Phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại

Khám phá giáo trình phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam qua lăng kính thể loại, giúp hiểu sâu sắc giá trị văn hóa và nghệ thuật.

• Đề tài: Giáo Trình Phân Tích Tác Phẩm Văn Học Trung Đại Việt Nam Từ Góc Nhìn Thể Loại

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN THỂ LOẠI VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM VÀ VỊ TRÍ CỦA THỂ LOẠI TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI
• 1.1. Tiến trình phát triển thể loại văn học trung đại Việt Nam
• 1.1.1. Các giai đoạn phát triển thể loại trong văn học trung đại
• 1.1.2. Quy luật phát triển từ văn học chức năng đến văn học nghệ thuật
• 1.2. Vị trí của thể loại trong văn học trung đại
• 1.2.1. Phong cách thời đại
• 1.2.2. Phong cách thể loại
• 1.2.3. Phong cách tác giả

Tóm tắt

I. Cách phân tích văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại

Phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại là một trong những phương pháp tiếp cận khoa học và hiệu quả nhất. Hướng đi này không chỉ mang ý nghĩa về khoa học cơ bản mà còn có giá trị thiết thực trong khoa học sư phạm. Trong tiến trình văn học, thể loại được xem là "nhân vật chính", giữ vai trò trung tâm, chi phối các vấn đề về nội dung và nghệ thuật. Mọi yếu tố của tác phẩm đều không nằm ngoài khuôn khổ và đặc trưng của thể loại mà nó thuộc về. Do đó, việc nắm vững đặc điểm thể loại là chìa khóa để giải mã tác phẩm một cách toàn diện và sâu sắc. Phương pháp này giúp người nghiên cứu và giảng dạy tránh được sự hời hợt, phiến diện hay võ đoán khi tiếp cận các văn bản cổ. Thay vì diễn giải tự do, việc phân tích dựa trên phong cách thể loại tạo ra một nền tảng lý thuyết vững chắc, giúp lý giải các quy phạm nghệ thuật, cấu trúc và tư duy thẩm mỹ của thời đại. Hơn nữa, cấu trúc chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành cũng được xây dựng theo hệ thống thể loại, đặc biệt ở cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông. Vì vậy, việc phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại trở thành một công cụ hữu hiệu, đáp ứng đồng thời hai mục tiêu: vừa đào sâu nghiên cứu học thuật, vừa nâng cao chất lượng giảng dạy. Cách tiếp cận này giống như “một mũi tên đạt được hai đích”, mang lại lợi ích kép cho cả nhà khoa học và người làm sư phạm, khẳng định vị thế không thể thay thế của nó trong việc khám phá di sản văn học dân tộc.

1.1. Vai trò cốt lõi của thể loại trong tiến trình văn học trung đại

Thể loại giữ một vị trí quan trọng, được xem là nhân vật số một của tiến trình văn học trung đại Việt Nam. Các vấn đề về tư tưởng, nội dung, và nghệ thuật của văn học đều không thể tách rời khỏi thể loại. Mỗi thể loại là một phong cách, tồn tại bền vững và chi phối sâu sắc đến sáng tác của tác giả. Ví dụ, một bài chiếu của Lý Công Uẩn ở thế kỷ XI và một bài chiếu của Ngô Thì Nhậm ở thế kỷ XVIII, dù cách nhau hàng thế kỷ, về cơ bản vẫn tuân theo những quy phạm chặt chẽ của thể loại chiếu. Tương tự, Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn và hịch của vua Quang Trung đều mang phong cách của thể loại hịch. Sự ổn định này cho thấy phong cách thể loại là vấn đề lớn, quan trọng hơn cả phong cách cá nhân của tác giả trong giai đoạn này. Việc đọc hiểu tác phẩm văn học trung đại ngoài phong cách thể loại sẽ không thể tránh khỏi sự hời hợt và thiếu chính xác.

1.2. Lợi ích kép Tiếp cận hiệu quả cho nghiên cứu và giảng dạy

Việc áp dụng góc nhìn thể loại trong phân tích mang lại lợi ích kép. Về mặt khoa học sư phạm, cấu trúc chương trình Ngữ văn hiện hành được xây dựng theo hệ thống thể loại và kiểu văn bản. Tác phẩm trong sách giáo khoa được sắp xếp theo từng thể loại cụ thể. Do đó, việc phân tích theo đặc trưng thể loại giúp giáo viên và học sinh nắm bắt tác phẩm một cách hệ thống, đúng với yêu cầu của chương trình. Về mặt khoa học cơ bản, phương pháp này cung cấp một nền tảng lý thuyết vững chắc để giải mã các quy ước nghệ thuật và tư duy thẩm mỹ của người xưa. Nó giúp nhà nghiên cứu lý giải tại sao tác phẩm lại có cấu trúc, ngôn ngữ và hình tượng như vậy, thay vì chỉ cảm nhận đơn thuần. Đây là cách tiếp cận "một công đôi việc", vừa cần thiết cho nhà nghiên cứu, vừa hữu ích cho người giảng dạy.

II. Thách thức lớn khi phân tích văn học trung đại Việt Nam

Một trong những thách thức lớn nhất khi phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại là hiểu đúng và sâu sắc về tính quy phạm. Văn học trung đại vận hành trong một hệ thống quy phạm chặt chẽ, từ tư duy, ngôn ngữ đến cấu trúc. Mỗi thể loại là một phong cách, một khuôn mẫu gần như bất biến. Phong cách thể loại quan trọng hơn phong cách tác giả. Điều này trái ngược hoàn toàn với văn học hiện đại, nơi cá tính sáng tạo và dấu ấn cá nhân được đề cao. Nếu người đọc áp dụng tư duy phân tích của văn học hiện đại vào văn học trung đại, sẽ rất dễ dẫn đến những diễn giải sai lệch. Chẳng hạn, việc tìm kiếm sự phá cách hay “cái tôi” của tác giả trong một bài thơ Đường luật theo cách của thơ mới sẽ là một hướng đi không phù hợp. Thách thức thứ hai là sự khác biệt về bối cảnh văn hóa, lịch sử và ngôn ngữ. Các điển cố, điển tích, hệ thống từ Hán Việt, và cả chữ Nôm cổ đều là những rào cản đòi hỏi người phân tích phải có một nền tảng kiến thức vững chắc. Việc không hiểu rõ các yếu tố này sẽ làm cho việc phân tích trở nên hời hợt, không nắm bắt được cái hồn của tác phẩm. Do đó, để vượt qua những thách thức này, cần có một phương pháp luận khoa học, bắt đầu từ việc nhận diện và giải mã các đặc trưng cốt lõi của từng thể loại.

