CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHỆ THUẬT PIANO JAZZ TRÊN THẾ GIỚI 1. Khái quát sự hình thành của Jazz và đặc điểm âm nhạc của nghệ thuật Piano Jazz Với hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, nhạc Jazz nói chung nghệ thuật Piano Jazz nói riêng đã trở thành một trong những di sản văn hóa của nhân loại. Điều đặc biệt ở đây, là quá trình hình thành và phát triển của Jazz và nghệ thuật Piano Jazz diễn ra trong một thời gian ngắn và với một tốc độ nhanh, bởi sự lan toả, và giao thoa với âm nhạc của mỗi vùng đất khi nó du nhập. Từ nhiều thập kỷ qua, một câu hỏi luôn được đặt ra một cách tự nhiên: Nhạc Jazz là gì ?.
Khó có thể định nghĩa hết được nhạc Jazz là gì, một phần là do lịch sử hình thành phức tạp của nó, bởi trong nhạc Jazz có nhiều nhân tố âm nhạc đến từ châu Phi, châu Âu, và cả vùng Caribe (Caribbean). Tuy còn nhiều tranh cãi giữa các nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình về sự đóng góp lớn, hay nhỏ của các nền văn hóa cho sự hình thành của Jazz, nhưng một điều họ luôn nhất trí nếu không có sự pha trộn giữa các nền văn hóa, thì nhạc Jazz sẽ không được như ngày hôm nay. Do vậy, nhạc Jazz được sinh ra từ Mỹ, đó là kết quả của sự du nhập những nhân tố âm nhạc ngoại lai, được hình thành phát triển trên một vùng đất mới. Theo nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc, Jazz là âm nhạc cổ điển của Mỹ.
Tổ tiên xa xưa của Jazz, là âm nhạc của người Mỹ - gốc Phi bao gồm: âm nhạc lao động (Worksong), âm nhạc nhà thờ, đạo Tin Lành (Negro Spiritual), Minstrel Shows, sự pha trộn của âm nhạc châu Phi, châu Âu, Mỹ - Latin và nhiều loại hình âm nhạc, nghệ thuật khác… Đến đầu thế kỉ XX, một sự pha trộn giữa nhạc Blues, Ragtime và âm nhạc cổ điển châu Âu… đã khai sinh ra Jazz. Do vậy, Jazz chính là sản phẩm của một cuộc gặp gỡ văn hóa. Điều này cũng giống như lịch sử hình thành và phát triển của nước Mỹ một đất nước “đa văn hóa”. Theo Tiến Sỹ Billy Taylor trong cuốn sách Jazz Piano a Jazz History, nhà xuất bản Wm.
Tác giả của công trình có đoạn viết: “…sự hình thành và phát triển của nhạc Jazz và các phong cách trong Jazz, cũng giống như sự đa dạng trong văn hóa Mỹ, Jazz đã đưa văn hóa Mỹ, cũng như sự ảnh hưởng của 11 mình đến các Quốc gia khác. Bản chất của Jazz là sự “đa văn hóa”, được tạo nên bởi vô vàn yếu tố khác nhau, nhưng nó đã tự phát triển với lý tưởng riêng, kết hợp từ truyền thống cho đến những nhân tố “ngoại lai” luôn luôn giao thoa ở mỗi không gian và thời gian nó cập bến, phù hợp với lịch sử hình thành và phát triển của nó. Những nhân tố cấu thành nhạc Jazz ở buổi ban đầu tại Mỹ Sau những phát kiến về địa lý, cùng với quá trình xác lập chế độ thuộc địa của các nước châu Âu từ thế kỷ XV. Châu Mỹ nói chung, nước Mỹ nói riêng được xem là “vùng đất hứa” để khai phá đất đai lập nghiệp.
