguyễn Du sau này. Cảnh sống hào hoa của Nguyễn Khản được Phạm Đình Hổ viết: “Ông Nguyễn Khản ham thích hát xướng, gặp khi con hát tang trở, cũng cứ cho nó tiền bắt hát, không lúc nào bỏ tiếng tơ tiếng trúc. Khi ông có tang quan Tư 12 đồ (tức Nguyễn Nghiễm), ngày rỗi cũng vẫn cứ sai con hát đồ khúc gọi là “ngâm thơ Nôm”. Bọn con em họ quý thích đều bắt chước chơi bời hầu như thành thói quen” [12; 246].

Sống trong hoàn cảnh như vậy nên từ rất sớm, Nguyễn Du đã di dưỡng tấm lòng trắc ẩn và cảm thông sâu sắc đối với phụ nữ nói chung và ca kĩ nói riêng. Họ phải đem tài sắc và giọng hát của mình để mua vui cho kẻ giàu sang, mua vui cho cuộc đời. Sau này, Nguyễn Du có dịp chứng kiến thêm nhiều cảnh tượng bất công ngang trái của những kiếp người tài hoa bạc mệnh và ông luôn đứng về phía họ để lên tiếng bênh vực và che chở. Nguyễn Du sống với anh cũng chẳng bao lâu.

Năm nhà thơ 18 tuổi, vừa đỗ Tam trường, gia đình của Nguyễn Khản gặp biến cố. Kiêu binh nổi loạn, Nguyễn Khản cải trang chạy lên Sơn Tây, sau đó thì về quê ở Hà Tĩnh. Gia đình Nguyễn Du từ đây mỗi người mỗi ngã. Trước kia, một ông quan họ Hà, làm việc dưới quyền Nguyễn Nghiễm, giữ chức Chánh thủ hiệu hiệu quân hùng hậu ở Thái Nguyên, không có con trai, xin Nguyễn Du làm con nuôi.

Sau khi họ Hà mất, Nguyễn Du được tập ấm chức ấy. Năm 1789, Tây Sơn kéo quân ra Bắc phá tan 29 vạn quân Thanh, Lê Chiêu Thống bỏ nước chạy theo đám tàn quân của giặc. Lúc này các anh em cùng mẹ với Nguyễn Du là Nguyễn Đề và Nguyễn Ức chạy theo Lê Chiêu Thống nhưng không kịp. Nguyễn Du từ giã Nguyễn Đề và Nguyễn Ức để trở về quê vợ ở huyện Quỳnh Đôi, tỉnh Sơn Nam (Thái Bình), sống nhờ người anh vợ là Đoàn Nguyễn Tuấn.

Khi người vợ họ Đoàn mất, ông về quê Hà Tĩnh làm “người đi săn ở núi Hồng” (Hồng Sơn liệp hộ), “người câu cá ở biển Nam” (Nam Hải điếu đồ). Năm 1796, Nguyễn Du có ý định vào Nam giúp Nguyễn Ánh nhưng bị trấn tướng của Tây Sơn ở Nghệ An là Nguyễn Thận bắt giam. Sau vì Nguyễn Thận nể anh ruột của Nguyễn Du là Nguyễn Nễ làm quan cho Tây Sơn cũng là bạn của mình, lại mến tài của Nguyễn Du nên tha. Từ đó Nguyễn Du về ở hẳn Tiên Điền trong một thời gian dài.

Đây là những năm Nguyễn Du ở “dưới chân núi Hồng”. Chiến tranh loạn lạc xảy ra, ông tận mắt chứng kiến cảnh thay đổi sơn hà, gia đình li tán, anh em lưu lạc mỗi người một nơi. Cuộc đời ông như ngọn cỏ bồng đứt 13 gốc lăn lóc bên trời, trôi giạt từ đầu sông đến cuối bể, cơm không đủ ăn, ốm không thuốc uống, từng có lúc đau khổ gần như tuyệt vọng. Nhưng cũng chính những bước đường thương đau ấy đã giúp ông thực sự có dịp hiểu biết và sống gần gũi với quần chúng.