2.1. Hiểu đúng về tính quy phạm trong văn học trung đại

Một trong những đặc điểm cơ bản của văn học trung đại là tính quy phạm. Đặc điểm này chi phối thể loại, làm nên sự chặt chẽ về phong cách. Mỗi thể loại tồn tại như một phong cách bền vững. Ví dụ, Phú sông Bạch Đằng của Trương Hán Siêu (thế kỷ XIV) hay Tụng Tây Hồ phú của Nguyễn Huy Lượng (thế kỷ XIX) đều tuân theo phong cách của thể loại phú. Tính quy phạm này khiến cho phong cách thể loại trở thành vấn đề số một. Ngược lại, phong cách tác giả không phải là phạm trù giá trị hàng đầu. Nó chỉ được đặt ra đối với một số tác giả lớn như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du. Nếu không nắm vững đặc điểm này, người phân tích sẽ dễ sa vào việc tìm kiếm những dấu ấn cá nhân không tồn tại hoặc không nổi bật, bỏ qua yếu tố cốt lõi là các quy ước nghệ thuật của thể loại.

2.2. Rào cản về ngôn ngữ và bối cảnh văn hóa lịch sử

Văn học trung đại sử dụng hai loại văn tự chính là chữ Hán và chữ Nôm. Việc đọc hiểu nguyên tác đòi hỏi kiến thức sâu về Hán Nôm. Ngay cả các bản dịch cũng không thể truyền tải hết ý nghĩa, đặc biệt là các lớp nghĩa tinh tế, các phép tu từ hay các điển cố, điển tích. Ví dụ, để phân tích một bài thơ Đường luật, cần hiểu rõ các khái niệm như niêm, luật, đối, vần... vốn là những quy tắc chặt chẽ của thơ ca Trung Quốc. Hơn nữa, bối cảnh xã hội phong kiến, hệ tư tưởng Nho-Phật-Lão và các sự kiện lịch sử cụ thể đều ảnh hưởng sâu sắc đến nội dung tác phẩm. Thiếu đi nền tảng kiến thức này, việc phân tích sẽ trở nên nông cạn, không thể lý giải được những tầng ý nghĩa sâu xa mà tác giả gửi gắm.

III. Bí quyết nhận diện hệ thống thể loại văn học trung đại Việt Nam

Để phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam hiệu quả, việc nhận diện và phân loại hệ thống thể loại là bước đi nền tảng. Hệ thống này có thể được ví như "cỗ xe tam mã", vận hành đồng thời với ba nguồn chính. Nguồn thứ nhất là các thể loại tiếp thu từ văn học Trung Quốc. Đây là những thể loại có mặt từ giai đoạn đầu, bao gồm các thể văn xuôi như truyện ký (truyền kỳ, chí quái), biền văn (hịch, cáo, chiếu, phú), và các thể vận văn như thơ cổ phong, thơ Đường luật. Nguồn thứ hai là các thể loại dân tộc hóa, một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử văn học. Tiêu biểu nhất là thơ Nôm Đường luật. Trên cơ sở thể thơ Đường luật của Trung Quốc, các nhà thơ Việt Nam đã sử dụng chữ Nôm và ngôn ngữ dân tộc để tạo ra một thể loại mới, mang bản sắc và chức năng riêng. Quá trình này thành công đến mức, theo nhà nghiên cứu Lã Nhâm Thìn, thơ Nôm Đường luật "mặc nhiên đứng cùng hàng với lục bát, song thất lục bát - những thể loại thuần tuý dân tộc". Nguồn thứ ba là các thể loại nội sinh, ra đời từ chính thực tiễn văn hóa và đời sống tinh thần của người Việt. Các thể loại như hát nói, ngâm khúc, truyện thơ là những thành tựu nghệ thuật rực rỡ, đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ XVIII-XIX, với những kiệt tác như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, và Truyện Kiều. Việc phân biệt rõ ba nguồn gốc này giúp xác định đúng đặc trưng thi pháp của từng tác phẩm.

3.1. Các thể loại tiếp thu từ văn học Trung Quốc

Trong giai đoạn đầu, các thể loại văn học trung đại Việt Nam chủ yếu được tiếp thu từ Trung Quốc. Hệ thống này rất phong phú, bao gồm cả văn vần và văn xuôi. Về văn xuôi chữ Hán, có các tiểu loại như truyện ký (Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái), biền văn với các thể như hịch (Hịch tướng sĩ), cáo (Bình Ngô đại cáo), chiếu (Chiếu dời đô), phú (Phú sông Bạch Đằng). Về văn vần, tiêu biểu nhất là các thể thơ như cổ phong và thơ Đường luật chữ Hán, với rất nhiều thi tập đặc sắc. Các thể loại này đều tuân thủ chặt chẽ những quy phạm về cấu trúc, ngôn ngữ và nghệ thuật của văn học Trung Quốc, tạo nên tính trang trọng, uyên bác cho các sáng tác.

3.2. Quá trình dân tộc hóa và các thể loại nội sinh độc đáo

Từ thế kỷ XV, quá trình dân tộc hóa thể loại diễn ra mạnh mẽ, đánh dấu sự trưởng thành của văn học dân tộc. Tiêu biểu nhất là sự ra đời của thơ Nôm Đường luật. Thể loại này sử dụng ngôn ngữ Nôm giản dị, gần gũi và thể hiện những vấn đề của đời sống Việt Nam, với các thi tập lớn như Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi. Song song đó, các thể loại nội sinh xuất hiện và phát triển rực rỡ, mang đậm bản sắc Việt. Đó là ngâm khúc, viết theo thể song thất lục bát (Chinh phụ ngâm); truyện thơ, viết theo thể lục bát (Truyện Kiều, Lục Vân Tiên); và hát nói. Đây là những đỉnh cao nghệ thuật, thể hiện sự sáng tạo độc đáo của văn học dân tộc, thoát khỏi sự ảnh hưởng của các khuôn mẫu ngoại lai.