Đó là: những luồng dân di cư trên quy mô lớn, các đội quân xâm lược, các quan chức được phái đến những vùng đất mới, những nhà kinh doanh, nhà truyền giáo, các dòng người từ châu Âu, những người da đen châu Phi bị mang bán làm nô lệ ở các đồn điền châu Mỹ… tất cả những hiện tượng đó, đã biến châu Mỹ nói chung và nước Mỹ nói riêng mang những bản sắc, văn hóa, nghệ thuật khác nhau. Trong thời kỳ nước Mỹ còn là thuộc địa của người Pháp, Anh, Tây Ban Nha… những người nô lệ da đen được đưa về từ Phi Châu, mặc dù họ không được phép mang theo nhạc cụ truyền thống của mình, nhưng với dòng máu của tổ tiên, họ vẫn sáng tạo, ngẫu hứng tạo ra âm nhạc trên một vùng đất mới, đây chính là mầm mống của Jazz được hình thành. Nhân tố châu Phi Thế hệ những người châu Phi chủ yếu từ các bộ lạc miền Tây-Phi đầu tiên bị đưa sang châu Mỹ làm nô lệ vẫn mang trong mình âm nhạc của quê hương, là những bài ca, tiết tấu, điệu nhảy, múa. Với hoàn cảnh và điều kiện trong thân phận mới, phần lớn làm nô lệ, bị cấm sử dụng ngôn ngữ của mình cũng như các nhạc cụ truyền thống như bộ gõ, trống.
Âm nhạc của họ đã dần dần biến đổi về cơ bản, nếu như trước đây âm nhạc của họ mang tính chất phong tục, thờ cúng, ngợi ca đấng thần linh, ước lệ, biểu tượng. thì trong hoàn cảnh mới âm nhạc của họ đã trở thành những phương tiện biểu hiện những suy tư, nhận thức của cá nhân trong mỗi con người. Họ giao lưu và chuyển tải những thông tin trong đời sống, trong lao động, phản kháng sự bất công của chế độ nô lệ trong xã hội, giải toả những bức xúc về tinh thần thông qua các hoạt động bằng âm nhạc phần lớn với tính chất truyền miệng và ngẫu hứng… dần dần truyền thống văn hóa, âm nhạc châu Phi đã bị pha 12 trộn với văn hóa, âm nhạc của châu Âu, và trở thành một phần nền tảng của nghệ thuật âm nhạc châu Mỹ. Sự pha trộn này đã tạo ra các loại hình nghệ thuật, âm nhạc của người Mỹ gốc phi như: Work song, Spiritual, Blues, The ring shouts, Minstrel, Field hollers, Cakewalk, Juba,.
cũng như các loại hình âm nhạc, tiết tấu của châu Mỹ Latin và nhiều loại hình âm nhạc châu Mỹ khác. Sau này, những nhân tố âm nhạc này được tiếp tục được pha trộn phát triển dưới tên gọi nhạc Jazz. Vì vậy, Jazz nói chung, nghệ thuật Piano Jazz nói riêng đã lớn lên trong khung cảnh nô lệ là điều khó có tranh cãi. Trong nghiên cứu African Influence on the Music of the Americas, in Acculturation in the Americas của tác giả Richard Alan Waterman [78, tr.207] ông đã định nghĩa năm nhân tố âm nhạc quan trọng của âm nhạc châu Phi bao gồm: cảm nhận về nhịp điệu (Metronomic sense), sự nhắc lại trong đối đáp “gọi và trả lời” (Overlapping call and respone), đảo phách (Syncopation), sự thống trị của bộ gõ (Dominance of percussion) và nhịp hỗn hợp (Polyrhythm).
Chúng ta có thể nhận ra những nhân tố này đều hiện hữu trong nhạc Jazz cho đến tận ngày nay. Nhân tố châu Âu Truyền thống của châu Âu có một vai trò quan trọng trong sự hình thành của nhạc Jazz nói chung, nghệ thuật Piano Jazz nói riêng. Thực tế đã chứng minh điều này, trong lịch sử nhạc Jazz nhiều yếu tố âm nhạc của châu Âu và châu Phi, đã pha trộn vào nhau, tạo nên sự ra đời của Jazz và sau này là những phong cách nhạc Jazz khác nhau. Những nhân tố chính của âm nhạc châu Âu quan trọng tạo nên sự hình thành của Jazz bao gồm: nhạc cụ, hình thức và hòa âm.