Năm 1802, Gia Long lật đổ triều đại Tây Sơn. Tháng 8 năm ấy, Nguyễn Du được bổ nhiệm làm tri huyện Phù Dung, phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam. Từ đó, ông được giữ nhiều chức vụ khác nhau trong triều. Năm 1809, ông được bổ làm Cai bạ ở Quảng Bình và ở chức này bốn năm liền.

Nguyễn Du làm quan không nghĩ đến danh lợi, lúc nào cũng chăm lo đến đời sống của nhân dân. Gia phả chép: “Khi làm quan chức cai bạ dinh Quảng Bình, phàm những việc công trong hạt như lính tráng, dân sự kiện thưa, tiền nong, lương thực và các hạng thuế, ông đều bàn bạc thương lượng với các quan Lưu thủ, Ký lục để thi hành. Ông giữ chức Cai bạ bốn năm, chính sự giản dị, không cầu tiếng tăm, nên được sĩ phu và nhân dân yêu mến” [48; 18]. Năm 1813, ông được thăng Cần chánh điện học sĩ và được cử làm chánh sứ sang Trung Quốc.

Năm 1814, ông được thăng Hữu tham tri bộ Lễ. Năm 1819, ông được cử làm Đề điệu trường thi Quảng Nam. Ông dâng biểu cố từ, được vua chuẩn y. Năm 1820, Minh Mệnh lên ngôi, định cử ông làm chánh sứ đi Trung Quốc lần nữa nhưng chưa kịp đi thì ông bị bệnh và mất đột ngột vào ngày 10 tháng 8 năm Đinh Thìn.

Cuộc đời làm quan của Nguyễn Du dưới triều Nguyễn từ năm 1802 cho đến lúc mất 1820, tính đúng là 19 năm. Trừ những thời gian xin về tạm nghỉ ở quê nhà có thể nói là không gián đoạn. Ông thăng chức khá nhanh và có lúc giữ nhiều chức vụ quan trọng. Gia phả chép: “… dẫu làm đến chức Á khanh mà ông vẫn giữ vẻ thanh nhã đơn giản như một người học trò nghèo” [48].

Quả thật điều đó làm không ít người yêu quý và cảm thấy gần gũi ông. Khi làm quan dưới triều Nguyễn, Nguyễn Du ít nói năng đến nỗi có lần ông bị vua quở rằng: “Nhà nước dùng người tài giỏi thì cất lên, không hề phân biệt người Bắc, người Nam. Dường như ông luôn mang trong mình nỗi buồn không thể nói cùng ai. Nỗi buồn ấy ông đành chôn chặt tận đáy lòng ngay cả khi xuống dưới tuyền đài: “Đến khi ốm nặng, ông không chịu uống thuốc, bảo người nhà sờ tay chân.

Họ thưa đã lạnh cả rồi, ông nói: “Được” rồi mất, không trối lại một lời” [48; 19]. Những năm tháng thăng trầm, lưu lạc và sống gần gũi với quần chúng đã đem lại cho ngòi bút Nguyễn Du sự cảm thông, chia sẻ sâu sắc với thân phận những con người bé nhỏ, những kiếp tài hoa bạc mệnh. Thơ chữ Hán của Nguyễn Du Sự nghiệp văn học của Nguyễn Du gồm những tác phẩm có giá trị lớn bằng chữ Hán và chữ Nôm. Về chữ Hán Nguyễn Du có ba tập thơ Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm và Bắc hành tạp lục với tổng số 250 bài.

Về chữ Nôm, xuất sắc nhất là Đoạn trường tân thanh, thường gọi là Truyện Kiều, ngoài ra còn có Văn chiêu hồn, Văn tế sống hai cô gái Trường Lưu và bài Thác lời trai phường nón. Thanh Hiên thi tập Đây là tập thơ chữ Hán đầu tiên của Nguyễn Du sáng tác gồm 78 bài được chia thành ba giai đoạn: • Mười năm gió bụi: (1786 - khoảng cuối 1795 đầu năm 1796) tức năm Tây Sơn bắt đầu đưa quân ra Bắc Hà, cho đến năm Nguyễn Du trở về quê nhà ở Hồng Lĩnh. • Dưới chân núi Hồng (1796 -1802): quãng thời gian ông về ẩn tại quê nhà (Hà Tĩnh).