IV. Phương pháp phân tích thơ Đường luật Trọng tâm của thể loại

Trong hệ thống thể loại văn học trung đại, thơ Đường luật (cả chữ Hán và chữ Nôm) chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng. Để phân tích thành công thể loại này, cần nắm vững các đặc điểm quy phạm nghiêm ngặt của nó. Thứ nhất là quy định về luật. Luật bằng trắc là yếu tố cốt lõi, tạo nên nhạc điệu cho bài thơ. Quy tắc "nhất tam ngũ bất luận, nhị tứ lục phân minh" yêu cầu các tiếng thứ 2, 4, 6 trong câu thơ bảy chữ phải tuân thủ chặt chẽ luật bằng-trắc. Thứ hai là quy định về niêm, tức sự kết dính về thanh điệu giữa các cặp câu, đảm bảo sự hài hòa cho cả bài thơ. Thứ ba là vần, thường được gieo ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8 (vần chân). Thứ tư là đối, biện pháp tu từ tạo ra sự cân xứng, sóng đôi giữa các câu thơ (thường là câu 3-4 và 5-6), thể hiện tài năng và tư duy nghệ thuật của tác giả. Ngoài ra, cần chú ý đến cấu tứ của bài thơ, thường theo kết cấu đề-thực-luận-kết đối với thơ bát cú. Ngôn ngữ thơ Đường luật có đặc tính hàm súc, cô đọng, "ý tại ngôn ngoại" (ý ở ngoài lời). Do đó, khi phân tích, cần tập trung giải mã các "nhãn tự" (từ-mắt), những từ ngữ đắt giá, chứa đựng tinh thần của cả bài thơ. Việc vận dụng các kiến thức này sẽ giúp bóc tách các lớp nghĩa một cách khoa học, tránh suy diễn chủ quan.

4.1. Nắm vững các quy tắc về luật niêm vần và đối

Để phân tích thơ Đường luật, việc đầu tiên là phải nắm vững các quy tắc cơ bản. Luật bằng trắc quy định sự luân phiên thanh điệu, tạo nên tính nhạc cho câu thơ. Niêm là quy tắc về sự kết dính âm thanh giữa các câu trong hai liên khác nhau, đảm bảo sự hài hòa tổng thể. Vần thường là vần chân, gieo ở cuối câu, tạo sự liên kết và nhịp điệu. Đặc biệt, nghệ thuật đối trở thành đặc trưng thi pháp của thơ Đường luật. Đối được vận dụng trên nhiều mặt: đối thanh (bằng/trắc), đối từ loại (danh từ/danh từ), và đối ý (tương phản/tương hỗ). Trong một bài thơ bát cú, hai cặp câu 3-4 và 5-6 bắt buộc phải đối nhau. Việc phân tích nghệ thuật đối sẽ giúp làm rõ tư tưởng và dụng ý nghệ thuật của tác giả.

4.2. Khai thác cấu tứ và đặc điểm ngôn ngữ hàm súc

Cấu tứ thơ Đường luật thường được tổ chức theo kết cấu kinh điển: Đề (câu 1-2: mở bài), Thực (câu 3-4: triển khai, tả thực), Luận (câu 5-6: bình luận, bàn bạc), Kết (câu 7-8: khép lại, gợi mở). Phân tích theo kết cấu này giúp người đọc đi theo mạch tư duy của tác giả một cách logic. Bên cạnh đó, ngôn ngữ thơ Đường luật rất kiệm lời, cô đọng, đòi hỏi người đọc phải suy ngẫm để tìm ra "ý tại ngôn ngoại". Cần đặc biệt chú ý đến các nhãn tự, là những từ ngữ tinh luyện, chứa đựng thần thái của cả bài thơ, và cách tác giả sử dụng hư từ và thực từ. Việc giải mã thành công các yếu tố này chính là chìa khóa để thấu hiểu trọn vẹn giá trị tác phẩm.

V. Ứng dụng Phân tích các tác phẩm văn học trung đại tiêu biểu

Lý thuyết về phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại sẽ trở nên sống động khi được ứng dụng vào các tác phẩm cụ thể. Xét bài thơ Vận nước của Đỗ Pháp Thuận, một tác phẩm tiêu biểu cho thể thơ thất ngôn tứ tuyệt chữ Hán. Phân tích bài thơ này đòi hỏi phải đặt nó trong đặc trưng của văn học chức năng thời kỳ đầu, khi thơ ca còn gắn liền với vai trò chính trị-xã hội. Ngôn ngữ cô đọng, hàm súc của thể thơ Đường luật được vận dụng tối đa để truyền tải một triết lý trị nước sâu sắc. Hình ảnh "đằng lạc" (dây mây leo) mang tính ước lệ, tượng trưng cho sự bền vững. Hai chữ "vô vi" là một điển cố triết học, chìa khóa để hiểu đường lối trị nước mà tác giả đề xuất. Trong khi đó, với thơ Nôm Đường luật của Nguyễn Trãi như bài Bảo kính cảnh giới (bài 43), việc phân tích lại cần chú trọng sự kết hợp giữa yếu tố Đường luật và yếu tố Nôm. Yếu tố Đường luật thể hiện ở kết cấu, niêm luật, còn yếu tố Nôm thể hiện ở ngôn ngữ dân dã ("lao xao chợ cá"), hình ảnh đời thường và cách ngắt nhịp 3/4 linh hoạt. Sự kết hợp này tạo nên một phong cách độc đáo, vừa trang trọng vừa gần gũi, thể hiện tâm hồn của một thi sĩ lớn luôn gắn bó với cuộc đời.

5.1. Phân tích thơ chữ Hán Đường luật Bài thơ Vận nước

Bài thơ Vận nước (Quốc tộ) của Đỗ Pháp Thuận là một tác phẩm mở đầu cho văn học viết. Khi phân tích, cần nhận diện đây là thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, tuân thủ luật Đường. Câu thơ đầu "Quốc tộ như đằng lạc" sử dụng nghệ thuật so sánh, lấy hình tượng thiên nhiên để nói về vận nước, gợi sự bền chặt, thịnh vượng. Điểm then chốt của bài thơ nằm ở hai câu cuối: "Vô vi trên điện các / Chốn chốn dứt đao binh". Từ "vô vi" là một khái niệm triết học (Nho, Lão, Phật), ở đây mang nghĩa là đường lối trị nước bằng đức trị, thuận theo lẽ tự nhiên, không dùng hình pháp hà khắc. Phân tích từ góc nhìn thể loại cho thấy bài thơ không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một văn bản mang tính chức năng, một lời cố vấn chính trị gửi đến nhà vua.

5.2. Phân tích thơ Nôm Đường luật Bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm

Bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm là một ví dụ điển hình cho sự thành công của thơ Nôm Đường luật. Yếu tố Đường luật thể hiện ở cấu trúc bát cú, phép đối chặt chẽ ở hai cặp câu thực và luận. Tuy nhiên, giá trị độc đáo của bài thơ nằm ở yếu tố Nôm. Ngôn ngữ thơ giản dị, mộc mạc như lời ăn tiếng nói hàng ngày ("dại", "khôn", "lao xao"). Hình ảnh thơ là những sinh hoạt dân dã của một "lão nông tri điền": "Một mai, một cuốc, một cần câu", "Thu ăn măng trúc, đông ăn giá". Sự kết hợp hài hòa giữa chất uyên bác, triết lý của nhà Nho (câu luận) và chất giản dị, thanh cao của người ẩn sĩ (câu thực) đã tạo nên một bức chân dung tinh thần đặc sắc, thể hiện triết lý sống "nhàn" của tác giả.