Về nhạc cụ: Hầu hết các nhạc cụ trong nhạc Jazz đều có nguồn gốc từ châu Âu. Trong thời kỳ hình thành các ban nhạc Jazz thường có những nhạc cụ như: (Ả1, phl 6, tr.381) Về kèn Saxophone trong giai đoạn đầu của Jazz không được phổ biến sử dụng như kèn Clarinet. 13 Về bộ trống Jazz trong thời kỳ đầu đã có sự sắp xếp bao gồm: trống két, trống “Bass”, bộ lá “Cymbals”… để có thể sử dụng cho một người chơi duy nhất. Những nhạc cụ trống cơ bản này đều xuất phát từ những ban nhạc diễu hành châu Âu (The European marching hoặc Brass band).381) Về đàn Piano đã xuất hiện ở trong những phong cách đầu tiên của Jazz hay nói một cách khác, Jazz đã bắt đầu bởi nghệ thuật Piano Jazz từ phong cách Ragtime.
Lý do chính có thể thấy được vai trò và vị trí quan trọng của nhạc cụ này, bởi Piano có tính năng sử dụng về mặt tiết tấu, giai điệu, hòa âm cũng như đóng vai trò kết nối giữa các nhạc cụ trong ban nhạc tốt hơn so với các nhạc cụ khác trong Jazz. Mặc dù, về âm lượng Piano có thể không bằng các nhạc cụ bộ hơi trong ban nhạc, tuy nhiên về tuyến giai điệu Piano có thể bắt chước, mô phỏng những câu giai điệu của các loại nhạc cụ khác, hơn nữa Piano có thể trình diễn độc tấu toàn bộ tác phẩm ở các phong cách Jazz về mặt giai điệu, hòa âm, cũng như tiết tấu tốt hơn với các nhạc cụ khác. Đặc biệt là sự linh hoạt của cây đàn Piano trong tất cả mọi thành phần, biên chế của ban nhạc, dàn nhạc… Về hình thức và hòa âm: Văn hóa châu Âu đã đóng góp cho nhạc Jazz thông qua các người chủ đồn điền, những người đã mang sang châu Mỹ các loại hình âm nhạc từ châu Âu. Cùng lúc đó, các mục sư, và các giáo sĩ truyền giáo đã truyền bá thánh ca trong các thánh lễ nhà thờ.
Một cách rất tự nhiên âm nhạc từ châu Âu đã cung cấp hòa âm và hình thức cho nhạc Jazz lúc khởi đầu. Về hòa âm và các công năng của hợp âm từ âm nhạc châu Âu, chúng ta có thể thấy được rõ nét từ sự tiếp thu của các nhạc sĩ Jazz, qua phong cách đầu tiên của Jazz là Ragtime. Về hình thức tác phẩm như AABA, ABACA cũng đã được khai thác triệt để rõ nét trong các tác phẩm Ragtime. Những nhân tố âm nhạc châu Âu này đã được Jazz tiếp thu từ cuối thế kỷ XIX trong các tác phẩm âm nhạc, trong nhạc diễu hành cũng như trong nhạc khiêu vũ.
Hơn nữa, những ban nhạc diễu hành châu Âu (The European marching hoặc Brass band) cũng đã đóng góp cho Jazz về kiểu mẫu cũng như mô hình ban nhạc trong một số phong cách đầu tiên của Jazz như: bè giai điệu thường được trình diễn bởi kèn Conret (hoặc Trumpet), kèn Trombone thường chơi bè phụ, kèn Tuba chơi bè Bass … 14 Ngoài ra, chính những người châu Âu đã mang lại cách ghi nốt nhạc cho Jazz khác với những truyền thống của châu Phi là tính ngẫu hứng và truyền miệng. Tất cả những nhân tố này đã được người Mỹ gốc Phi tiếp nhận và sau này các phong cách của Jazz nói chung, nghệ thuật Piano Jazz nói riêng đã được tiếp tục hình thành và phát triển. Qua nghiên cứu, chúng tôi tổng kết thành biểu đồ “một số nhân tố tiêu biểu cấu thành nhạc Jazz ở buổi ban đầu tại Mỹ” (Bđ 1, phl 5, tr. Những đặc điểm âm nhạc của nghệ thuật Piano Jazz Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của mình, nghệ thuật Piano Jazz luôn luôn gắn liền với sự ra đời của các phong cách Jazz.