5.3. Phân tích thể loại nội sinh Bài thơ Bánh trôi nước

Bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương tuy viết theo thể thất ngôn tứ tuyệt Đường luật nhưng lại mang đậm tinh thần của một thể loại được dân tộc hóa và nội sinh. Yếu tố dân gian thể hiện rõ nét từ đề tài (một món ăn dân dã) đến ngôn ngữ (cách xưng hô "Thân em", thành ngữ "bảy nổi ba chìm"). Khi phân tích, cần tập trung vào nghệ thuật vịnh vật ngụ tình. Hình ảnh bánh trôi nước với các đặc điểm "trắng", "tròn", "chìm", "nổi" và nhân "son" bên trong trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp, thân phận và phẩm giá của người phụ nữ trong xã hội cũ. Tác giả đã mượn một sự vật bình dị để nói lên một tư tưởng nhân văn sâu sắc: khẳng định vẻ đẹp tâm hồn ("tấm lòng son") bất biến trước mọi sóng gió cuộc đời. Đây là một minh chứng cho sự Việt hóa thành công thể thơ Đường luật.

VI. Kết luận Tương lai của phương pháp phân tích theo thể loại

Phương pháp phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại đã và đang khẳng định vai trò không thể thiếu trong nghiên cứu và giảng dạy. Nó cung cấp một hệ quy chiếu khoa học, giúp người đọc tiếp cận tác phẩm một cách hệ thống, có cơ sở lý luận vững chắc, tránh được lối bình giảng cảm tính, tùy tiện. Bằng cách tập trung vào các quy phạm nghệ thuật, đặc trưng cấu trúc và ngôn ngữ của từng thể loại, phương pháp này giúp tái hiện lại một cách chân thực tư duy thẩm mỹ và bối cảnh văn hóa của thời đại. Nó không chỉ làm sáng tỏ giá trị của từng tác phẩm riêng lẻ mà còn phác họa được toàn cảnh sự vận động và phát triển của nền văn học dân tộc, từ giai đoạn tiếp thu, mô phỏng đến dân tộc hóa và sáng tạo ra những thể loại nội sinh độc đáo. Trong tương lai, hướng tiếp cận này cần được tiếp tục phát triển, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu liên ngành khác như thi pháp học, văn hóa học, lịch sử tư tưởng để mở ra những hướng giải mã mới, sâu sắc và toàn diện hơn về di sản văn học trung đại. Việc đào sâu nghiên cứu các thể loại ít được chú ý và so sánh với các nền văn học trong khu vực cũng sẽ là những hướng đi đầy triển vọng, góp phần khẳng định vị thế của văn học Việt Nam trong bản đồ văn học thế giới.

6.1. Tổng kết giá trị cốt lõi của phương pháp phân tích thể loại

Giá trị cốt lõi của phương pháp này nằm ở tính hệ thống và khoa học. Nó cung cấp một "bộ công cụ" lý thuyết để giải mã các tác phẩm vốn bị chi phối bởi tính quy phạm. Bằng việc tập trung vào phong cách thể loại, người phân tích có thể lý giải được các lựa chọn nghệ thuật của tác giả, từ việc dùng từ, đặt câu, đến xây dựng hình tượng. Phương pháp này giúp người đọc hiểu rằng, trong văn học trung đại, sáng tạo không có nghĩa là phá vỡ quy phạm mà là đạt đến sự điêu luyện, tinh xảo trong chính khuôn khổ của quy phạm đó. Nó giúp tránh được những ngộ nhận khi áp đặt tiêu chuẩn của văn học hiện đại vào quá khứ.

6.2. Hướng phát triển mới cho việc nghiên cứu văn học trung đại

Trong tương lai, việc nghiên cứu theo góc nhìn thể loại có thể được mở rộng và đào sâu hơn. Một hướng đi tiềm năng là nghiên cứu so sánh, đối chiếu các thể loại văn học Việt Nam với các thể loại tương ứng trong văn học Trung Quốc và các nước đồng văn khác trong khu vực. Điều này sẽ làm nổi bật những nét tương đồng và khác biệt, cho thấy quá trình tiếp biến và sáng tạo độc đáo của cha ông. Một hướng khác là kết hợp phương pháp này với thi pháp học hiện đại để nghiên cứu sâu hơn về thi pháp của từng thể loại, ví dụ như thi pháp không gian, thời gian, hay thi pháp nhân vật trong truyện truyền kỳ, tiểu thuyết chương hồi. Những hướng đi này hứa hẹn sẽ mang lại những phát hiện mới mẻ, góp phần làm phong phú thêm kho tàng lý luận phê bình văn học dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình phân tích văn học trung đại theo thể loại (do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành, mã số xuất bản: 90:2009/CXB/84-82/GD, mã số sách: 8V687H9) là tài liệu học tập và nghiên cứu chuyên sâu thuộc môn học Văn học trung đại Việt Nam và Phương pháp dạy học Ngữ văn ở bậc đại học và sau đại học.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình trang bị cho người học hệ thống lý thuyết thể loại văn học trung đại, xác lập phương pháp tiếp cận tác phẩm từ góc nhìn thi pháp thể loại, đồng thời rèn luyện kỹ năng phân tích văn bản văn học cổ điển bám sát tính quy phạm và đặc trưng loại thể.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, công trình được tổ chức theo trục tích hợp giữa lịch sử văn học và loại hình văn bản:

• Khảo cứu lý thuyết: Làm rõ vị trí của thể loại như "nhân vật chính" chi phối tiến trình văn học trung đại và quy định phong cách nghệ thuật thời kỳ này.
• Cấu trúc chuyên khảo từng thể loại: Mỗi chương thể loại đều chia thành hai phần song hành gồm hệ thống lý thuyết thi pháp (đặc điểm, thi luật, phương pháp phân tích) và phân tích các tác phẩm tiêu biểu.

Điểm đặc sắc của giáo trình nằm ở tính liên thông hai chiều: giải quyết yêu cầu nghiên cứu khoa học cơ bản (lịch sử và quy luật vận động thể loại) song hành với đáp ứng trực tiếp yêu cầu khoa học sư phạm (phục vụ cấu trúc chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn từ cấp trung học cơ sở đến trung học phổ thông vốn xây dựng theo hệ thống thể loại và kiểu loại văn bản).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic từ tổng quan lý thuyết đến phân tích cụ thể các thể loại văn học trung đại:

• Chương I - Những vấn đề chung về thể loại trong văn học trung đại Việt Nam: Khái quát tiến trình vận động, vị trí của thể loại và các quy luật phát triển nền tảng.
• Chương Thơ chữ Hán và thơ Nôm Đường luật: Phân tích thi luật (ngũ ngôn, thất ngôn, cổ thể, cận thể, tứ tuyệt, bát cú, bài luật); hệ thống quy phạm về luật thanh, niêm, vần, nghệ thuật đối và ba mô hình cấu tứ; khảo sát các tác phẩm: Quốc tộ (Đỗ Pháp Thuận), Ngôn hoài (Không Lộ Thiền sư), Tụng giá hoàn kinh sư (Trần Quang Khải), Thuật hoài (Phạm Ngũ Lão), Dục Thuý sơn (Nguyễn Trãi), Trung Tân quán ngụ hứng (Nguyễn Bỉnh Khiêm), chùm thơ Nôm Hồ Xuân Hương (Bánh trôi nước, Lấy chồng làm lẽ, Đề đền Sầm Nghi Đống) và chùm thơ Bà Huyện Thanh Quan (Thăng Long thành hoài cổ, Qua Đèo Ngang, Chiều hôm nhớ nhà).
• Chương Văn xuôi chữ Hán: Khảo cứu các thể loại tản văn (Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái, Nam Ông mộng lục, Đại Việt sử kí, Thượng kinh kí sự, Vũ trung tuỳ bút), biền văn (chiếu, hịch, cáo, biểu, phú, văn tế, thư), truyện truyền kì (Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả) và tiểu thuyết chương hồi (Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí).
• Chương Thể loại Ngâm khúc: Đặc trưng thi thể song thất lục bát và lục bát qua Chinh phụ ngâm (bản diễn Nôm của Đoàn Thị Điểm), Cung oán ngâm khúc (Nguyễn Gia Thiều), Ngoạ Long Cương vãn, Tư Dung vãn (Đào Duy Từ).
• Chương Thể loại Truyện thơ và Hát nói: Thi pháp truyện thơ lục bát bác học và bình dân (Truyện Kiều, Truyện Lục Vân Tiên, Song Tinh Bất Dạ); thể loại hát nói (ca trù) từ Lê Đức Mao đến Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Chu Mạnh Trinh.

TIẾN TRÌNH VẬN ĐỘNG THỂ LOẠI VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xác lập hai quy luật vận động lớn của thể loại trong văn học trung đại Việt Nam:

1. Mô hình vận động "cỗ xe tam mã": Sự đồng hành và phát triển của ba bộ phận thể loại:
   • Thể loại tiếp thu: Tiếp nhận từ văn học Trung Quốc nhưng được khúc xạ qua thực tiễn lịch sử Đại Việt.
   • Thể loại dân tộc hoá: Điển hình là quá trình biến đổi thơ Đường luật thành thơ Nôm Đường luật, tiếp thu quy phạm luật thi nhưng phá cách bằng nhịp điệu, hình ảnh và khẩu ngữ dân gian.
   • Thể loại nội sinh: Các thể loại thuần Việt ra đời từ thế kỷ XVI–XVIII gắn liền với thể thơ lục bát, song thất lục bát và thể hát nói kết hợp âm nhạc.
2. Quy luật chuyển dịch chức năng: Tiến trình vận động từ văn học chức năng (chức năng hành chính, chính trị, tôn giáo, nghi lễ xã hội như chiếu, cáo, hịch, biểu, văn tế thiền tạng) chuyển hóa dần sang văn học nghệ thuật (bộc lộ cảm xúc cá nhân, ý thức bản ngã, thẩm mỹ đời tư).
3. Phạm trù phong cách thể loại: Khẳng định tính quy phạm chặt chẽ của văn học trung đại khiến mỗi thể loại đóng vai trò là một phong cách ổn định (phong cách chiếu, phong cách hịch, phong cách phú, phong cách truyền kì). Phong cách tác giả trong thời kỳ này chỉ xuất hiện ở một số tác giả có cá tính sáng tạo lớn (Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Khuyến, Tú Xương) và phải phát triển từ bên trong khuôn khổ quy phạm của thể loại.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích thi pháp văn bản cổ: Nhận diện và giải mã quy tắc luật thi (niêm, luật, vần, đối, cấu tứ đề - thực - luận - kết hoặc tiền giải - hậu giải), chỉ ra "nhãn tự", cấu trúc cú pháp sóng đôi và nghĩa biểu tượng.
• Kỹ năng so sánh - đối sánh loại hình: Phân biệt văn bản chức năng và văn bản nghệ thuật; đối chiếu biến thể dân tộc hóa với mô hình thể loại gốc.
• Kỹ năng sư phạm: Thiết kế bài giảng đọc - hiểu văn bản văn học trung đại bám sát đặc trưng thể loại theo yêu cầu phân loại kiểu văn bản của chương trình Ngữ văn phổ thông.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Giáo trình kết hợp giữa giảng giải lý thuyết thi pháp học lịch sử và hướng dẫn thực hành phân tích văn bản theo từng bước:

1. Nhận diện thể loại và hệ thống quy phạm chi phối văn bản.
2. Tách cấu trúc văn bản theo mô hình cấu tứ chuẩn mực của thể loại (ví dụ: mô hình 2-2-2-2 theo Đề - Thực - Luận - Kết; mô hình 4-4 hoặc 2-2 Tiền giải - Hậu giải của Kim Thánh Thán; mô hình 2-4-2 tâm trạng).
3. Phân tích chi tiết các bình diện ngôn từ, thi luật, nghệ thuật đối xứng và hình tượng thẩm mỹ.
4. Đánh giá sự vận động của phong cách cá nhân tác giả trên nền phong cách thể loại.

Hệ thống bài tập và văn bản phân tích

Tài liệu tích hợp các trường hợp nghiên cứu cụ thể, phân tích văn bản mẫu có đối chiếu dị bản và tư liệu Hán Nôm:

• Đối chiếu hình tượng văn học: So sánh hình tượng bóng tháp núi Dục Thúy giữa Trương Hán Siêu (Bài kí tháp Linh Tế ở núi Dục Thuý, thơ Dục Thuý sơn) và Nguyễn Trãi (Dục Thuý sơn).
• Khảo sát hệ thống thi pháp tác giả: Phân tích ngôn ngữ dân gian, cách ngắt nhịp và tiếng chửi nghệ thuật trong thơ Nôm Hồ Xuân Hương (Bánh trôi nước, Lấy chồng làm lẽ, Đề đền Sầm Nghi Đống); khảo sát cảm hứng hoài cổ và nghệ thuật nhân hóa cảnh vật trong thơ Bà Huyện Thanh Quan (Thăng Long thành hoài cổ, Qua Đèo Ngang, Chiều hôm nhớ nhà).
• Phân tích chiều sâu triết luận: Giải mã quan niệm "Vô vi" trong Quốc tộ (Đỗ Pháp Thuận) và chữ "Dã tình", hình tượng "Cô phong đỉnh" trong Ngôn hoài (Không Lộ Thiền sư).

Đánh giá và tự học

Giáo trình định hướng người học tự kiểm tra thông qua việc tái cấu trúc văn bản bằng sơ đồ thể loại, phân tích độc lập các tác phẩm mới nằm ngoài các bài đọc mẫu dựa trên khung lý thuyết thể loại đã được cung cấp.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cơ sở tư liệu học thuật xác thực: Giáo trình tích hợp và kế thừa trực tiếp các công trình nghiên cứu chuyên sâu của giới học thuật Hán Nôm và lý luận văn học Việt Nam, bao gồm:
  • Khảo cứu thể loại thơ Nôm Đường luật của GS. Lã Nhâm Thìn (Thơ Nôm Đường luật, NXB Giáo dục, 1997).
  • Công trình nghiên cứu văn học dân gian và trung đại của GS. Đinh Gia Khánh.
  • Phương pháp bình giảng và tiếp cận thi pháp của GS. Trần Đình Sử (Bình giảng tác phẩm văn học, NXB Giáo dục, 1995).
  • Chuyên khảo về tác gia văn học nữ của PGS. Trần Thị Băng Thanh (Thơ Bà Huyện Thanh Quan).
• Tính hệ thống và chuẩn hóa phân loại: Phân định rành mạch ranh giới và đặc trưng giữa các khối thể loại: tản văn chữ Hán, biền văn chữ Hán, vận văn chữ Hán, thơ Nôm Đường luật, ngâm khúc, truyện thơ và hát nói.
• Tính ứng dụng thực tiễn: Kết nối chặt chẽ giữa lý luận văn học trung đại với phương pháp giảng dạy tác phẩm văn học trung đại trong nhà trường phổ thông, loại bỏ cách tiếp cận xã hội học dung tục hoặc suy diễn cảm tính ngoài văn bản.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học và học viên cao học: Sinh viên các ngành Sư phạm Ngữ văn, Văn học, Ngôn ngữ học, Văn hóa học tại các trường Đại học Sư phạm và Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; học viên cao học chuyên ngành Văn học Việt Nam và Lý luận & Phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites):
  • Kiến thức cơ sở về Lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX.
  • Lý luận văn học đại cương (đặc biệt là phần Loại thể văn học và Thi pháp học).
  • Kiến thức cơ bản về chữ Hán, chữ Nôm và hệ thống thuật ngữ văn học cổ.
• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực để xây dựng đề cương bài giảng, thiết kế giáo án đọc - hiểu văn bản văn học trung đại theo định hướng phát triển năng lực thể loại.
• Nhà nghiên cứu văn học: Sử dụng làm tài liệu tra cứu khung lý thuyết phân loại văn bản Hán Nôm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên, học viên sau đại học ngành Ngữ văn, giảng viên đại học và giáo viên Ngữ văn trung học cơ sở, trung học phổ thông cần đào sâu phương pháp tiếp cận tác phẩm trung đại theo đặc trưng loại thể.

2. Cần kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững tiến trình lịch sử văn học trung đại Việt Nam (các giai đoạn Lý - Trần, Lê sơ, thế kỷ XVI - nửa đầu thế kỷ XVIII, nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX, cuối thế kỷ XIX) và các khái niệm cơ bản của lý luận văn học về thể loại và thi pháp học.

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa giáo trình này với các sách lịch sử văn học trung đại thông thường là gì?

Các giáo trình lịch sử văn học truyền thống thường phân chia chương mục theo trục thời gian tuyến tính hoặc tác gia tiêu biểu. Giáo trình này lấy thể loại làm trục trung tâm ("nhân vật chính"), phân tích tác phẩm dựa trên hệ thống thi quy, thi luật và quy luật vận động loại hình của văn bản cổ.

4. Làm thế nào để tự học và ứng dụng giáo trình hiệu quả?

Người học nên nắm vững phần lý thuyết đặc điểm thể loại ở đầu mỗi chương (luật thanh, niêm, vần, đối, mô hình cấu tứ, ngôn ngữ), sau đó đối chiếu với các bài phân tích tác phẩm tiêu biểu mẫu trước khi tự thực hành phân tích một tác phẩm mới cùng thể loại.

5. Giáo trình khảo cứu những thể loại văn học trung đại nào?

Giáo trình bao quát toàn diện các thể loại:

• Thơ chữ Hán và thơ Nôm Đường luật (tứ tuyệt, bát cú, bài luật, cổ thể).
• Tản văn chữ Hán (truyền kì, chí, quái, lục, kí, tiểu thuyết chương hồi).
• Biền văn chữ Hán (chiếu, hịch, cáo, biểu, phú, văn tế, thư).
• Ngâm khúc (song thất lục bát, lục bát).
• Truyện thơ (lục bát).
• Hát nói (ca trù).

---

Kết luận

Giáo trình phân tích văn học trung đại theo thể loại là tài liệu học thuật xác lập hệ thống phương pháp luận hoàn chỉnh trong việc tiếp cận di sản văn học cổ điển Việt Nam từ góc độ thi pháp thể loại. Bằng việc làm rõ mô hình "cỗ xe tam mã" và quy luật chuyển dịch từ văn học chức năng sang văn học nghệ thuật, giáo trình định hình một lộ trình học tập khoa học: đi từ nắm vững thi quy, cấu tứ đến giải mã các giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm. Đây là tài liệu tham khảo cốt lõi phục vụ công tác đào tạo cử nhân, thạc sĩ Ngữ văn và chuẩn hóa phương pháp giảng dạy văn học trung đại trong hệ thống giáo dục quốc dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu thật ý nghĩa: ngôi nước được tôn chính sự. thuận theo quy luật tự nhiên, không bày đặt chính lệnh hà khắc mà dùng phương Bài thơ này là lời đấp của Thiền sư Pháp Thuận khi vua Lê Đại Hành hỏi về sách đức trị, lấy đức mà giáo hoá dân. Được như thế thì đất nước thái bình, thịnh vận nước, rất cô đọng, ngắn gọn, vên vẹn hai mươi chữ mà ý nghĩa thật sâu xa. rị, không còn nạn-đao binh, chiến tranh.

Ở câu thơ đầu, tác giả mượn hình tượng thiên nhiên để nói về vận may Ea Dat bai thơ vào hoàn cảnh đất nước thời Lê Đại Hành mới thấy hết-tầm nhìn của đất nước: xa rộng và ý thức trách nhiệm của bậc đại sư và cũng là bậc đại trí thức đương Vận nước như mây quấn thời. Sau nhiều năm chiến tranh loạn lạc do nội chiến (loạn Mười hai sứ quân và (Quốc tộ như đằng lạc) sự thống nhất đất nước thời Định Tiên Hoàng), do chiến tranh xâm lược (cuộc Nghệ thuật so sánh vận nước như đây mây leo quấn quýt vừa gợi sự bền chặt, xâm lược của quân Tống năm 281. thời Lê Đại Hành), đất nước bước vào thời kì vừa gợi sự dài lâu, sự phát triển thịnh vượng. Câu thơ thứ hai là cách nói trực tiếp: tương đối ốn định.

Tuy còn một số hào trưởng ở địa phương vẫn mưu toan nổi Trời Nam mỏ thái bình đậy, nhà vua có khi phải thân chỉnh đi đánh đẹp, tuy tập tục húng hãn của thời (Nam thiên l{ thái bình) - chiến đây đó vẫn còn, nhưng nguyện vọng của con người thời đại bấy giờ là hai Hai câu thơ đầu phản ánh một tâm trạng phơi phới niềm vui, niềm tự hào, lạc chữ "thái bình" (thời ấy hai chữ "thái bình" có ý nghĩa như hai chữ "hoà bình" quan của tác giả đồng thời củng cố niềm tin của nhà vua vào vận nước. Như vậy, vô ví là đường lối trị nước được xây trên nền tảng tâm Điểm then chốt của bài thơ là hai chữ "nhái bình", vì hai chữ này vừa kết hai nguyện của nhân dân. TC câu thơ đầu vừa mở vào hai câu cuối. Vận nước xoay quanh hai chữ "thái bình" mà <P Bài thơ cóý nghĩa nhự một tuyên ngôn hoà bình ngắn gọn, hàm súc.

Nó đường lối trị nước cũng hướng tới hai chữ "thái bình", x Không chỉ ?Tàlà tuyên A a ay pas ey Oh ngôn của một thời đại š ` x mà còn là tuyên ngôn về truyền thống Đường lối trị nước, cô đọng lại trong hai chữ "vô vị": yêu chuông hoà bình, một truyền thống tốt đẹp của con người Việt Nam. Vô vi trên điện các Chốn chốn dứt đao bình 18 28-PTTPVHTĐ 19 Fa on ft op ef 2 OE Tế - œ cgay: UE Oe ` 7 : EU ệA Oy NEC, “UeNb oe] UOY WE TOU EL As I OG WP URNROA Ang uu yo ° Sp ar ope 47 ug] 720) UBA Sunyu 38) YUdg ‘ngA Nep ns JU U62 HỆOU[ 8001 181A SOND. 9Y 19] toh cep ml mm 7 “uenb 26[ tn) Gun Sueur Wiyu Govo 3001 'Ánp mì 1ôu1 s[ ọp on) _Jem tquao \ may ty PT mE 12 19.4 Hộp piS npp ups] a oye AE 3Ô01, E[ 20M) 1231 WIP BA TPT, ey NEP 1OLP] WgIp YOY ‘OUR Teg. SunYE YUTs 0 mt ‘IDUI Ip 291A Ip DONA L, “Ra UUs BT IOP 06nd eNO Wy And “WIP 3Bq ‘Tos YuIs Bugs S 6A UỆNH treo ñs tại tôể : Iqn8u Iọp end 1eN] Anb ga IoU UO NEO kA EQ TED bt “tụi Ion) đệp 9a Sueur ugiyu uenp Suom yuT-ueyy gueui '8unp 8un nộip 80018 gị “OL op 4 oY ure] BNA ov; UANSu Supp 8uot 6A et NYU Yoiq ‘Avy Yoip ‘Supp 1onSu tôi opq "(Uêq 002 1e 6g uROI NOI 3ud13 Sunyo WYN "0ï tạ nạo 123 lệnh 2Ì 192 B[ ÓP IĐU 81 5O) (JQ9 voy) voY Foy YOR UeYL Up Yip OM NED ',1ọno _ 9tểu BA ugTyU tại) 8uöm quy enb “quịp Sueyy !ou 292 znb “rệIp 8uðr3 enb Á4eu ROY WEN IOY ueny,, B Yip uvq 99 ‘,1eyY eOY YoRG op UN, Tey MP op aR.

“t neip Avy? gy) OD “Yugo UROY trọn ti 1ônA U§t) I1 ef “end de] Wigit “Top nak mạyu ; “Sut voy gp om #0 'enb tợnX ạp 1Ø) tenx yeny Anb O2U1 1ÊA ti 0q ‘dap oro quis ugyu wigie uenb ug] 1701 oY} teq ‘uenb yoruy erysu £ 9A as UYU. Bas OP Sunyu iop ugiq ‘ugoY ugN) nj Anb odnp ug] Iọu HEA tì nẹp : Tơ : ` 401399: Uy. Ly tA WI TEU DUB OU Neo CBP NEN ‘TON} ROY Ugp SuTu eo “tọi uạnX TỌ1 enb YioSTSpA un wgiu o2 8uôn) n81q gp tu U@H]] HÔI EP.VIẩ 291 'U† tẹnX deyo\ uenx : upin spud “Sugnn quis ye0y Anb oat wa As uryu ep ers oF} SuRyD reyd ‘nes 3#Q 10m te quợo 8uôn) qui end “on ñfiegd ñs tại nại 10nA-'3eI8u 2E1DT quy2 trcOU trọn) ti 1ÔnA 12D[ gui 'O2 tươu) đáp 3A Ôq5 Su] SUÔH) T607 voy “uap. Qu voy ‘oonn Sui voy Ion “YSU Áns ryud tạo nạïp tị rời r} p Tên] £nD uuu ton8u tọo 8unHu “ou —~ Sums ‘Suni — 0u 6Ị 0ọfu My eno uROY UENI Suga Teo “0ợigu Án, + E1 O2 nội OgQ “tOU OU UBA Ieu quêi g3 8uUØnS 19ÁNT 8O '8uỌp eqU1 161 pI8 \ ˆ(IS tt uợ1) ,,Buga Our Suoy dọn 1001 02 2Ônp 10 1Ou1 742 WW Diệt Tey oOnp niyo voy Teo] R] IeUI eOM “enx 1on8U gn2 tiệt Henb 8uo1T, 'ợi tẹnx de †EQ : fom eur yugo nyu I6ip Suoyy ‘yuIs SugYy “SuBy:YULA 9U] UÿG IDA 9A OV OEP oBp NS YOU 101 0U ÿQN 10U nạN[,, '2ðnn đạn] “Son Suga iow dan nes dary ‘nes ỔuQA 5Ônp Hộ] ugitT] “Sugny Buoy) yurs YoY g] UaN Ug] 16NA ‘ORTa UD]* YUeUE OMS o2 3s tụi (tên{ AND 1Ôổ i01 1W) n6S OU £Ou 104 Opn] Buns so tou reyd : Sudp ugdnyo Bunsu suo 104 og aonp teu Ty ueyo noty ep tị shJẩu o2 ẩu02) oèp Ò8u 2g13 £p lonsuU.

wen] ax Yueq Suga Teo nu eo UM SuOS Ns ga 1OU 9p zB] OU eo “Bury BOY Yue YyUTY “TOU YUDO IGUL ION. Wap UBS: 1008 N Sunp.oyp BYN 39) ton} We] Go 8O UEP URNX Ipy ‘URL en Co BOY ENb upNX en ~f ‘Joy Suns voy upy upnx-opg 012 : `10H) DOI LĐAH "11 HỤIV : OPT8 YY JỊ 12M) tiệ†g ưenB tê 2M 10n2 ou] neo TE ‘Suni poy wp. ‘onb upny “pHiều OA Woes TOM Sugs at SuQYY Ionsu uo2 “ọp 24H] o9 Tờ) uọ} : ugiqu my eno reny Anb 9a tou Tey neo BA JOU NED fs oGnp opyi X 'ton8u tọp eo 5 Ø5 Tối uội 1S THÑ tội AS ¿A 2nH! Á m uọn8u “TOY URN] Suga jut req Ul TeYg BYU eno WISIN Uenb nyu IOP 99nd IDA Top OA NY UYU 182 t) uonSU Tạq $¡ 8uos ñS :ueiq 1eq “ưeÁ 8unp O18 ovg SugYyY ionSu uo2 nu 8uno (tọrgt ñ1 1ÈA ñ$) reyd Sugyy Agu ubyu wed *,101 Usp BIB nep uN, Tyr etiểu f 99 8 onp wR, enyo 9OU ! IQIỂU:HO2 809 'trạïtu ñ] 602 UU1S ĐOU Tên| Ánb Uuại IØTIẾĐ O1 ngo Họ ~Z TU IOñ8H G2 “ữạp giổ lộn) “1021 u[ổ ïQU) 1A 8ugo reúd ronu 29H Inyo đưeo[, 22 : : ‘dep 9y Boy sony) 1oNTu 16w Opg ‘yusq opp reg “(Ae “quậq "001 “qdus tÈn[ £nb-m top sôno uyuu tụy rạn 0y 'Towf25H 1ng2 8uyo) ngư eno ig] EN uyyd) đẹp 2x '(6y1 lọ M1 ốp 2ÿ9) HEA dy 90 25{ “URA URA IRQ ‘OUP Teg 5A TÉ[ trerqu ue ‘Sump Sun nyu #RA uọq BA 6q g2: 6U gụ2 nộtp đuội8' Tế OBS 1Our Suep top Tey Uo} Zuontit 25ƒ 'OẸp UEY “Ap uy tọu yoyo 3ưnp 8uong) ‘ex nes m1 £ ‘Teud oÉp eno war uenb.ooyl yy ‘yusg ‘op] “1115 9] 1on8u top eno yeny Ánb tại Iou _:Ô SH 7TÉHđ OÈD UOHI ters ‘vq ugdng vị nạÁ nụo Suu onys-dy Teq BT UOA ARG my DUD BA Bg AY OYA ñụ2 "túy Ớỹ tí Tựo 2gtpi tiuyód4 8uog Tộp oộn2 tụ OT Tp SIA WU OMT, E1 IQU] E02 8unU2 ỌA Án! QA ñS 8UOH ÁpH]}.10p qoiu8u S101 T——— Sp VIổ nệp Hẹn), IQnổuU U02 (1) ,1ỐñT tou g1, 13 8u01:TỐP ST8uU ñs o2.ionẩu (As UOT OBEN BETA — Suny RA BOY BHI “Usp BIS ion] ønDb 21) lộn) [gi 1011 IEIỂ:IQH110A Suqo Ion8g no) IONON OW OVE ‘H OE em rey a FP ET I) chủ quan, Thiển sư có muốn phái biểu một quan niệm triết lí của Thiển tông đi Cái chất thị sĩ, chất người của Không Lộ Thiển sư thể hiện rõ trong câu thơ nữa thì về mặt khách quan, lời thơ đến với độc giả như là một biểu hiện của sự thứ hai. Hai chữ "dã tình" trong nguyên bản chữ Hán hiểu là tình quê thì cũng là nhạy cảm đối với sức sống đồi dào luôn luôn khắc phục hoàn cảnh để mà vươn một cách hiểu.

Song còn một cách hiểu khác. "Dã tình" là cái tình phóng khoáng, lên, như là biểu hiện của niềm yêu mến cuộc sống (rong những khía cạnh mĩ lệ mà không bị câu thúc, như cái bản tính tự nhiên, như cái tỉnh nguyên sơ, nguyên thuỷ tinh vị, tế nhị” (Dinh Gia Khanh). của con người. Một nhà sư, theo quan niệm thông thường là tu hành khổ hạnh ‘hung tinh cam 6 day lại thật tự nhiên phóng khoáng.

Kẻ tu hành, thường là người thoát tục lại tìm thấy niềm vui trong ban tinh ty -vốn-có.của con người, lại TO LONG : tìm thấy niềm vui, niềm hạnh phúc giữa cuộc đời trần thế. Đây thực sự là nét đẹp (Ngôn hoài -Khéng L6 Thiên sử) nhân văn trong.tình cảm của Không Lộ Thiển sư. _ Nếu chỉ dừng ở hai câu thơ đầu thì mới thấy tầng nền mà chưa thấy hết tâm cao vời vọi của ngọn tháp thơ Không Lộ. Các Thiển sư không những là lực lượng chủ yếu mở cánh cửa vào văn học thời Lí mà còn là những người xây lên nhiều ngọn tháp thơ của văn học thời kì này.

_— Hai câu thơ sau mới là cái thần của bài thơ. Nó có mối liên hệ thống nhất với Một trong những ngọn tháp thơ đó là bài Tỏ lòng của Không Lộ Thiền sư. Hai câu thơ đầu nhưng lại có sự chuyển hướng thật bất ngờ. Tầng nên của tháp đang trải ra theo chiêu ngang với hai câu đầu bỗng đột khởi cất lên theo chiều cao Hai câu thơ đầu như tầng nên của ngọn tháp được xây cất trên mảnh đất trần với hai câu thơ cuối : gian còn hai câu thơ sau tựa hồ như đỉnh tháp vút cao vào siêu thoát mà vẫn in bống xuống vườn trần.

Có khi đính núi trèo lên thẳng, Một tiếng kêu vang lạnh cả trời. Cảm xúc bao trùm hai câu thơ đầu là một niềm vui : Cái "đã tình" phóng khoáng ở câu thơ trên như đã báo trước hành động bứt Mánh đất long xà chọn được nơi, phá ở câu thơ dưới. Tuy nhiên, báo trước mà vẫn bất ngờ : từ mặt đất đột ngột / Thú quê nào chắn suốt ngày vui.